Kościerzyna

A. Majkowski, najwybitniejszy kościerzanin, swą młodzieńczą humorystyczną epopeję, pt. Jak w Kòscérznie kòscelnégò òbrelë abò piãc kawalérów a jedna jedinô brutka, Gdańsk 1899, rozpoczął inwokacją:

„Witôj, Kòscérzno stôrô, matkò Kaszub całëch!
Nômilszô mie z tëch wszëtczich miast kaszubsczich małëch,
Òd swiata òdgrodzonô, leżisz sobie w dole,
Jezora cã i lasë òpasëją w kòle.
W ny chace pierszô żëcô gòdzëna mie biła,
Tam mie téż matka mòja pòcerza ùczëła.
A ta wieżô kòscoła, co z nëch klonów witô,
Na chtërny pierszi promiéń słuńca reno switô,
Stôrą głowã ji złocąc i wieczórnym czasã,
Czej słuńce spac sã kładze za nym czôrnym lasã:
Za tą wieżą jô wiedno teskno wëglądôłem,
Czej na ferie ze szkół dodóm wãdrowôłem. (…)”.

Rodzinna Kościerzyna Majkowskiego obecna jest również gęsto na kartach jego najważniejszego dzieła – powieści Żëcé i przigòdë Remùsa, Toruń 1938, a pomnik jej głównego mitycznego bohatera stanął przed laty na kościerskim rynku (→ pomniki kaszubskie). Warto pamiętać, że postać Remusa zaistniała w szczegółowym opisie już na kartach Kòscelnégò! Niemiecki portret Kościerzyny z Remusowej epoki zaboru pruskiego utrwalił na kartach opowieści Die Kaschuben. Kleine Bilder aus der Heimat (Berlin 1904), tamtejszy pastor i hakatysta P. Harder. Nie ma w nim niczego – poza nazwą – ze świata kaszubskiego.

Tymczasem prastara Kościerzyna, w której miał się wg F. Ceynowy sam Judasz urodzić, a do dziś w mieście żyją potomkowie Barabasza, była wówczas – mimo sporej liczby niebiednych Niemców – także w powiecie, najbardziej kaszubskim i polskim miastem w Prusach Zachodnich. Będąc przedmiotem żartów i kpin niektórych sąsiadów, związanych m.in. z jej ważnym węzłem kolejowym, dumna była ze swej średniowiecznej i późniejszej przeszłości. Ta pierwotna posiadłość księżniczki Gertrudy, córki Sambora II tczewskiego, darowana jej przez Mestwina II, otrzymała prawa miejskie w 1346 r. W Rzeczypospolitej szlacheckiej była centrum starostwa; słynęła m.in. z produkcji piwa, a w państwie pruskim stanowiła siedzibę powiatu. Jej najwybitniejszym burmistrzem w XIX wieku był M. Rautenberg-Kliński, teść W. Kętrzyńskiego.

W 1873 r. uzyskała połączenie kolejowe z Tczewem i Chojnicami, a w 1885 z Gdańskiem. Mimo napływu Niemców, głównie urzędników – ewangelików – nie straciła swego kaszubsko-polskiego charakteru, a jej mieszkańcy manifestowali swą polskość m.in. w okresie Wiosny Ludów, jak i udziałem swych przedstawicieli w powstaniu styczniowym. Jej rola, jako ważnego ośrodka polskości, wzrosła, gdy w 1861 r., dzięki K. Łaszewskiej i jej bratu, ks. J. Prądzyńskiemu z Pelplina, został otwarty Zakład NMP Anielskiej jako szkoła średnia dla córek szlacheckich i mieszczańskich, połączona z szkołą elementarną i ochronką. W 1864 r. otrzymała ona własny nowy budynek, jaki powstał dzięki ofiarności głównie społeczności kaszubskiej. W okresie kulturkampfu, po usunięciu sióstr zakonnych, kościerski zakład przekształcono w Wyższą Katolicką Szkołę Żeńską, której przełożonymi były Kaszubki – gorliwe Polki, K. Żynda i M. Bolewska. Dzięki nim i opiece Kościoła – mimo nacisku germanizacyjnego – szkoła zachowała swój niemal polski charakter, będąc jedyną tego rodzaju w zaborze pruskim uczelnią dla dziewcząt – kobiet.

Drugą, równie ważną placówką oświatową w mieście, zasłużoną dla polskości, mimo oficjalnie pruskiego charakteru, było założone w 1866 r., od 1879 funkcjonujące we własnym budynku, Katolickie Seminarium Nauczycielskie (→ edukacja). Wśród jego zacnych dyrektorów wyróżnił się ks. K. Damrot, kierujący szkołą w latach 1870–1884, poeta śląski, autor wielu dzieł (→ Ślązacy a Kaszubi). Jego następcą został ks. A. Rosentreter, Kosznajder, po dwóch latach rektor seminarium, a wkrótce biskup chełmiński – sprawiedliwy Niemiec. Obok tych szkół działały państwowe progimnazjum i Ewangelicka Wyższa Szkoła dla Dziewcząt, mające w pełni charakter instytucji niemieckich, realizujących politykę germanizacyjną Prus, podobnie jak duchowni ewangelicy i niejeden katolicki, co zaważyło na okresowym osłabieniu polskiego charakteru miasta.

Kościerzyna u schyłku XIX w. stała się lokalnym centrum Hakaty, której działalność zmobilizowała Kaszubów z miasta i okolicy do przeciwdziałania. Na początku XX w. powstały tu takie instytucje polskie, jak: Kółko Rolnicze (1901), Bank Ludowy (1902), Spółka Parcelacyjna (1904). W 1905 r. osiadł w Kościerzynie A. Majkowski, dzięki którego działalności w 1907 r. opuścił miasto proboszcz – germanizator, przeciwnik m.in. strajku szkolnego 1906/7. Z udziałem A. Majkowskiego powstała w 1906 r. spółka „Dom Kaszubski”, przekształcona w towarzystwo „Bazar”. Otwarcie Domu miało miejsce w 1910 r. W 1908 r. założono za sprawą Majkowskiego Towarzystwo Śpiewacze „Halka”.

Pod koniec 1908 r. ukazał się dzięki Majkowskiemu pierwszy numer miesięcznika „Gryf. Pismo dla spraw kaszubskich”, w którego redakcji znalazł się również, pochodzący z powiatu kościerskiego, F. Sędzicki. Wokół „Gryfa” rozwinął się z czasem ruch młodokaszubski (→ młodokaszubi), którego przywódcą był Majkowski. Zanim przeniósł się do Sopotu, był na kościerskim gruncie współtwórcą m.in. w 1909 r. TCL, inicjując połączenie pod jego szyldem polskich księgozbiorów w jedną bibliotekę, będąc prezesem towarzystwa. Siedzibą biblioteki był „Dom Kaszubski” – „Bazar”, w którym w 1911 r. zorganizowano pod patronatem „Gryfa” pierwszą Wystawę ludoznawczą kaszubsko-pomorską.

Rok wcześniej powstało w Kościerzynie Towarzystwo Ludowe, którego prezesem został ks. F. Wróblewski z Niedamowa, zastępcą T. Rogala, sekretarzem i skarbnikiem F. Biedowicz – pracownik banku, a F. Sędzicki jednym z ławników. Okazało się, że osobowość Majkowskiego przerastała lokalne środowisko, stąd m.in. konflikty i opuszczenie przezeń miasta. Niemniej, „cna Kościerzyna” nie straciła swego charakteru ośrodka pretendującego do funkcji stolicy Kaszub. Swoją wyjątkową rolę potwierdziła w latach 1918–1920 – w okresie walki o przyłączenie Pomorza do Polski. Jej przedstawiciel – król Kaszubów T. Rogala znalazł się w delegacji kaszubskiej na Konferencję Pokojową w Wersalu. Jako jedna z pierwszych pozbyła się władzy pruskiej, wybierając na stanowisko burmistrza w 1919 r. K. Lniskiego, zanim Wojsko Polskie przejęło miasto w posiadanie RP.

W 20-leciu międzywojennym Kościerzyna zachowała swój charakter. Tu od 1920 r. wychodziło pismo „Pomorzanin” związane z A. Majkowskim. Tu I. Gulgowski (→ Gulgowscy Teodora i Izydor) otworzył Szkołę Kaszubskiego Przemysłu Ludowego. Tu w seminarium nauczycielskim i w gimnazjum katechetą i opiekunem młodych regionalistów był ks. L. Heyke. Tu nadal kwitło życie śpiewacze i teatralne; wystawiano m.in. sztuki L. Heykego, wydawano jego i innych twórców kaszubskich utwory.

Na początku II wojny (→ wojna i okupacja) Niemcy zamordowali wielu obywateli Kościerzyny, w tym Żydów. Okupant wysiedlił tysiące mieszkańców miasta i powiatu na Podlasie. Mimo to było ono ważnym ośrodkiem kaszubskiego ruchu oporu, m.in. PAP i „Gryfa Pomorskiego” (→ partyzanci kaszubscy). Stąd wielu jego obywateli znalazło się w obozach koncentracyjnych, zwłaszcza w Stutthofie, m.in. student Konserwatorium Muzycznego w Gdańsku, L. Szopiński, który zasłynął tam jako autor melodii pieśni obozowej Sen więźnia.

Szopiński, wróciwszy w 1945 r. do domu, stworzył ZPiT Ziemi Kaszubskiej, którego kontynuatorami są ZPiT „Kościerzyna” oraz „Młoda Kościerzyna” (→ zespoły pieśni i tańca). Miasto w latach 60. i 70. stało się ważnym ośrodkiem ruchu kaszubskiego. Jego oddział Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego pod przewodnictwem K. Marchewicza i J. Machuta był współorganizatorem wielu przedsięwzięć. Do historii przeszły m.in. Zjazd Młodzieży Kaszubskiej w 1963 r. (→ organizacje młodzieżowe) i wielkie widowisko „Moje Strony” w 1966. Oddział ZKP był współorganizatorem do lat 90. Spotkań Literackich we Wdzydzach, którym towarzyszyła fundacja pomników młodokaszubów w Kościerzynie. Ufundowano też pomnik J. Wybickiego w mieście i drugi w Będominie (→ Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie). W samych Wdzydzach na terenie KPE, powstałego dzięki zaangażowaniu Kościerzyny, stanął pomnik T. i I. Gulgowskich. Ważnym wydarzeniem był Turniej Miast Kartuzy – Kościerzyna w 1969 r., po którym trwałą pamiątką pozostała piękna pieśń Kłaniam Ci się Kościerzyno (sł. A. Osiecka, ostatnio utwór ten wykonał P. Ruszkowski, laureat I Nagrody 16. Konkursu „Pamiętajmy o Osieckiej” na płycie zatytułowanej „Kamiszczi”, wyd. w 2017 r.).

Miasto w zakresie urbanistyczno-przestrzennym rozwinęło się w latach PRL dzięki lokalizacji w pobliskiej Łubianie Fabryki Porcelany Stołowej „Lubiana”, a w III RP za sprawą rozwoju prywatnej przedsiębiorczości oraz lokalizacji wojewódzkiego szpitala. Pozostaje nadal ośrodkiem edukacji szkolnej i kultury kaszubskiej, czego wyrazem m.in. powstanie i rozwój Muzeum Ziemi Kościerskiej im. Jerzego Knyby. Powstało tu też Muzeum Kolejnictwa oraz Muzeum Akordeonu (→ muzea). Znane są doroczne Targi Książki Kaszubskiej i Pomorskiej „Costerina”, których częścią jest m.in. konkurs książki kaszubskiej i pomorskiej.

Wzrosła też rola parafii kościerskiej jako podmiotu, gdzie funkcjonują dwa sanktuaria: Matki Boskiej Bolesnej – w kaplicy b. ZNMPA i M.B. Kościerskiej, Patronki Rodzin – w farze, skąd nadal wyrusza co roku słynna pielgrzymka na Kalwarię Wejherowską. W kościele parafialnym św. Trójcy upamiętniono m.in. Prymasa z Kaszub, ks. abpa H. Muszyńskiego, którego izba pamięci została w 2018 r. otwarta w kościerskim muzeum. Na terenie dawnej parafii powstały nowe – w Skorzewie i Wąglikowicach, a w Lizakach, dzięki prywatnej fundacji, stanął przeniesiony z Tyłowa k. Żarnowca zabytkowy kościółek konstrukcji szachulcowej. W jego sąsiedztwie w 2015 r., za sprawą Jerzego i J. Borzyszkowskich, ufundowano obelisk pro memoria przyjaciela Remusa – niezapomnianego Trąby, poświęcony przez ks. abpa T. Gocłowskiego.

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Borzyszkowski J., Aleksander Majkowski (1876-1938). Biografia historyczna, Gdańsk-Wejherowo 2002
• Czas próby i nadziei. Wspomnienia mieszkańców ziemi kościerskiej z lat 1939-1945, red. K. Jażdżewski, R. Knitter, Kościerzyna 2016
• Jażdżewski K., Nadleśnictwo Kościerzyna. Dzieje leśnictwa w sercu Kaszub, Kościerzyna 2017
• Tenże, Pielgrzymki kościerskie na Kalwarię Wejherowską, Wejherowo 2008
• Kościerzyna. Zarys dziejów do 1939 roku, t. I, red. M. Kallas, Toruń 1994
• Kościerzyna i powiat kościerski w latach II wojny światowej, red. A. Gąsiorowski, Kościerzyna 2009
• Kółko Krajoznawcze Kursu IV Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Kościerzynie, Kościerzyna i okolica. Ilustrowany przewodnik, Kościerzyna 1932
• Liedtke A., Historia Zakładu N.M.P. Anielskiej w Kościerzynie (1861-1936), Kościerzyna 1936
• Linkner T., Heroiczna biografia Remusa. W zwierciadle mitu i kaszubskich wierzeń, Gdańsk 1996
• Niedzielska B., Kłaniam Ci się, Kościerzyno, Gdańsk 1998
• Stoewer R., Geschichte der Stadt Berent, Berent 1910
• Trojanowska I., Mamuszka F., Kościerzyna i ziemia kościerska, Gdańsk 1972

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie