Opisywanie terytorium Kaszub jako ziemi świętej jest wytworem tradycji ludowej, dla której typowym zabiegiem jest „oswajanie” elementów kultury wysokiej w kontekstach rodzimych, najbliższych geograficznie i emocjonalnie. W społecznościach wiejskich Kaszub, tak jak i w innych rejonach Europy, anonimowi bajarze i opowiadacze adaptowali wytwory wyrafinowanej tradycji biblijnej z dziejami Mojżesza, Jezusa, Najświętszej Maryi, postaci świętych i właśnie motywami ziemi świętej, dostosowując je do lokalnych potrzeb kulturowych, co opisywał np. B. Sychta w swoim Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej (1967–1976).
W zapisie etnograficzno-literackim konkretna, geograficzna przestrzeń Kaszub w skojarzeniu z ziemią świętą pojawiła się już za sprawą F. Ceynowy, w jego humorystycznym dialogu Rozmòwa Pòlôcha z Kaszëbą (1850). Głównym powodem takiego wykreowania rodzimego terytorium w aurze starożytności i świętości było naznaczenie go aurą wyjątkowości i wręcz Bożej opieki. A zatem Ceynowa sięgał w tym momencie do cech ludowego światopoglądu i wrażliwości. Poza tym utwór nasycony został także cechami dydaktycznymi i moralizatorskimi, które spowodowały, iż konstrukcja mentalna Kaszub-ziemi świętej zaistniała jako wyróżnik poczucia własnej wartości, nieustępującej w niczym, a nawet przewyższającej inne rejony ziem polskich czy Europy Środkowej. Słowa wypowiadane w dialogu Ceynowy przez Kaszubę nie pozostawiają wątpliwości: „je to krôj òd Bòga z dôwna òbiecóny, krôj swiãti, w chtërnym mlékò ë miód płënie; a lëdze, co w tim kraju mieszkają, nazéwają sã lëdzama wëbrónyma, pòchòdzącyma òd Jizraela dôwnégò”. W szczególnego typu „konkretyzacji” i „aktualizacji” ziemi świętej na Kaszubach Betlejem staje się Bytów, Gazą – Gdańsk, Jerozolimą – Wejherowo, Samarią – Swarzewo, Puszczą Izraelską nazwane zostały Bory Tucholskie, natomiast rzeką Jordan – Płutnica. Takie, a nie inne przyporządkowania częściowo wynikają z ludowej etymologizacji nazw miejscowości, częściowo zaś są kojarzeniem kaszubskich realiów topograficznych z tymi, które występują w Piśmie Świętym. Dlatego też np. Wejherowo z istniejącą na pobliskich wzgórzach kalwarią (→ kalwarie) mogło się stać Jerozolimą – miastem męki i zmartwychwstania Chrystusa. Biblijna stylizacja w utworze Ceynowy dotyczy również występujących postaci. Wzmiankowani są: Jezus Chrystus, Mojżesz, św. Piotr, apostoł Mateusz, Abraham, Izaak, Jakub, Judasz, Annasz, Kajfasz, Piłat, a także Herod (→ symbolika ludowa). Wszyscy oni w zapisie dialogu literackiego pojawili się niegdyś na Kaszubach, pozostawiając po sobie pamięć mieszkańców, a niekiedy materialne pamiątki.
Po Ceynowie mit kaszubskiej ziemi świętej widoczny jest również w twórczości H. Derdowskiego albo A. Majkowskiego. Pierwszy z nich w poemacie Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł (1880) utrzymał ludową perspektywę opisu i rozwinął pomysł przyporządkowywania kaszubskich miejscowości do kontekstów biblijnych (np. na ziemi Słowińców odnajdujemy święte jezioro, ale i piekło). Z kolei A. Majkowski już na pierwszych stronicach powieści Żëcé i przigòdë Remùsa (1938) wykorzystuje symboliczną analogię: Lipińskie Pustki – kraina najbliższa wrażliwemu dziecku oraz ziemia święta z postaciami ze świata biblijnego, co w rezultacie przynosi konsekwencje narracyjne w traktowaniu młodocianego Kaszuby-Remusa jako Dawida, zaś pruskiego żandarma jako Goliata, a w innym momencie powieści pojawia się naznaczenie Kościerzyny jako miasta Judasza.
Oprócz literatury motyw Kaszub jako ziemi świętej pojawia się w twórczości plastycznej J. Chełmowskiego, który przedstawia go we własnych oryginalnych ujęciach, naznaczonych moralistyczno-metafizycznym kontekstem. W dziełach tego artysty szczególnym zainteresowaniem cieszą się południowe Kaszuby (Zabory i Gochy) ukazane jako kraina, którą z jednej strony należy zachować w pamięci, z drugiej zaś warto dostrzec manifestujące się w niej prawa kosmiczne i boskie.
Ukazywanie przez artystów Kaszub jako ziemi świętej jest wynikiem sfunkcjonalizowania religijnego i etycznego autorytetu Biblii w celu pozytywnego wartościowania pomorskiej przestrzeni. Było to ważne w kontekście dyskusji tożsamościowych pomiędzy stroną kaszubską a niemiecką lub kaszubską a polską. Argument o świętości terytorium był w takim układzie jednym z najsilniejszych „dowodów” na zasadność traktowania Kaszub z należytą uwagą i szacunkiem. Trzeba wszakże zauważyć, że kreowanie rodzinnego kraju jako ziemi świętej nie występuje jedynie w tradycji kaszubskiej.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Borzyszkowski J., Pomorze – ziemia obiecana w literaturze i tradycji kaszubsko-pomorskiej, [w:] Obrazy ziemi słupskiej. Społeczeństwo – administracja – kultura, red. A. Czarnik, Słupsk 2003
- Kalinowski D., Mity fundacyjne w literaturze kaszubskiej, [w:] tegoż, Juwernota. Literatura kaszubska i studia kulturowe, Gdańsk 2023
- Kuik-Kalinowska A., Tatczëzna. Literackie przestrzenie Kaszub, Słupsk-Gdańsk 2011
- Pasieka wyobraźni. O twórczości Józefa Chemowskiego, red. D. Kalinowski, T. Siemiński, Brusy-Bytów-Gdańsk 2017
Netografia:
A. Majkowski, Przewodnik po Szwajcarii kaszubskiej, Warszawa 1924: https://pbc.gda.pl/Content/80205/Przewodnik_po_Szwajcarji_Majkowski_A.pdf
