Syberia

Nie jest to motyw często podejmowany w tradycji kaszubskiej, choć za sprawą szeregu publikacji wydawanych od lat 90. XX w. stał się bardziej rozpoznawalny w powszechnej świadomości. Było to możliwe dzięki badaniom historyków i publicystów, którzy mogli w atmosferze politycznej po roku 1989 upublicznić wyniki swoich badań. W takiej sytuacji także i zwykli ludzie z Pomorza i Kaszub mieli możliwość wyrazić swoje przeżycia z czasów syberyjskiego zesłania. Trafiali oni za Ural w efekcie niesprawiedliwej działalności wojsk radzieckich na Kaszubach, których służby dowiedziawszy się, że ktoś znajdował się w czasie wojny na niemieckiej liście narodowościowej, aresztowały takiego człowieka i zsyłały do przymusowej pracy. Podobnie postępowano wobec osób, które mogły być przeciwne wprowadzeniu władzy ludowej w Polsce, a także względem tych, którzy „schronili się” we wrześniu 1939 r. za Bugiem jako żołnierze z kampanii wrześniowej albo dostali się do radzieckiej niewoli po 17 września, czy wreszcie byli kaszubskimi jeńcami i dezerterami z Wehrmachtu. We wszystkich tego typu przypadkach powodem wywózki był niekiedy zaledwie donos lub podejrzenie. W ciągu kilku ostatnich miesięcy II wojny światowej i lat stalinizmu po niej następujących wywieziono z Kaszub na Syberię około 4 tys. osób.

Chronologicznie rzecz biorąc, za pierwszych Kaszubów zesłanych na Syberię można uznać pomorskich uczestników konfederacji barskiej, którzy po upadku polskiego zrywu patriotycznego trafili w rosyjską niewolę. W późniejszych wiekach na Syberię zsyłani byli Kaszubi jako jeńcy wojsk powstania styczniowego (losy proboszcza oksywskiego ks. A. Muchowskiego (→ Oksywie), później jako żołnierze wojska pruskiego z czasów I wojny światowej. Doświadczenia Kaszubów, zesłanych na Syberię i wracających po latach, w dwudziestoleciu międzywojennym, w rodzinne strony opisał S. Fikus w niewydanej do dziś pracy Z Sybiru do Lëzëna. Najlepiej przedstawione są wywózki, a nawet porwania, które następowały w pierwszych tygodniach rządów Rosjan na Kaszubach w 1945 r. Sugestywnie zaprezentował ów czas bezprawia B. Reszka w swoich książkach Czas zła (2001) oraz Ich losy (2005). Są to ujęcia, w których autor – historyk amator – opisuje najbliższe mu emocjonalnie Gochy, lecz w miarę możliwości ukazuje większą, ogólnokaszubską skalę zjawiska. W pierwszym z opracowań pojawiają się wywiady, relacje, wspomnienia, dokumenty oraz fotografie osób, których dotknęła wywózka na Syberię. W drugiej książce Reszki, oprócz nowych przykładów osób poszkodowanych przez Rosjan, autor postawił sobie za cel jeszcze dokładniej, biograficznie udokumentować kaszubskich sybiraków. Nieco inaczej przygotował materiały wspomnieniowe E. Pryczkowski w dwóch wydaniach Wspomnień kaszubskich Sybiraków (2006, 2010). Redaktor książki przede wszystkim oddał głos samym poszkodowanym i oni to (np. U. Kankowska, A. Kos, T. Pudek-Jasieńska, S. Roszkowski) opisali swoją niedolę. Poza samymi wspomnieniami w opracowaniu znalazły się fotografie, dokumenty rodzinne oraz przykłady współczesnej recepcji tej problematyki. W odmiennym trybie, z dużym wyczuciem kompozycyjnym i beletryzując wydarzenia, pisał o kaszubskich sybirakach E. Szczesiak w reportażach Porwana (1999) oraz Wyrwana z piekła (2014), sugestywnie ukazując nie tylko ludzki dramat zniewolonego człowieka, ale również społeczno-polityczne mechanizmy lat powojennych, które umożliwiły tak drastyczne i pełne przemocy zachowanie Rosjan i polskiego Urzędu Bezpieczeństwa (→ Urząd/Służba Bezpieczeństwa a Kaszubi). Najbardziej osobiście i szczegółowo opisał swoje zesłanie na Syberię A. Kiedrowski w relacji pt. Moje życie (2003). To ujęcie surowe, sprawozdawcze, a jednocześnie wstrząsające w swej prawdzie, tym bardziej dramatyczne, że ukazuje sytuację wieloletniego milczenia w dyskursie społeczno-kulturowym, w którym z powodów politycznych prawda o bezprawnym działaniu Rosjan na Pomorzu nie mogła być oficjalnie ujawniana.

Pamięć o pomorskich sybirakach pierwszy raz mogła uzyskać możliwość szerszego upublicznienia od 1990 r. dzięki dziennikarskiej pracy E. Szczesiaka i S. Jankego zatytułowanej Kolce syberyjskiej róży oraz opracowaniu historycznemu W. Jastrzębskiego W dalekim obcym kraju. Dużą inicjatywą środowiska historycznego było w 1991 r. zorganizowanie przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie oraz Okręgową Komisję Badań Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu gdańskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej konferencji naukowej pt. „Polacy z Pomorza Gdańskiego w ZSRR: internowani, jeńcy wojenni i więźniowie obozów pracy przymusowej oraz ich losy w latach 1939–1956”, z której referaty później wydano drukiem. Z innego typu społecznym oddźwiękiem spotkało się przygotowanie w 1992 r. przez ZKP oraz IPN konkursu na wspomnienia sybiraków. Zebrane i ocenione wówczas prace nie zostały jednak od razu wydane i dopiero w 2006 r. pod tytułem Wspomnienia kaszubskich sybiraków ujrzały światło dzienne. Do nagłośnienia problematyki powojennych niesprawiedliwości wobec ludności pomorskiej przyczyniła się wystawa Sybir – Pro memento zorganizowana na sopockim hipodromie w 2000 r., a także redaktorzy programu telewizyjnego „Rodnô Zemia”, przygotowujący wywiady z kaszubskimi sybirakami, np. z G. Jutrzenka Trzebiatowską. Od 2004 r. w Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku organizowane są Światowe Zjazdy Sybiraków, które gromadzą ofiary wywózek, ich rodziny oraz młodsze pokolenia. We wspomnianej jednostce zrekonstruowano zresztą chatę sybiraka, wraz z niewielką ekspozycją dotyczącą wywózki ludności polskiej i kaszubskiej za Ural.

W wymiarze onomastycznym i antropologicznym warto zauważyć, że Syberia pojawia się często również wśród nazw terenowych na Kaszubach, co językoznawcy tłumaczą jako oddolny proces nadawania miana dla miejsc zimnych, nieprzyjaznych i odległych.

Daniel Kalinowski

Bibliografia:

• Jastrzębski W., W dalekim obcym kraju, Bydgoszcz 1990
• Kalinowski D., Porwani i zniewoleni. Kaszubskie wspomnienia z ZSRR, [w:] Wschód-Zachód. Przestrzeń wzajemnego przenikania się kultur, red. G. Nefagina, I. Smoczyk-Jackowiak, Słupsk 2020
• Kiedrowski A., Moje życie, Gdańsk 2003
• Kolce syberyjskie róży, oprac. S. Janke i E. Szczesiak, Gdańsk 1990
• Polacy z Pomorza Gdańskiego w ZSRR. Internowani, jeńcy wojenni i więźniowie obozów pracy przymusowej oraz ich losy w latach 1939-1956. Stan badań i postulaty badawcze, Gdańsk 1991
• Reszka B., Czas zła, Gdańsk 2001 (II wyd., poszerz. 2013)
• Tenże, Ich losy, Rumia – Borowy Młyn 2005
• Szczesiak E., Porwana, Gdańsk 1999
• Tenże, Wyrwana z piekła, Gdańsk 2014
• Wspomnienia kaszubskich sybiraków, oprac. E. Pryczkowski, Banino 2006 (wyd. 2, poszerz., 2010)
• Kalinowski D., Porwani i zniewoleni. Kaszubskie wspomnienia z ZSRR, [w:] Wschód-Zachód. Przestrzeń wzajemnego przenikania się kultur, red. G. Nefagina, I. Smoczyk-Jackowiak, Słupsk 2020

Ikonografia:

1. Fot. Kazimierz Rolbiecki
2. Źródło: domena publiczna
3. Źródło: domena publiczna