Prusy

Termin geograficzny i historyczny oznacza różne regiony i jednostki polityczne, etnograficzne, państwowe bądź administracyjne. W języku polskim, kaszubskim, ale też niemieckim nie istnieje pojęciowa różnica pomiędzy Prusami jako nazwą (wczesno)nowożytnego państwa oraz nazwą historycznej krainy (regionu) na południowo-wschodnim Bałtyku. Dla podkreślenia tej różnicy czasami w niemieckim pojawia się nazwa Preußenland (ziemia pruska) dla historycznego regionu. W wersji łacińskiej istnieje odpowiednia nazwa Prussia, poniekąd rzadziej Pruthenia, w nowszych czasach też Borussia, kojarzona raczej z nowożytnym państwem pruskim oraz z jego alegoryczną kobiecą postacią w sztuce.

Początkowo chodziło o kraj Prusów – tereny siedlisk Prusów bałtyckich nad południowo-wschodnim Bałtykiem pomiędzy Wisłą i Niemnem, m.in. na dzisiejszych Mazurach, Warmii, w Obwodzie Kaliningradzkim i częściowo na Litwie. Nazwa Prusy, Prusowie była jednak egzonimem używanym poza terenem zasiedlenia bałtyckiego. Geograficznie i odpowiednio do siedlisk poszczególnych plemion w średniowieczu w ramach kraju Prusów rozróżniano pojedyncze kraje: Pomezania na zachodzie pomiędzy rzekami Wisła, Nogatem i Elbląg, Pogezania pomiędzy rzekami Elbląg i Parsęta, dalej na wschód nad Bałtykiem Warmia, Natangia na południe od Pregoły oraz Sambia na północ od Pregoły. Na południe od Natangii i Warmii rozciągała się Barcja, na wschodzie jaćwińska Nadrowia, otoczona już przez tereny plemion litewskich. Na południu Mazur znajdowała się Ziemia Lubawska, Ziemia Sasinów i Galindia, które od północy sąsiadowały ze słowiańskimi terenami na Mazowszu.

Teren ten w XIII-XIV w. został opanowany przez Zakon Krzyżacki, tak że „ziemia pruska” (Preußenland) stanowiła centrum państwa zakonnego. Dzięki zdobyciu Pomorza Gdańskiego na początku XIV w. przez Zakon Krzyżacki pojęcie Prusy rozszerzyło się również na opanowane przezeń tereny pomiędzy Wisłą i Łebą, zarówno w języku niemieckim, jak i polskim oraz łacińskim. Stany w całym państwie, tworzone przez szlachtę i miasta, określały się w XIV/XV w. jako „pruskie”. Zachodnia część kraju – dawne Pomorze Gdańskie z Gdańskiem, Toruniem, Elblągiem, jak i Warmią, które w 1466 roku w wyniku wojny trzynastoletniej II pokojem toruńskim dostało się pod bezpośrednie panowanie królów polskich, nazywane było Prusami Królewskimi i utrzymało to określenie aż do pierwszego rozbioru Polski i Litwy w 1772 r. W międzyczasie zostały mocniej zintegrowane z Królestwem Polskim (1569). Wschodnia część kraju z nowym centrum w Królewcu pozostała przy Zakonie Krzyżackim, jednakże w zwierzchności lennej króla polskiego. Pozostała ona utrzymana również po sekularyzacji Zakonu i państwa zakonnego pod dziedzicznym panowaniem książąt z dynastii Hohenzollernów. Z powodu wygaśnięcia tutejszej linii w 1618 r. powstała ostatecznie unia personalna z Brandenburgią. Po szwedzko-brandenburskim podziale Pomorza, ostatecznie w 1648 r. Pomorze Tylne (→ Pomorze) dołączyło do tego kompleksu. W literaturze historycznej zazwyczaj używa się określenia Prusy brandenburskie w odniesieniu do czasu po 1648 r., podczas gdy pierwotny Kraj Prusów w literaturze polskiej w czasie od 1466-1525 określany był okazjonalnie jako Prusy Zakonne, a od 1525 r. konsekwentnie jako Prusy Książęce (po niemiecku jako Księstwo Pruskie – Herzogtum Preußen). Tytułu księcia pruskiego używali od XV wieku również królowie polscy. W 1657 r. dzięki traktatom welawsko-bydgoskim zniesiono zależność lenną Prus Książęcych od Polski, dzięki czemu Prusy pod panowaniem Hohenzollernów stały się w pełni suwerenne.

Ze względu na to, że centralne części kompleksu ziem we władaniu Hohenzollernów leżały w Marchii Brandenburskiej, podobnie jak Pomorze były częścią Świętego Cesarstwa Rzymskiego i formalnie podlegały zwierzchności cesarza jako władcy, nie było możliwe, by wprowadzić tu tytuł królewski, który implikowałby całkowitą suwerenność tych terenów. Z tego względu w roku 1701 przy wprowadzeniu tytułu królewskiego dla Hohenzollernów dotychczasowe Księstwo Pruskie było krajem odniesienia: tak powstało w 1701 r. Królestwo Prus, a Hohenzollernowie aż do 1772 r. tytułowali się królami w Prusach – König in Preußen. W wyniku tej sytuacji w XVIII w. powszechne użycie pojęcia Prusy rozszerzało się również na pozostałe tereny pod władaniem Hohenzollernów z głównymi siedzibami w Berlinie i Poczdamie, a więc też na Brandenburgię i Pomorze. Następnie w ciągu XVIII-XIX w. zaczęło ono obejmować dalsze terytoria, które zostały włóczone do monarchii Hohenzollernów, zarówno na wschodzie (Śląsk, zabory w Polsce i na Litwie) jak i na zachodzie (aż po regiony nad Renem). Terytoriom, które w czasie rozbiorów Polski zostały zaanektowane przez Prusy, nadane zostały jako nowym prowincjom nazwy, które częściowo odwoływały się do starego kraju Prusów: tak więc już w 1772 r. Prusy Królewskie przemianowane zostały na Prusy Zachodnie (z zmianami granic na południu i wschodzie); w następstwie tego dawne Prusy Zakonne czy Księstwo/Królestwo Prusy jako prowincja otrzymały nazwę Prus Wschodnich (przy tym jednakże Warmia została dołączona do Prus Wschodnich i zachodnie części Prus Wschodnich wcielone do nowej prowincji Prusy Zachodnie, wraz ze stolicą prowincji Kwidzynem). Obszary z drugiego rozbioru (1793) na Kujawach, w Wielkopolsce i zachodnim Mazowszu stały się prowincją Prusy Południowe, zdobycze terytorialne z trzeciego rozbioru (1795) na centralnym i północnym Mazowszu, Podlasiu i południowej Litwie prowincją Nowe Prusy. Prusy Południowe i Nowe nie przetrwały wojen napoleońskich, gdyż zostały włączone do Księstwa Warszawskiego, Prusy Zachodnie i Wschodnie istniały dalej, jednakże Prusy Zachodnie zostały połączone w latach 1824–1878 z Prusami Wschodnimi pod tą właśnie nazwą. Królestwo Prusy, od 1871 w ramach Cesarstwa Niemieckiego, zanikło po I wojnie światowej, od 1919 istniał Wolny Kraj Prusy (Freistaat Preußen) jako kraj związkowy Rzeszy Niemieckiej. Faktycznie został zniesiony podczas narodowo-socjalistycznej „Gleichschaltung” po 1933 r. Prowincje Prusy Zachodnie istniały formalnie do 1922 r, Prusy Wschodnie do 1945 r. Ostateczna likwidacja Wolnego Kraju Prusy nastąpiła w lutym 1947 r. uchwałą Alianckiej Rady Kontroli jako część polityki denacyfikacji i demilitaryzacji.

W XIX w. zaczęto identyfikować jednoznacznie „prusactwo” z niemczyzną – w niemieckim jak i w polskim dyskursie narodowym. Dotyczyło to również dyskursu kaszubskiego. To połączenie się stopniowo nasilało z powodu antypolskiej i antysłowiańskiej polityki pruskich rządów, w szczególności w czasie Kulturkampfu. W ten sposób pojęcie pruski otrzymało w polskim i kaszubskim dyskursie jednoznacznie negatywną, pejoratywną konotację, która wzmacniana była przez religijne aspekty (w przeciwieństwie do ewangelickich Mazur, gdzie pruska tożsamość była bardzo rozpowszechniona). Kultura historyczna XX w. – polska narodowa i kaszubsko-pomorska regionalna – tylko to wzmocniła. Konstelacja ta odzwierciedla się też w narracji historycznej, w której polskie czasy ocenianie są pozytywnie i uznawane jako „normalne”, a lata przynależności do państwa zakonnego i monarchii Hohenzollernów (czyli czasy „panowania pruskiego”) są uznawane konsekwentnie za „obce panowanie” i czas upadku. Również autonomiczny, ale zorientowany na Polskę program stanów i miast w Prusach Królewskich XV–XVIII wieku rzadko uznawany jest w nowoczesnym dyskursie kaszubskim za tożsamościowo-twórczy. W kontekście terytorialnym dyskurs kaszubski posługuje się pojęciem Pomorza, nie Prus. Jednak aż do pierwszej wojny światowej fakt przynależności państwowej dawał w ruchu kaszubskim pewne podstawy dla specyficznej płaszczyzny regionalizmu kaszubskiego, gdyż funkcjonowała pewna świadomość szczególnej wspólnoty Kaszubów z innymi polskimi regionami w ramach Królestwa Prus (Wielkopolska/Poznańskie, Warmia, Mazury, Pomorze, Śląsk), wyrażana poprzez liczne odwoływania się, porównania, inspiracje i kontakty.

Miloš Řezník

Bibliografia:

• Historia Prus. Narodziny – mocarstwowość – obumieranie, red. Bogdan Wachowiak, t. 1- 4, Poznań – Warszawa 2001-2019
• Köbler G., Historisches Lexikon der deutschen Länder. Die deutschen Territorien vom Mittelalter bis zur Gegenwart, 7 wyd., München 2007
• Małłek J., Dwie części Prus. Studia z dziejów Prus Książęcych i Prus Królewskich w XVI i XVII wieku, 2 wyd., Toruń 2014
• Řezník M., Preußische Komponenten in der kaschubischen Identitätsstiftung. Preußen als regionaler Rahmen einer slawischen Ethnizität. In: Freiheit in der Gebundenheit. Festschrift für Frank-Lothar Kroll zum 65. Geburtstag, red. Marian Nebelin, Hendrik Thoss, Berlin 2025

Ikonografia:

1. Źrodło: domena publiczna
2. Źródło: domena publiczna