Translacje na kaszubski

Tłumaczenie tekstu literackiego na język kaszubski – od czysto formalnej strony patrząc – można uznać za akt typowy, występujący w tym medium komunikacyjnym jak w każdym innym języku. Zapotrzebowanie na przekłady wynika z kontaktów międzykulturowych pomiędzy Kaszubami a innymi narodami zamieszkującymi Pomorze, Europę i cały świat. Dzięki takim relacjom kaszubszczyzna wzbogaca się w zakresie słownictwa, wykształca stylistycznie oraz staje się coraz bardziej wyrafinowana. Jednakże ujęcie formalne tłumaczeń nie wystarcza, a nawet jest wadliwe, kiedy przychodzi opisać specyfikę kaszubszczyzny. Po pierwsze, jest ona mikrojęzykiem, używanym przez ograniczoną liczbę osób i to niekoniecznie we wszystkich aspektach porozumiewania się, a więc nie można oczekiwać, aby w zakresie życia literackiego, a tym bardziej tłumaczeń na kaszubski dokonywały się jakieś spektakularne osiągnięcia. Po drugie, kaszubszczyzna jest językiem zdominowanym, tzw. językiem słabym, który istnieje w Europie obok polszczyzny, medium silniejszego, ekspansyjnego, dominującego w przestrzeni komunikacyjnej. W takim układzie tłumaczenia dokonywane na kaszubski wynikają nie tyle z chęci typowej komunikacji, co raczej z postawy defensywno-ofensywnej, mającej na celu wzmocnienie statusu językowego wobec języka dominującego, zamanifestowanie własnej etniczności, podkreślenie atrakcyjności kulturowej oraz walorów tożsamościowych. Oczywiście tłumaczenia wynikają również z zachwytu czy fascynacji autorów translacji, którzy chcą podzielić się swoim literackim odkryciem. Dzięki tłumaczeniom użytkownicy kaszubskiego wykształcają kondycję własnego języka, porównują go z innymi mediami, standaryzują, rozszerzają częstotliwość i zakres stosowania, podkreślają swoją identyfikacyjną żywotność. Z takich pobudek przekładał z innych języków F. Ceynowa, tak też dzieje się i dziś.

Jeśli przyjąć istnienie języka „protokaszubskiego”, czyli staropolskiego z północnymi dialektalnymi elementami leksykalnymi i fonetycznymi, notowanymi w piśmiennictwie XV–XVII w. i z czasem konstytuującymi język kaszubski, wówczas pierwsze tłumaczenia na tę formę porozumiewania się można wiązać z reformacją. Za najstarszy przykład służą tutaj Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich naboznich męzów (1586), które z niemieckiego przełożył Sz. Krofey, podejmując ważne hasło ideowe protestantyzmu nakazujące wychwalać Boga we własnym języku. Drugim chronologicznie tłumaczeniem z niemieckiego jest Mały Catechism D. Marciná Lutherá z 1643 r., który został przygotowany albo przez Krofeya, albo przez M. Brüggemanna (łac. Pontanusa, pol. Mostnika) i wydany przez tego ostatniego. Następne przykłady tłumaczeń z niemieckiego na „protokaszubski” są rękopiśmienne. Chodzi tutaj o zestaw pieśni zwany przez ich wydawcę F. Hinzego Śpiewnikiem starokaszubskim, który jest datowany na XVI–XVIII w. Także z tego czasu pochodzi inny zabytek, czyli tzw. Perykopy smołdzińskie. Wspomniane przykłady tekstów dowodzą, że na Pomorzu Środkowym pojawiły się przesłanki do wypracowania języka kaszubskiego, jednakże protestantyzm prowadził jego wyznawców do kultury niemieckiej (→ ewangelicy), z kolei dalsze procesy historyczno-językowe kierowały późniejsze tego typu wydawnictwa ku kulturze polskiej. Stąd też Cwiczenie Katechismowe przez Pytania y Odpowiedzi według Przetłumaczenia Szymona Krofejá… (wydał M. Magunna w 1758 r.) oraz drugie wydanie Małego katechizmu Brüggemanna/Pontanusa (wydrukował G. Hartmann w 1758 r.) miały już mniej cech kaszubskich w zapisie. Ta sama tendencja jest widoczna we wspólnej pracy pastorów J. Behnki i J. Guzowiusza, którzy wydali Zbiór nowy Pieśni Swiątecznych Gdańskich na Dwie Części podzielony (1780), a także Zbiór Nowy Dogmatyczny y Moralny Pieśni Gdańskich (1781–1783). Oprócz tego pastor Behnka opublikował Przydatek Trzeci do Kancyonała Pruskiego Polskiego… (1781). Wspierał go w tym kolejny pastor, K.C. Mrongowiusz, który w 1803 r. wydał Pięcioksiąg czyli Kancyonał Gdański, a także trzecie wydanie Małego katechizmu Brüggemanna/Pontanusa w 1828 r.

Dalszy etap działalności przekładowej w przestrzeni projektowanego dopiero i wstępnie systematyzowanego języka kaszubskiego otwiera F. Ceynowa. Dał się on poznać w przekładach z polskiego, kiedy publikował broszurę Pińc głównëch òddzałów Ewangelicczégò Katechizmù (1861), z łaciny, gdy drukował zbiorek Doradë lekarsczé w różnëch chòrobach (1862), z niemieckiego w udostępnieniu kaszubskiemu czytelnikowi pracy S. Hüppego Stanowiskò chłopów za czasów pòlsczich (1868), wreszcie z rosyjskiego w przekładzie rozprawki naukowej I.I. Sriezniewskiego Mòje spòstrzeżenia przë przezéraniu ùwôg Ismaela Srezniewsczégò nad mòwą kaszëbską (1851), bajki A. Puszkina Ò rëbôkù ë ribce oraz hymnu panslawistów F. Tiutczewa Wiecznie żëc nóm w rozłączeniu? (1868). Można także sądzić, że zawartość zeszytów zatytułowanych łącznie jako Zbiór piesni swiatowëch (1867–1878), to nie tyle autentyczne pieśni, które wykonywali w tamtych czasach Kaszubi, lecz przetłumaczone przez Ceynowę utwory polskie, niemieckie czy rosyjskie.

Niemałą liczbę translacji opublikowali młodokaszubi. A. Majkowski ogłosił przekłady z niemieckiego wierszy J. von Eichendorfa i z łaciny utworów Horacego. Przekładał z języka rosyjskiego, czego przykładem są bajki I. Kryłowa. J. Karnowski sięgał do niemieckiej liryki i po kaszubsku publikował wiersze J.W. Goethego, J. Eichendorffa, M. Greifa, H. Heinego. Z kolei L. Heyke przełożył wiersze Goethego, Eichendorffa oraz G. Lessinga.

W okresie pomiędzy światowymi wojnami tłumaczenia na kaszubski pojawiły się kilkakrotnie. Specyficzną próbą stylu był przekład z łaciny mowy pogrzebowej wygłoszonej podczas przenoszenia prochów ostatniego księcia z rodu Gryfitów – Bugusława XIV. Opublikowali ją w 1937 r. B. Sobczak oraz J. Kolka. Po 1945 r. częstotliwość tłumaczeń nie zmieniła się zbytnio. J. Trepczyk przełożył w latach 80. wiersze Goethego, fragmenty prozy G. Grassa oraz kolędę J. Mohra. Wówczas też zrzeszyniec przełożył z niemieckiego tekst naukowy J.N. Baudouina de Courtenaya i opublikował jako Krótczi zestôwk „Kaszëbsczé problemë”. Tłumaczył również A. Nagel: np. z niemieckiego kolędę Mohra, z białoruskiego liryk J. Kupały, z łotewskiego (prawdopodobnie z rosyjskich przekładów) prozę A. Sakse i wiersz J. Rainisa. Kilkakrotnie przekładał literaturę obcą (od lat 70.) na kaszubski S. Pestka. W jego autorskich tomikach pojawiały się więc wiersze: z niemieckiego – A. Chamisso, z greckiego – K. Kawafisa, z włoskiego – G. Carducciego, z serbskiego – S. IV Lazarevića, z górnołużyckiego – H. Zejlera, z rosyjskiego – I. Bunina, a z języka polskiego – J. Przybosia i M. Czerkawskiej.

Po przekształceniach społeczno-politycznych w 1989 r. sytuacja z tłumaczeniami na kaszubski bardzo się zmieniła. Swobodny przepływ idei, mobilność oraz postawy otwartości sprawiły, że liczba aktów translacyjnych wydatnie się zwiększyła. Najbardziej doniosłe były działania mające na celu przełożenie Pisma św., czego podejmowało się kilku tłumaczy. Z języka polskiego przekładał na kaszubski E. Gołąbek, publikując Swiãté Pismiona Nowégò Testamentu (1993) oraz Knégã Psalmów (1998). Z łaciny przekładał ks. F. Grucza Kaszëbskô Biblëjô. Nowi Testament. IV Ewanielie (1992). Najwięcej ksiąg Biblii przełożył o. A. Sikora OFM; spod jego ręki wyszły jako przekłady z greki ewangelie: św. Marka (2001), św. Jana (2007), św. Mateusza (2009), św. Łukasza (2009), pojawiły się również przekłady z hebrajskiego Knéga Zôczątków (2015), Knéga Wińdzeniô (2016), Knéga Kapłańskô (2017), Knéga Lëczbów (2018), Knéga Pòwtórzonégò Prawa (2019) oraz Knéga Koheleta (2020). Wszystkie te translacje nobilitują język kaszubski do rangi medium wyrażającego najwyższe sfery ludzkiego ducha.

Poza tekstami biblijnego pochodzenia, współcześni literaci kaszubscy zajmują się przekładami utworów z innych przestrzeni kulturowych, choć nie zawsze są to tłumaczenia z języków oryginalnych, a z języka polskiego, a zatem są to translacje zapośredniczone. Ukazały się więc takie klasyczne utwory, jak: Miedzwiôdk Pùtôfk / Winnie the Pooh (1997) Alana A. Milne’a w przekładzie B. Ugowskiej (tutaj tłumaczony z oryginału), Wicy jak cesla / More Then a Carpenter J. McDowella (1997) w tłumaczeniu Z. Jankowskiego; Pan Tadeusz A. Mickiewicza (2010) w przekładzie S. Jankego, Rómeo i Julia / Romeo and Julia (2011) Szekspira w translacji I. Czai, wybór znanych japońskich haiku w tomie W. Bobrowskiego pt. Wiérztnica z Ogura abò sto piesni òd sta piesniodzejów (2013), Ana z Zelony Grzëpë / Anne of Green Gables (2017) L. Maud Montgomery, w propozycji M. Bobkowskiej, czy też Môłi Princ / Le Petit Prince (2018) A. de Saint-Exupéry’ego w przekładzie M. Bandura. Poza klasyką pojawiają się również bezpośrednie przekłady z języka angielskiego, jak to miało miejsce w przypadku utworów G. Olsheski, Òpòwiescë z Kaszëb (2024), które przełożyła na kaszubski B. Ugowska.

W dzisiejszej sytuacji kulturowej najwięcej tłumaczeń pochodzi z języka polskiego. Ważne osiągnięcia ma tutaj S. Janke, który przełożył m.in.: Historëjô Kaszëbów na spòdlim historëji Pòmòrzégò (1992) G. Labudy, Krimsczé sonetë / Sonety krymskie (1998) Mickiewicza, Bògarodzëcelka / Bogurodzica (2003), Diôbelsczé skrzëpice i Kaszëbskô fantazja N. Gołębskiej (2003), Òpòwiednie Pòmòrzô ë Kaszëbsczi (2010) D. Abramowicz, a poza tym tłumaczył poezję ukraińską – Tarasa Szewczenkę (2006) oraz Wołodymira Sosiurę i Stepana Rudańskiego (2007), a także swoją własną powieść Żółty kamień / Żôłti kam (2014). Z pozostałych literatów kaszubskich przekładał (w 1996 r.) współczesną poezję polską na kaszubski J. Łysk, dokładnie zaś: Annę B. Chodorowską, Bogdana J. Balcerowicza, Lecha Miądowicza. I. Czaja przetłumaczyła sztukę teatralną C. Norwida Piestrzińc Wiôldżi Wastny (2011) oraz liryki B. Leśmiana W malënowim chróscewim (2018); E. Pryczkowski balladę Mickiewicza Strzelec oraz Odę do młodości; E. Gołąbek tomik poetycki J. Barthelkego Mòrsczé pielgrzimczi (1999). Z kolei Z. Jankowski na kaszubski przełożył dramat L. Bądkowskiego Sąd niéòstateczny (wspólnie z E. Gołąbkiem, 1995), zbiorek krótkich form epickich S. Bogdanowicza Pòwiôstczi gduńsczé (2002), Triptik rzimsczi K. Wojtyły (2004) oraz wiersze J. Twardowskiego (2004). Trudnego zadania przekładu tak klasycznego dzieła jak Jiscënczi / Treny J. Kochanowskiego (2008) podjął się J. Mamelski. Wielokrotnie z polskiego tłumaczyła również H. Makurat: utwory sceniczne L. Bądkowskiego Zaklãtô królewiónka. Sobòtka. Złoti spik (2009), dramat W. Gombrowicza Zdënk (2011), książkę D.M. Konkola Kaszëbsczé słowò z môłégò mòrza (2014). Stale tłumaczy na potrzeby Rady Języka Kaszubskiego D. Pioch, a także publikuje przekłady z polskiego, np. Òpòwiédz mie bôjkã (2010) oraz Òpòwiédz mie bôjkã 2 (2018). Z polskiej wersji na język kaszubski przetłumaczono również część podań R. Strucka i G. Schramkego, zawartych w Legendach rybackich i umieszczono je w zbiorze Opowiedz mi bajkę 2 (2016). Sam z kolei Schramke przełożył z polskiego opowieści J. Sampa i umieścił je w tomie Gduńsk. Basniowô stolëca Kaszub (2016). T. Fopke z polskiego przekładał bajki J. Tuwima Nôsnôżniészé wiérztë dlô dzecy (2013), J. Brzechwy pt. Brzechwa dzecoma (2014) oraz zbiorek wierszowanej bajki polskiej pt. Droga ni mô kùńca (2016), ale także pieśni S. Moniuszki, które następnie wykorzystano w czasie koncertów z okazji Roku Moniuszkowskiego. Z form baśniowych trzeba jeszcze wspomnieć R. Drzeżdżona, który przełożył polskie utwory J. Drzeżdżona, potem wydane w zbiorze Baśnie / Brawãdë (2015) oraz Gwiezdny chłopiec i inne baśnie / Gwiôzdny knôp ë jinszé brawãdë (2023). Z zakresu literatury dla dzieci zaś warto dostrzec niedużą powieść D. Stanulewicz Balbina z IV B, przetłumaczoną przez B. Ugowską (2015).

W zakresie tłumaczeń tekstów naukowych i popularnonaukowych z języka polskiego warto wspomnieć, że praktyki takie stosuje się w profilowanych rocznikach: „Biuletynie Rady Języka Kaszubskiego” oraz „Acta Cassubiana”. Wśród tłumaczy pojawiają się tutaj: R. Drzeżdżon, T. Fopke, D. Majkowski, E. Pryczkowski, B. Ugowska, D. Pioch, E. Gołąbek, H. Makurat, K. Rhode i wielu innych. Pojawiło się również wydanie pism etnograficzno-językoznawczych Słowińsczé tekstë Friedricha Lorentza pòdóné w dzysczasny kaszëbiznie i pò pòlskù przełożone przez E. Gołąbka (2021). Taki stan rzeczy stale rozwija zasób leksykalny kaszubszczyzny i współtworzy styl naukowy tego języka.

Tłumaczy się na kaszubski także z innych języków europejskich. Z rosyjskiego L. Szulc przełożył Pòwiôstczi I. Kryłowa (2004), z tego języka H. Makurat pojedyncze wiersze Puszkina oraz A. Achmatowej (2007). Makurat przełożyła również z serbskiego dwie bajki B.V. Radičevića, publikując je w „Pomeranii” (2007) oraz „Stegnie” (2008), zaś ze słoweńskiego opowiadanie Vnebovzetje L. Gačnik-Gombač (2010). Pojawiają się również przekłady z węgierskiego wierszy Tibora Babickiego, Sándora Petőfiego i Attili Józsefa, które przygotował R. Żmuda-Trzebiatowski, czy nawet z tak rzadkich w dzisiejszej komunikacji języków jak fryzyjski (B. Ugowska i T. Wicherkiewicz) czy kataloński (T. Fopke). Z języków pozaeuropejskich warto wspomnieć o S. Jankego tłumaczeniach (za pośrednictwem języka polskiego) takich japońskich autorów jak: Yamamura Bochō, Hagiwara Sakutarō, Moro Saisei, Ōki Atsuo, Aida Tsunao oraz Murano Shirō.

Na konsekwentnego i chyba najbardziej zapracowanego tłumacza z języka polskiego na kaszubski wyrósł dziś D. Majkowski, który przekładał H. Sienkiewicza Żeglarzkô legeńda (2006), anegdotę J. Sampa Papùga Jana Heweliusa (2007) oraz Stolemòwé darënczi (2008), fragment dramatu poetyckiego J. Słowackiego Anhelli (2008), artykuły do „Biuletynu Rady Języka Kaszubskiego” (nieprzerwanie od 2012 r.), opis merytoryczny w albumie Ginące rzemiosło na Kaszubach / Dżinącé rzemiãsło na Kaszëbach (2015), prace typu naukowego: C. Obracht-Prondzyński, Ruch kaszubsko-pomorski / Kaszëbskò-pòmòrskô rësznota (2016), D. Kalinowski, A. Kuik-Kalinowska, Literatura kaszubska. Rekonesans / Kaszëbskô lëteratura. Wëzdrzënë (2017), C. Obracht-Prondzyński, T. Fopke, K. Kulikowska, Współczesna kultura kaszubska / Terôczasnô kaszëbskô kùltura (2018), jak również narrację w grze komputerowej Symùlator nadmòrsczégò kùrortu (2015). Oprócz tłumaczenia z polskiego Majkowski przekładał fragmenty Zbrodni i kary F. Dostojewskiego, fragment powieści Zmartwychwstanie L. Tołstoja oraz wiersze T. Szewczenki.

Bardzo różnorodne utwory przekłada T. Fopke: tak niemieckie arie z opery Czarodziejski flet (tekst: E. Schikaneder), jak i fragmenty z G. Grassa, tak z łaciny pieśni religijne, jak i z francuskiego piosenki E. Piaf, teksty piosenek rosyjskich B. Okudżawy oraz kilka najpopularniejszych utworów angielskiej muzyki rozrywkowej. Wielokrotnie przekładał także literaturę polską: J. Stachurskiego Sparłãczoné statczi mòwë (2005), tradycyjne kolędy, popularne piosenki np. z repertuaru M. Bajora, P. Szczepanika czy M. Fogga.

Tłumaczenia na kaszubski pojawiają się w coraz to nowych kontekstach, np. Z. Jankowski przełożył jeden z zeszytów komiksu J. Christy Kajko i Kokosz i opublikował w 2005 r. jako Na latowiskù. Także w świecie komiksu P. Dziekanowski przełożył scenariusz B. Kosmowskiej do komiksu narysowanego przez R. Kucharskiego pt. Wakacje w Raju (2015) oraz do obrazkowej historii pt. Akademiô Błotowëch Żółwiów (scenariusz: M. Nowotnik, rysunki: R. Kucharski – 2015). Bardzo dobrym medium rozwoju tłumaczeń z kaszubskiego i na kaszubski mogłyby być media internetowe (prywatne strony, blogi, portale). Okazuje się jednak, że brak instytucjonalnego i organizacyjnego zaplecza uniemożliwia wieloletnie istnienie tej formy publikacji przekładów. Kilka lat temu funkcjonowały strony www.czetnica.org i kaszubia.com, na których znaleźć można było garść różnego typu tłumaczeń, lecz dzisiaj wspomniane strony nie są publicznie dostępne. Pozostają więc zakładki członków grupy literackiej Zymk dostępne na stronie http://zymk.net/.

Bardzo trudno jest obiektywnie stwierdzić, czy tłumaczenie na kaszubski zrealizowane zostało z języka oryginału, czy z innego źródła, jeśli nie zaznaczyli tego sami translatorzy. Przekład zapośredniczony ma niewątpliwie inny status niż przekład oryginalny. Wszakże dla rozwoju języka kaszubskiego ważniejsze jest nie tyle pochodzenie pierwotnej formy, co efekt artystyczny dostępny w kaszubszczyźnie.

Dokonany powyżej przegląd nie uwzględnia kwestii bi- lub trylingwizmu, oczywistej na Pomorzu i Kaszubach sytuacji, która polega na jednakowej umiejętności wypowiadania się w dwóch, a czasami trzech językach (w realiach przed I wojną światową dominował model współistnienia trzech języków: kaszubskiego, polskiego i niemieckiego, po II wojnie coraz bardziej zwyciężał model bilingwalny: język kaszubski i polski). Niewątpliwie ma to znaczenie w praktykach translacyjnych.

Daniel Kalinowski

Bibliografia:

• Makurat H., Problemy przekładu na język zdominowany. Obcość w tłumaczeniu rozpatrywana w kontekście nierównej pozycji języka wyjściowego i docelowego. Na przykładzie translacji dzieł literatur słowiańskich na język kaszubski, Gdańsk 2019
• Miotk M., Recepcja kaszubskich przekładów Biblii, Wejherowo 2018
• Sikora A.R., „Wpoczątku bylo Slowo…” Najstarsze kaszubskie teksty biblijne, Kartuzy 2010
• Tłumaczenia na język kaszubski. Osiągnięcia, metody, cele, red. R. Kamiński, Wejherowo 2012
• Tłumaczenia z kaszubskiego. Osoby, techniki i perspektywy, red. D. Kalinowski, Gdańsk–Wejherowo 2015

Netografia:

• Materiał o jednej z edycji Verba Sacra: https://www.youtube.com/watch?v=xd09dmzwUJ0
• Relacja z uroczystości promocji wydania Tory w języku kaszubskim, https://dziennikbaltycki.pl/tora-w-wersji-kaszubskiej-ojciec-prof-adam-sikora-ukonczyl-prace-nad-tlumaczeniem-piecioksiegu-zdjecia/ar/c13-14555203

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski
3. Źródło: Instytut Kaszubski
4. Źródło: Instytut Kaszubski
5. Źródło: Instytut Kaszubski