Jeden z najbardziej popularnych motywów tematycznych, widoczny w utworach różnych tradycji kulturowych Pomorza i Kaszub. Najwcześniej, bo w pierwszych dekadach drugiej połowy XIX w. zarysowali obraz zapadłego zamku F. Ceynowa, A. Hilferding oraz O. Knoop. Były to jedynie krótkie wzmianki etnograficzne, które wraz z wieloma, czasami dość przypadkowo odnotowanymi, motywami, świadczyły albo o specyficznej pamięci kulturowej, albo o wyobraźni mieszkańców Kaszub. W pierwszym przypadku opowieść o zapadłym zamku mogła dotyczyć dawnych wydarzeń historycznych oraz istnienia grodów lub umocnień, które z różnych powodów uległy zniszczeniu. W drugim przypadku charakterystyczne ukształtowanie terenu i naturalne wzgórza kojarzyły się okolicznym mieszkańcom z zamkami i osobami w nich żyjącymi, w nawiązaniu do których snuli fantastyczne narracje. I jeden, i drugi powód pojawienia się figury zapadłego zamku świadczył o bogactwie folkloru Kaszubów i Pomorzan, przechowujących w tradycji oralnej najdawniejsze przykłady swojego światopoglądu i wyobraźni.
W bogatszym kontekście znaczeń symbolicznych i uniwersalnych obraz zapadłego zamku ukazali w swojej twórczości literackiej młodokaszubi. Szczególnego wymiaru nabrał on w arcypowieści A. Majkowskiego o Remusie. Zapadły zamek wygląda tutaj na wielowymiarowy znak, który można odczytywać na różnych poziomach. W naiwnym i pełnym wytworów wyobraźni świecie Remusa-dziecka zapadły zamek jest wyolbrzymionym wizerunkiem jakiegoś rzeczywistego wzniesienia terenu, przy którym płynie rzeka i zjawia się fantastyczna postać królewianki, proszącej o przeniesienie na drugi brzeg wody. Jednakże w późniejszych partiach powieści, dla Remusa-młodzieńca to nie tyle konkretny wzgórek, co symboliczny układ przestrzeni kulturowej związanej z przeszłością Kaszub (pamiątka po chwalebnych czasach), którą należy w pamięci pielęgnować, gdyż w innym przypadku można ją bezpowrotnie stracić. Remusowa nieumiejętność podjęcia misji wybudzenia Kaszubów z duchowej bierności jest w końcowych rozdziałach utworu przyrównywana do zaprzepaszczenia przez niego możliwości ocalenia zapadłego zamku.
Owe znaczenia sformułowane przez Majkowskiego pod koniec lat 30. XX w., weszły na stałe w świat literackich obrazów literatury kaszubskiej i do dziś wiążą się z bardzo ważnym zadaniem identyfikacyjnym, jakie powinien wypełniać każdy odpowiedzialny mieszkaniec Kaszub. Dlatego też figura zapadłego zamku może wiązać się z wyobraźnią wrażliwych jednostek, jak i z heroiczną historią Pomorza, tak z chęcią ocalenia języka kaszubskiego, jak i z walką o etniczną podmiotowość. Stąd więc różne znaczenia zapadłego zamku pojawiają się w powojennych realizacjach literackich, np. w powieściach kaszubsko-pomorskich F. Fenikowskiego (zwłaszcza w biograficznej powieści o F. Ceynowie, w której to młody bohater utworu marzy o wielkości kultury kaszubskiej niczym o imponującym zamku), czy w prozie L. Bądkowskiego (w baśni scenicznej Zaklęta Królewianka zapadły zamek to magiczna przestrzeń fantastycznych wydarzeń).
W najnowszej literaturze kaszubskojezycznej czy kaszubsko-pomorskiej motyw zapadłego zamku pojawia się głównie w literaturze dla młodego odbiorcy jako oznaka fantastyki i symbol rodzimej kultury (np. podania i legendy J. Mamelskiego). Warto przy tym pamiętać, że ten metaforyczny znak występuje również na terytorium Krajny (np. w podaniach związanych z Kiełpinem oraz Tarnówką), co oznacza, że jest atrakcyjny dla różnych społeczności etnicznych i regionalnych.
W najnowszym ujęciu nowych mediów pojawia się również gra edukacyjna Zapadłi zómk, do której scenariusz napisali J. Mamelski, J. Mielewczyk, L. Reiter-Szczygieł oraz D. Wilczewska. Gra nawiązuje do powieści A. Majkowskiego oraz elementów kaszubskiej mitologii. Misją fabularno-zadaniową postaci gry jest pomoc Królewiance, która chce powrócić do swojego zamku. W ten sposób zapadły zamek jako figura z folkloru kaszubskiego weszła w krąg motywów współczesnej kultury popularnej.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Legenda o źródłach Głomi. Podania i legendy Krajny, opr. M. Chołodowska, J. Kęcińska, Złotów 2003
- Linkner T., Heroiczna biografia Remusa, Gdańsk 1996
- Samp J., Mitopeje Pobrzeża Bałtyku, Gdańsk 2009
- Zapadłi zómk, scen. J. Mamelski, J. Mielewczyk, L. Reiter-Szczygieł, D. Wilczewska, Chwaszczyno -Gdańsk 2020
Netografia:
- Materiał filmowy Tomasza Słomczyńskiego o zapadłym zamku: https://magazynkaszuby.pl/2016/05/zapadly-zamek-remus-demony-kaszubskie/
- Audiobook z opowieścią o zapadniętym zamku w interpretacji Danuty Stenki: https://www.youtube.com/watch?v=F-TSUEFYu20
