Przebendowscy

Przypuszczalnym gniazdem rodowym Przebendowskich była wieś Przebendowo w ziemi lęborskiej (ob. w pow. wejherowskim, gm. Choczewo). Była to średniozamożna kaszubska rodzina szlachecka (→ szlachta kaszubska), która w XVIII w. weszła do warstwy magnackiej Prus Królewskich i całego państwa polsko-litewskiego. Ze względu na brak dostatecznej liczby źródeł, początki rodziny są niejasne. Według legend herbowych (→ herby kaszubskie), które powstały zapewne w okresie, kiedy Przebendowscy budowali swe znaczenie, ich przodek miał wywodzić się z Tracji, co rzekomo zamieszczone było w przywileju wystawionym przez cesarza niemieckiego F. Barbarossę. Inny z cesarzy, Otton, miał podobno nadać im w Niemczech dobra Wilhelmsdorf, a nawet tytuł barona, a dopiero w czasach krzyżackich rodzina miała przenieść się do Prus.

Tymczasem źródła podają, iż w 1476 r. Jan z Przebendowa otrzymał z rąk komtura pasłęckiego wieś Wilmsdorf – obecnie Wilamowo koło Morąga. Ten sam Jan, dekadę wcześniej podpisał pokój toruński, reprezentując stronę krzyżacką (→ Krzyżacy), a jego potomkowie używali nazwiska Wilmsdorf. Wspólne pochodzenie Przebendowskich i Wilmsdorfów potwierdza używanie tego samego lub podobnego herbu, który wyobrażał na tarczy wspięte zwierzę, pierwotnie utożsamiane z wilkiem, później zaś z kuną. Dane te wskazują jednoznacznie na to, iż to Wilmsdorfowie wywodzili się z Przebendowskich, a nie odwrotnie, jak chciała późniejsza rodowa legenda.

Imiona pierwszych drobnych rycerzy (→ pankowie), J. i P. Kaina, wywodzących się z kaszubskiego Przebendowa poznajemy z krzyżackich źródeł pochodzących z końca XIV w. Już w XVI w. nieliczni Przebendowscy przenikali na teren Prus Królewskich, ale na dobre kariera rodu rozpoczęła się po przyłączeniu ziemi lęborskiej do Prus Królewskich w 1637 r., co pozwoliło im na koligacje z możnymi rodzinami oraz przejmowanie intratnych urzędów i powiększanie majątku. Rejestr z 1648 r. wykazywał Przebendowskich jako właścicieli Przebendowa, Jęczewa, Mierzyna i części Jackowa. W późniejszym czasie rodzina uzyskała Żelisławki w pow. tczewskim, a w dzierżawie miała królewskie Janiszewo w starostwie gniewskim. Z takim majątkiem w skali Prus Królewskich zaliczali się do średniozamożnej szlachty.

W pierwszej poł. XVII w. w woj. pomorskim (→ Pomorze) działał J. Przebendowski (zm. po 1658), który pełnił urząd asesora sądu ziemskiego lęborskiego. Z pierwszą żoną, Perszką z Perchowskich, miał on dwóch synów, w tym Piotra (zm. 1700). Z drugą żoną, Katarzyną z Grumbkowskich, miał również dwóch synów, w tym Joachima.

Piotr był sędzią ziemskim lęborskim, który aktywnie walczył o utrzymanie podstawowych swobód i wolności szlachty lęborsko-bytowskiej, po przyłączeniu tej ziemi w 1657 r. do Brandenburgii. W latach 1658–1685 był posłem z Prus Królewskich na niemal wszystkie sejmy Rzeczypospolitej, podczas których występował przeciw elektorowi brandenburskiemu oraz, jako ewangelik, bronił praw dysydentów w Polsce. Piotr był trzykrotnie żonaty. Z pierwszą żoną, Anną Katarzyną z Krokowskich (v. Krockow), miał syna Jana Jerzego (1639–1729), który został właściwym twórcą potęgi rodu Przebendowskich. Jan Jerzy podczas nauki w gimnazjum jezuickim w Starych Szkotach pod Gdańskiem przeszedł na katolicyzm. Początkowo był dworzaninem króla Jana Kazimierza, a następnie służył w gwardii królewskiej, w której awansował na kapitana. Brał udział w wojnach z Turcją, podczas których awansował na pułkownika. Od 1668 r. był wybierany jako poseł na sejmy z Prus Królewskich. Za zasługi wojenne i działalność polityczną król Jan III w 1677 r. nadał Janowi Jerzemu starostwo mirachowskie. Wkrótce stał się bliskim doradcą królewskim, a w 1693 r. został kasztelanem chełmińskim, co dało mu krzesło senatorskie. Był zwolennikiem elekcji Augusta II na króla polskiego, dzięki czemu stał się głównym doradcą i współpracownikiem nowego władcy. W 1697 r. został wojewodą malborskim, a w 1703 r. podskarbim wielkim koronnym, co przysparzało mu ogromne dochody.

J.J. Przebendowski był rzecznikiem wzmocnienia władzy królewskiej; zaliczał się do czołowych ekonomistów swojej epoki. Szczególnie dużo uczynił dla odbudowy polskiego handlu. Karierę rozpoczynał jako średniozamożny szlachcic, a kończył jako przedstawiciel magnaterii. W końcu XVII w. kupił obszerne dobra leźnieńskie k. Gdańska, później majątki w Wielkopolsce i woj. sandomierskim. W 1620 r. od J. Sobieskiego nabył kompleks dóbr wejherowsko-rzucewskich. W 1711 r. od króla Augusta II otrzymał tytuł hrabiowski. Obszerne pałace wybudował w Lezienku i w Warszawie. Po śmierci jedynego syna, J.J. Przebendowski zaczął protegować swych młodszych braci stryjecznych, synów Joachima: Piotra Jerzego (zm. 1755) i Jakuba (zm. 1724). Obaj bracia przeszli na katolicyzm i stosunkowo szybko zaczęli piąć się po szczeblach kariery, początkowo wojskowej, a później urzędniczej, zdobywając krzesła senatorskie. Starosta mławski Jakub w 1716 r. uzyskał kasztelanię elbląską, zmarł jednak już w 1724 r., pozostawiając dwóch synów: Józefa i Jakuba. Najbardziej ambitnym był jednak Piotr Jerzy, który w 1710 r. został kasztelanem inflanckim, a trzy lata później wojewodą inflanckim. W 1714 r. ożenił się z Urszulą z Potockich, dzięki czemu wszedł w posiadanie obszernych dóbr w woj. ruskim. Ostatecznie to Piotr Jerzy, dzięki pomocy Jana Jerzego, przejął starostwo puckie (1717) i wejherowsko-rzucewski kompleks dóbr (1720). W 1722 r. objął urząd wojewody malborskiego, ubiegając w tym przedstawiciela Czapskich, z którymi Przebendowscy stale rywalizowali. W 1748 r. wszedł w posiadanie Lezienka, które stało się jego rezydencją. Młodszy brat Piotra Jerzego, Jakub z ogromnych posiadłości po Sobieskich objął na własność jedynie Kolibki i Chwarzno, a w dzierżawę m.in. Cisową, Chylonię i Redłowo, które to miejscowości znajdują się w obecnych granicach Gdyni. Po śmierci Jakuba majątki te odziedziczył jego syn Józef Antoni (zm. 1775), chorąży pomorski, a od 1771 r. gen. lejtnant wojsk pruskich.

Spośród kilkorga dzieci Piotra Jerzego, najwybitniejszą postacią był jego najmłodszy syn Ignacy (zm. 1791), który odebrał staranne wychowanie domowe. W 1751 r. ojciec przekazał mu starostwo puckie, a w rok później objął starostwo mirachowskie po swym zmarłym bracie Jakubie (1730–1751). W 1754 r. ożenił się z Felicytą z Wielopolskich, co zbliżyło go do Czartoryskich i przyniosło dobra w woj. krakowskim. Z tego województwa oraz ks. oświęcimsko-zatorskiego posłował na sejmy. Po śmierci ojca przejął dobra wejherowsko-rzucewskie, na których, wraz z matką, w 1757 r. ustanowił fundację stypendialną dla 10 chłopców, w tym 4 mieszczan i 4 chłopów, która funkcjonowała do 1939 r. Dekadę później wprowadził dla swych dóbr wilkierz, w którym nakazywał tworzenie sieci szkół parafialnych i kas wiejskich. W 1772 r. został wojewodą pomorskim, lecz po I rozbiorze Rzeczypospolitej, w 1774 r. sprzedał dobra wejherowsko-rzucewskie swemu kuzynowi Józefowi Antoniemu (zm. 1775) i przeniósł się do Warszawy. Rok później wszedł w skład Rady Nieustającej, a w 1776 r. został poczmistrzem generalnym Rzeczypospolitej. Jednocześnie stanął na czele Komisji Dobrego Porządku dla m. Krakowa, wszedł też w skład Komisji Skarbu Koronnego. W 1779 r. zrezygnował z tytułu wojewody pomorskiego i jednocześnie objął funkcję starosty generalnego małopolskiego. W 1785 r. został członkiem Komisji Edukacji Narodowej, zajmując się jej finansami. W okresie Sejmu Wielkiego wycofał się z życia politycznego, zmarł w Krzeszowicach w 1791 r., pozostawiając trzy córki.

Synami Józefa Antoniego byli m.in.: Jan Nepomucen (1744–1796) – saski kapitan i pruski szambelan, który sprzedał odziedziczone po ojcu dobra w 1793 r. oraz August Klemens (1748–1808) – polski major, który po 1793 r. został dożywotnio posiadaczem dóbr Cisowa, Chylonia i Redłowo. Męscy potomkowie tego ostatniego, którzy zmarli na przełomie XIX/XX w., byli ostatnimi przedstawicielami tego rodu.

Jedna z nekropolii Przebendowskich zachowała się w Wejherowie, w kościele św. Anny. Przebendowscy są patronami ulicy w Gdyni-Orłowie, a I. Przebendowski w Pucku i Wejherowie. Pałac Przebendowskich istnieje w Warszawie, gdzie od 1990 r. ma swoją siedzibę Muzeum Niepodległości oraz w Wejherowie, gdzie od niedawna określany jest precyzyjniej pałacem Przebendowskich i Keyserlingków. W pałacu tym ma swoją siedzibę MPiMKP.

Tomasz Rembalski

Bibliografia:

• Achremczyk S., Dygdała J., Przebendowski Piotr Jerzy (ok. 1674–1755), [w:] Polski słownik biograficzny, pod. red. E. Rostworowskiego, t. 23/4, z. 119, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 664–667
• Ciara S., Przebendowski Piotr h. własnego (ok. 1620–1700), [w:] Polski słownik biograficzny, pod. red. E. Rostworowskiego, t. 23/4, z. 119, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 662–664
• Dygdała J., Przebendowski Jan h. własnego (ur. po 1676–1729), [w:] Polski słownik biograficzny, pod. red. E. Rostworowskiego, t. 23/4, z. 119, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 658–659
• Tenże, Przebendowscy – osiemnastowieczni magnaci w Prusach Królewskich, [w:] Najstarsze dzieje Wejherowa. Materiały z sesji naukowej, red. K. Makowska, Wejherowo 1988, s. 75–92
• Tenże, Przebendowski Ignacy Franciszek h. własnego (ok. 1730–1791), [w:] Polski słownik biograficzny, pod. red. E. Rostworowskiego, t. 23/4, z. 119, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 644–647
• Tenże, Przebendowski Jakub h. własnego (ur. przed r. 1724–1787), [w:] Polski słownik biograficzny, pod. red. E. Rostworowskiego, t. 23/4, z. 119, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 648–649
• Tenże, Przebendowski Józef Antoni h. własnego (zm. 1775), [w:] Polski słownik biograficzny, pod. red. E. Rostworowskiego, t. 23/4, z. 119, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 659–661
• Dzięcielski M., Organizacja i funkcjonowanie sądownictwa szlacheckiego w ziemi lęborsko-bytowskiej w XV–XVIII wieku. Urzędnicy, Gdańsk 2006
• Markiewicz M., Sowa A., Przebendowski Jakub h. własnego (zm. 1724), [w:] Polski słownik biograficzny, pod. red. E. Rostworowskiego, t. 23/4, z. 119, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 647–648
• Ciż, Przebendowski Jan Jerzy h. własnego (1639–1729), [w:] Polski słownik biograficzny, pod. red. E. Rostworowskiego, t. 23/4, z. 119, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 649–658
• Pragert P., Herbarz szlachty kaszubskiej, t. IV, Gdańsk 2015
• Rembalski T., Rosiccy z Redłowa. Dziewiętnastowieczni potomkowie Karola Ludwika (zm. 1826) – sługi dworskiego Przebendowskich w Kolibkach, [w:] Genealogia, prozopografia i dzieje społeczeństw na historycznych obszarach Pomorza w okresie przedindustrialnym (od średniowiecza po wiek XIX), pod red. S. Kościelaka, S. Szybkowskiego, T. Rembalskiego, Gdańsk 2020, s. 226–256
• Szews J., Stypendium Przebendowskich – fundacja i jej dzieje, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego WSP w Gdańsku”, 1962, z. 1, s. 155–170

Ikonografia:

1. Źródło: domena publiczna