Baśka

« Powrót do listy haseł

Baśka, kasz. baszka, to nazwa popularnej na Kaszubach gry karcianej. Gra się w nią na punkty i nieduże stawki pieniężne. Od kilkunastu lat widoczny jest jej renesans i zmiana kontekstu praktykowania – baśka przeszła ze sfery prywatnej (rodzina, sąsiedzi) do publicznej (turnieje, zawody).

Zdaniem M. Ugowskiego baśka powstała lub została przywieziona na Kaszuby pod koniec XIX w., co potwierdza doniesienie J. Łęgowskiego z tegoż czasu. Etnograf ubolewał bowiem, że zanika gra kulanie w kręga, która w niedzielę wywabiała na wiejską drogę połowę mieszkańców wioski, a jej miejsce zajmuje gra w karty i „wycieranie ław karczemnych”. Czterdzieści lat później zmiany w sposobie spędzania wolnego czasu przez Kaszubów potwierdzał F. Lorentz. W 1934 r. pisał, że życie towarzyskie Kaszubów skupiło się w karczmach, gdzie „spędza się wieczory, a nieraz także popołudnia na grze w karty i piciu, zazwyczaj przy dźwięku gramofonu” . Niestety, nie podał nazwy czy nazw owej gry. Brak też hasła baśka w monumentalnym dziele B. Sychty Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Natomiast o samych kartownikach autor Słownika… pisze dość krytycznie. Na Kaszubach bowiem nałogowych graczy w karty, zwłaszcza tych, którzy odnosili sukcesy w grze, pomawiano o kontakty z diabłem, o to, że przynosi im szczęście i podaje upadające pod stół karty. Niekiedy wręcz uważano, że diabeł zasiada do kart z człowiekiem i gra z nim o jego duszę, lecz na ogół bez powodzenia. Zachowało się sporo opowieści o kartownikach, którzy przegrali w karty znaczne kwoty i w rezultacie musieli sprzedać gospodarstwo lub zwierzęta. Długi karciane musiały być dość częstym zjawiskiem, gdyż w języku kaszubskim istniało specjalne określenie: kartowé. Funkcjonowały też przysłowia będące przestrogą dla kartowników, np. Chto graje w kartë, mô łeb òbdzarti (Sychta), Chto grô w kartë, mô bùksë pòdzarté (Derdowski), Kòżdi grosz zarobiony w kartach mô w sobie czarta (Roppel), W kartach to sto grôli sã rëchli zgraje, niżlë jeden zbògacy (Roppel).

Il. 1. Turniej Baśki Kaszubskiej podczas Światowego Zjazdu Kaszubów

Według Ugowskiego baśka być może wywodzi się ze starszej gry, jaką był lis, obecnie znanej tylko w niektórych miejscowościach. Być może z chęci przyspieszenia tempa gry, rozwinęła się krótsza i mniej skomplikowana baśka, bardziej odpowiadająca uczestnikom spotkań karcianych. Współcześnie w baśkę najczęściej gra się w cztery osoby. Jest to gra szybka, a przez to efektowna i emocjonująca. Talia do gry w baśkę składa się z szesnastu kart: asów, dam, waletów i dziesiątek. Każdy z uczestników otrzymuje cztery karty. W pierwszej fazie ustala się rodzaj gry oraz warunki, na jakich będzie rozgrywana. Celem graczy jest uzyskanie maksymalnej liczby punktów w zakontraktowanym rodzaju gry. Znane są następujące sposoby rozegrania danej partii: „zwykła”, „wesele”, „cicha”, „gran(d)”, „zolo”, „gran(d)-du(o)”, „zolo-du(o)”. W każdej rozgrywce jest podział na „starych” i „młodych”. W „zwykłej” oraz „weselu” występuje dwóch „młodych” i tyleż „starych”. W pozostałych rozgrywkach jest zawsze trzech „młodych” i jeden „stary”. Przykładowo „cicha” to rozgrywka, w której „stary” gra indywidualnie przeciw „młodym”, nie zgłaszając tego na początku rozgrywki. Uważa, że potajemnie, czyli „po cichu” uda mu się zgromadzić ponad połowę oczek (czyli co najmniej pięćdziesiąt trzy) i wygrać rozgrywkę. W „granie” licytujący jest zobowiązany do wzięcia ponad połowy oczek (co najmniej pięćdziesięciu trzech), z porządkiem sił kart właściwych dla tej gry. Natomiast w „zolo” pojedynczy zawodnik, grający przeciwko pozostałym, zobowiązuje się do wzięcia ponad połowy oczek ze zwykłym porządkiem sił kart.

W baśce najstarszą kartą jest dama; to właśnie cztery damy w ręku gracza oznaczają baśkę. Baśka jest grą dynamiczną, poszczególnym rozgrywkom towarzyszą okrzyki, uderzanie pięściami w stół czy rzucanie kartami. Po zakończonej grze następuje rozliczenie. W grach turniejowych podlicza się punkty według ustalonych stawek punktowych, a wszystko zapisuje się na specjalnych protokołach. W grach towarzyskich środkiem rozliczeniowym są pieniądze – wysokość stawek ustala się podczas licytacji, czyli na początku gry. W baśkę grali przed 1990 r. Kaszubi dojeżdżający do pracy środkami komunikacji publicznej, zwłaszcza pociągami na trasie GdyniaKościerzyna. Grali o niewielkie kwoty, powstało nawet określenie „stawka kolejarska”, którą było 50 groszy.

R. Ostrowska i I. Trojanowska tak scharakteryzowały w swoim Bedekerze kaszubskim tę grę: „Żeby pojąć – przyglądając się tylko – na czym polega gra w Baśkę, trzeba… nie grać w karty. Wszystko tu bowiem do góry nogami. Mniejsza już o to, że atuty to »trumfy«, blotki – »fele«, walety – »bubki«, trefle – »krzyże«, a kiery – »serca«, kłopot w tym, że najstarszą kartą jest… dama »krzyżowa«. W tej wybitnie dżentelmeńskiej grze wszystkie damy są zresztą faworyzowane, aczkolwiek dwie najważniejsze – treflową i pikową obdarza się niezbyt delikatnie przymiotnikiem »stare«”.

W ciągu ostatnich 15–20 lat baśka z przestrzeni prywatnej, rodzinnej i sąsiedzkiej przeszła do przestrzeni publicznej. Do jej wskrzeszenia i rozwoju przyczyniły się instytucje (domy kultury, sołectwa, urzędy różnych szczebli), organizując zawody i turnieje baśki. Bardzo ważnym okazało się organizowanie turniejów gry w baśkę przy okazji Dnia Jedności Kaszubów oraz Światowych Zjazdów Kaszubów, w których bierze udział nawet ponad 200 osób. Także przy okazji innych eventów, organizowanych przez oddziały Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, odbywają się takie turnieje. W 2014 roku powstało Polskie Stowarzyszenie „Baśki” z siedzibą w Garczu k. Chmielna i kołami w Lęborku, Stężycy, Kościerzynie i Gniewie. Jego celem jest rozwijanie i popularyzowanie baśki jako dyscypliny sportowej, integracja zwolenników tej gry oraz kultywowanie i popularyzowanie zwyczajów kaszubskich. Stowarzyszenie organizuje mistrzostwa Kaszub, Pomorza i Polski w baśce. Podobne cele stawia sobie Federacja Kaszëbë Baszka – Lës, założona w 2015 r. z siedzibą w Szemudzie. Turniejów lokalnych i ogólnoregionalnych jest dużo więcej (przykładowo Turniej Baśki o Super Puchar Bałtyku). Funkcjonują ligi lokalne i regionalne. Ich zwycięzcy, podobnie jak w amatorskich zawodach sportowych, otrzymują puchary i dyplomy. Popularność baśki wykracza poza Pomorze. Istnieje strona internetowa https://www.kaszebe-baszka.pl, na której publikowane są klasyfikacje poszczególnych zawodników i drużyn uczestniczących w turniejach Masters Pomorze. Pokazuje ona iż w turniejach uczestniczą miłośnicy tej gry z Krajny, Borów Tucholskich, Powiśla Sztumskiego, Ziemi Chełmińskiej. Analiza listy zwycięzców indywidualnych i drużynowych pokazuje, iż jest to dyscyplina uprawiana prawie wyłącznie przez mężczyzn, ale w ostatnim czasie coraz częściej uczestniczą w turniejach karcianych także kobiety. Baśka prócz funkcji integracyjnej i rozrywkowej, staje się elementem tożsamości kaszubskiej. Podkreśla się jej kaszubski rodowód, osadzenie w kulturze. Jej renesans jest przykładem reaktywacji dziedzictwa kulturowego i nadawania mu przez grupę nowych sensów i znaczeń.

AK

Bibliografia:

  • Lorentz F., Zarys etnografii kaszubskiej, [w:] F. Lorentz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński, Kaszubi. Kultura ludowa i język, „Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego”, t. 16, red. J. Borowik, Toruń 1934, s. 1–139
  • Łęgowski J., Kaszuby i Kociewie, Poznań 1892, wyd. II, Gdynia 2013
  • Ostrowska R., Trojanowska I., Bedeker kaszubski, Gdańsk 1978
  • Pomierska J. Przysłowia kaszubskie. Studium z paremiografii i paremiologii, Gdańsk 2013
  • Ugowski M., Baśka. Kaszubska gra karciana. Historia i zasady gry, Gdańsk-Nowa Karczma 2014

Netografia:

http://psbaski.pl/ (dostęp 20.11.2019)

Ikonografia:

  1. Źródło: Instytut Kaszubski

« Powrót do listy haseł