Pierwszy kaszubski periodyk, inicjatywa wydawnicza F. Ceynowy, który od 1866 do 1868 oraz w 1879 r. publikował po kaszubsku i okazjonalnie po polsku i niemiecku (drukarnia w Świeciu i tylko ostatni numer wydany w Poznaniu) periodyk prawie w całości wypełniony treściami, które on sam przygotowywał lub tłumaczył z innych języków. Kaszubski animator wydawał pismo własnym sumptem i sam je kolportował. Ukazało się trzynaście numerów periodyku, w których zawarte były materiały etnograficzne (zbiory przysłów, bajek, baśni, podań, legend i przyśpiewek, np. Pjrszi tésąc kaszébsko-słovjnskjch gôdk; Pjrszi mędel pòvjôstk; Dvje kòpé Szętopórk; Pół kòpé pòdanj; Przemądrzłi wòszôce) oraz onomastyczne (wieloczęściowy wykaz kaszubskich nazw miejscowości całego Pomorza, pt. Spjs kaszébsko-słovjnskjch mjąn wszétkjch mjast, vsi é pustkòvj podług wòkręgóv w regencijach… s dodanjm gór, rzek é jezór v téchże regencijach). Ponadto Ceynowa opublikował utwory literackie (np. Rozmòwa Kaszëbë z Pòlôchã oraz przekład bajki A. Puszkina Wò rébôku é ribce), esej historyczny w kilku częściach (Zwëczaje ë òbëczaje Kaszëbskòsłowińsczégò nôrodu), prowokacyjne odezwy polityczne (Stanowiskò chłopów za czasów pòlsczich), ogłoszenie społeczne (Kjilka słóv wò kaszébsko-słovjnskjm narodzę é wò zavjązanju Tovarzésztva rzemjęsnjczo-przemesłoveho), objaśnienie językoznawcze (Kaszébsko-słovjskje abecadło) oraz użytkowo-reklamowe doniesienia o własnego autorstwa broszurkach.
Zasługą Ceynowy jest to, że był w czasopiśmie konsekwentnym autorem kaszubskojęzycznym oraz stale podkreślającym kaszubski punkt widzenia na rzeczywistość. Periodyk miał demokratyczny profil polityczny, a przy tym antyszlachecki oraz antykościelny, co przysparzało autorowi wielu wrogów w kręgach polskich intelektualistów, zwłaszcza z kręgów arystokratyczno-katolickich. Ponadto Ceynowa, wychodząc z pozycji idealizmu słowianofilskiego i umiejscawiający Kaszubów obok innych narodów Europy, zdawał się popierać na pół świadomie rosyjskie projekty panslawistyczne, krytykujące nade wszystko Słowian zachodnich.
Il. 1. „Skôrb Kaszébsko-słovjnskè mòvé”
Ceynowa poprzez wydawanie „Skôrbu” imitował występowanie szerokiego środowiska kaszubskiego, które miałoby istnieć i czytać tego typu czasopismo. Nie miało to jednak potwierdzenia w praktyce społeczno-politycznej kaszubskiej społeczności, która nieufnie przyjmowała inicjatywy wydawnicze, jakie kolportował (nie tylko periodyk, ale i broszurki historyczne lub literackie). „Skôrb” zatem, mimo że w latach 60. XIX wieku był jedynym przykładem piśmiennictwa kaszubskiego, to został przemilczany lub skrytykowany przez ówczesne i późniejsze środowiska społeczno-polityczne polskiego kręgu kulturowego (znaczący przykład postawy J.I. Kraszewskiego). Przeciwnicy Ceynowy i jego czasopisma traktowali nawet fakt jego wydawania jako akty ideowej zdrady i wysługiwanie się zaborcom (tzn. carskiej Rosji). Tak właśnie myślał np. ks. Sz. Keller, ks. G. Pobłocki czy Sz. Matusiak.
W obecnej sytuacji kulturowej „Skôrb” pozostaje inspirującym i ważnym przykładem kaszubskich aspiracji podmiotowych. Ponadto dzięki temu pismu można zauważyć próby utworzenia kaszubskiej grafii, pierwsze próby konsekwentnie prowadzonych prac folklorystycznych i niejednoznaczne formy wypowiedzi artystycznych, wydobywające z gatunku dialogu albo historycznego eseju składniki dyskursu tożsamościowego.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Ceynowa (prze)pisany, red. D. Kalinowski, Słupsk-Wejherowo 2020
- Karnowski J., Dr Florian Ceynowa, opr. i posłowiem opatrzył J. Treder, Gdańsk 1997
- Mrozek Z., Z dziejów drukarstwa i czasopiśmiennictwa Świecia n/Wisłą, „Studia Bibliologiczne”, 1982, z. 2 oraz z. 3
- Pepliński W., Czasopiśmiennictwo kaszubskie w latach zaboru pruskiego. Aspekty programowe, publicystyczne i wydawnicze, Gdańsk 2002
- Życie i dzieła Floriana Ceynowy (1817-1881), pod red. J. Borzyszkowskiego, Gdańsk 2012
Netografia:
Numer 1866, nr 1: https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/2713/edition/4775 (także numery 2-12)
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
