Demonologia kaszubska, choć tak licznie reprezentowana w tradycji ludowej i potem adaptowana przez poszczególnych autorów, uzyskuje w kaszubskojęzycznej literaturze pięknej swoje dodatkowe i ciekawe uzupełnienia. Przykładami takiej kulturowej praktyki są figury wyobraźni: Strach, Trud i Niewarto, które umieścił w swojej arcypowieści Żëcé i przigòdë Remùsa. Zwiercadło kaszëbsczé (1938) A. Majkowski (1876-1938).
Z punktu widzenia poetyki patrząc, Strach, Trud i Niewarto są to personifikacje odnoszące się do wrogich sił zewnętrznych. Tego typu środki poetyckie zastosował Majkowski, aby wzmocnić wyraz zagrożeń, które demotywują głównego bohatera utworu do działania. Fantastyczne kształty i groźny wygląd trzech przeciwności uniezwyklają narracyjną sytuację, sugerując, iż ma ona wymiar nie tylko realistyczny, ale i metafizyczny.
Używając metod komparatystyki, można zauważyć, że autor powieści wyzyskał w swoich kreacjach motywy romantyczne, zwłaszcza elementy występujące w Dziadach Adama Mickiewicza oraz Kordianie Juliusza Słowackiego. Ponadto ze względu na osadzenie kaszubskiego literata w europejskich kontekstach modernizmu zasadne jest dostrzeżenie w historii o Remusie obrazów literackich S. Wyspiańskiego z Wesela czy wątków literatury skandynawskiej (S. Lagerlöf).
Natomiast z perspektywy kaszubistycznej rzecz ujmując, postacie Strachu, Trudu i Niewarto z jednej strony odnoszą się do czynników zewnętrznych, które nie pozwalają zrealizować celów pełnego przebudzenia tożsamościowego głównemu bohaterowi powieści Majkowskiego – Remusowi. Z drugiej zaś, demoniczne figury powiązane są ze specyfiką życia duchowego postaci protagonisty i grupy etnicznej, którą reprezentuje. Co do protagonisty, to Strach, Trud i Niewarto nie muszą odnosić się do zewnętrznych przeciwności, lecz do osobowości samego bohatera i jego wewnętrznej słabości, braku konsekwencji oraz niestabilnego systemu wartości. Co zaś do grupy etnicznej, to groźne postacie zjaw są nie tyle manifestacjami wrogich Kaszubom sił społecznych, politycznych czy ideowych, co przedstawieniem wewnętrznych przeszkód w samorozwoju etnicznym grupy ludzi, którzy przez własne obawy, wygodnictwo i oportunizm powstrzymują walkę o własne kulturowe samostanowienie.
Il. 1. Malarski obraz wizji Remusa autorstwa Natasza Sobczak
Wszystkie z trzech demonicznych figur występują razem, lecz w różnych częściach powieści Majkowskiego mają odmienną moc działania. Pierwsza z postaci – Strach – oddziałuje nade wszystko na młodziutkiego Remusa, kiedy jest jeszcze wrażliwym i naiwnym dzieckiem, postrzegającym znaki natury, zapadły zamek i Królewiankę jako rzeczywistość przyciągającą swą tajemniczością, ale też na tyle odmienną, że chłopiec musi sporo w sobie zmienić, a nade wszystko wypracować pewność siebie, aby strach/Strach przed niewiadomą przyszłością pokonać. Także i Remus jako zakochany młodzieniec, a potem młody mężczyzna ruszający w świat z taczką pełną książek, pracuje nad swoją biernością i pod wpływem wielu osób oraz własnych przemyśleń pokonuje wreszcie trud/Trud i odcina się od idealistycznej miłości do dworskiej panny, otwierając się na wyzwania niesienia swoim braciom wiedzy o chlubnej przeszłości Kaszub oraz zachęcając ich do wysiłku zadbania o kulturową identyfikację. Najtrudniejsze zadanie stoi przed głównym bohaterem utworu Majkowskiego w czasach jego dojrzałości, kiedy jest już doświadczonym życiowo człowiekiem, ma w sobie dość wiedzy o tradycji własnego etnosu i wystarczająco dużo samoświadomości, aby decydować o sobie. To wówczas na plan pierwszy wysuwa się demon-przeciwnik Niewarto, który mami bohatera zwątpieniem, relatywizowaniem problemu identyfikacji oraz swoiście pojmowanym pragmatyzmem. Wśród wielu możliwości interpretacji faktu, dlaczego Remus nie poprowadził Kaszubów do tożsamościowego zwycięstwa, można rozważyć i tę myśl, że właśnie zwątpienie w oswobodzicielską misję, poczucie niepraktyczności duchowych wartości oraz niewymierzalność skutków poczucia wolności sprawiły, że bohater przegrał swoje zmagania. Demon-dajmonion Niewarto zwyciężył więc w przypadku losów Remusa, jednakże nie pokonał całej tradycji kaszubskiej, co wyrażają dalsze przykłady literackie i kulturowe, zawarte w tekstach powstających już po śmierci A. Majkowskiego. Trud, Strach i Niewarto stały się symbolami przeciwności zewnętrznych i wewnętrznych, do jakich odwołują się regionaliści, nauczyciele i artyści, którzy w ten sposób opisują kondycję tradycji kaszubskiej.
Il. 2. Trzy zjawy w interpretacji Życia i przygód Remusa Teatru Miejskiego w Gdyni
W wymiarze wizualnym personifikacje Trudu, Strachu i Niewarto naszkicował sam autor powieści o Remusie, choć uczynił to jako rysownik-amator, nie zaś profesjonalny grafik. Bardziej dojrzałe artystyczne wizje demonów, wzorowane na grafice wieków dawnych, przygotował ilustrator powieści Majkowskiego – R. Stryjec w polskim wydaniu utworu. Do wyobraźniowych figur Żecé i przigodë Remusa nawiązywali również plastycy-amatorzy uczestnicy różnych kaszubskich plenerów artystycznych.
W świecie teatru, prezentującego tematykę kaszubską, trzy zjawy uzyskiwały formy skromne (np. w konwencji teatru lalkowego słupskiego Teatru Tęcza albo w teatrze rzeźby I. Brzeskiej), marionetkowe (np. w konwencji przedstawień ulicznych gdańskiego Teatru Snów lub Teatru Młodych Gotów z Czarnej Dąbrówki). W inną stronę estetyki skierowali się kolejni realizatorzy powieści o Remusie: w gdyńskim Teatrze Miejskim przyjęto konwencję oniryczną z elementami tańca i muzyki, z kolei w gdańskiej Miniatorze zastosowano studyjną oprawę teatru obrazu i wizji. Także i w świecie filmu, a dokładnie rzecz biorąc w Przygodach Remusa (2018) w reżyserii P. Zatonia i I. Brzeskiej czy też w Kaszubie Remusie (2019) w reż. P. Zatonia pokazano wyobraźniowe figury w aurze fantastyki i elementów sztuki ludowej.
W obecnej sytuacji kulturowej Strach, Trud i Niewarto stają się figurami bardzo popularnymi w różnego typu materiałach edukacyjnych, wspierających naukę języka kaszubskiego. Stąd też weszły w krwiobieg tradycji kaszubskiej i stały się wyrazistymi przykładami wyobraźni, reprezentując wartości pejoratywne.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Borchmann J., Inspiracje malarskie literaturą kaszubską, Bolszewo 2013
- Droga życiowa Remusa w streszczeniu i obrazach, red. J. Borchmann, J. Labudda, M. Tamkun, Bolszewo 2010
- Kalinowski D., „Remus” teatralizowany. Z problemów inscenizacji i poetyki, „Acta Cassubiana”, 2011, s. 124-135
- Kuik-Kalinowska A., Arcydzieło literatury kaszubskiej, [w:] A. Majkowski, Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji, oprac. i przypisy J. Treder, wstęp J. Borzyszkowski, A. Kuik-Kalinowska, J. Treder, Gdańsk 2010
- Linkner T., Heroiczna biografia Remusa, Gdańsk 1996
- Majkowski A., Żëcé i przigodë Remusa. Zwiercadło kaszëbsczé, oprac. J. Treder, Gdańsk 2010
- Ryszard Stryjec. Grafika i rysunek z kolekcji Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie, Sopot 2007
- „Życie i przygody Remusa” Aleksandra Majkowskiego. Powieść regionalna czy arcydzieło europejskie?, red. T. Linkner, Słupsk 1999
Netografia:
- Film Kaszuba Remus, https://www.youtube.com/watch?v=utc2yGNgEWo&t=2645s
- Film Przygody Remusa, https://www.youtube.com/watch?v=UUZdS8fu-oc&t=28s
Ikonografia:
- Źródło: J. Borchmann, Inspiracje malarskie literaturą kaszubską
- Źródło: Roman Jocher, Teatr Miejski w Gdyni
