Czasopismo na Kaszubach i Pomorzu o najdłuższym okresie działalności i najsilniejszym oddziaływaniu społecznym. Jego początek należy wiązać z rokiem 1963, kiedy ukazał się pierwszy numer „Biuletynu Zrzeszenia Kaszubskiego”. Był to akt ratowania możliwości publicznego wypowiadania racji kaszubskiego ruchu tożsamościowego i zajmowania się sprawami, nad którymi dyskutowali autorzy zlikwidowanego w 1961 r. pisma „Kaszëbë”. „Biuletyn”, nie mając wsparcia w państwowym finansowaniu, wychodził jako miesięcznik w małym nakładzie, niewielkim formacie, na słabej jakości papierze. Redaktorem naczelnym była I. Trojanowska. W 1963 r. ukazały się tylko trzy numery pisma, ponieważ trudności organizacyjne i administracyjno-polityczne uniemożliwiały jego rozwój. Pismo miało działy: Artykuły, polemiki, dyskusje; Przyczynki, materiały; Poezja, proza; Kronika Zrzeszenia. W najważniejszym ideowo dziale pierwszym dokonywano m.in. ocen działalności kaszubskiej (B. Szczęsny, Jakim przemianom uległ regionalizm kaszubski?; L. Bądkowski, Więcej wymagać od siebie).
Następna próba ożywienia pisma przypadła na 1965 r., kiedy redaktorem naczelnym został W. Kiedrowski. W związku ze zmianami nazwy Zrzeszenia Kaszubskiego na Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, także i miano „Biuletynu” uległo przekształceniu. Periodyk zaczął wychodzić jako dwumiesięcznik i zwiększył się jego nakład. W skład kolegium redakcyjnego wchodzili m.in.: L. Bądkowski, W. Kiedrowski i B. Szczęsny. Pismo zachowało dotychczasowy układ kompozycyjny, dodano wszakże działy: Recenzje, noty oraz Poczta Biuletynu. Publicyści pisma zabiegali o integrację środowiska, publikując artykuły liderów ruchu kaszubsko-pomorskiego, np. B. Szczęsnego, Platforma regionalna w ruchu społecznym lub L. Bądkowskiego, Jakie było nasze życie. Reagowano również na aktualne problemy społeczno-gospodarcze regionu, np. K. Bączkowski, Idea i wizja Uniwersytetu lub L. Roppel, Współczesny regionalizm. W wyniku wydarzeń politycznych marca 1968 r. W. Kiedrowski zrezygnował z funkcji redaktora naczelnego, a podjął ją w 1969 r. S. Pestka, który jednocześnie wprowadził nową nazwę dla pisma: „Pomerania”. Periodyk nabrał profilu społeczno-kulturalnego, choć nie powstrzymało to kolejnych kryzysów cykliczności wydawania w latach 1972–1973.
Il. 1.
Od 50. numeru periodyku W. Kiedrowski przy współudziale J. Sampa ponownie został redaktorem naczelnym. Pismo powoli z kwartalnika przekształciło się w miesięcznik. Drukowało w nim wielu publicystów, naukowców i literatów, którzy uczynili z niego medium opiniotwórcze o nakładzie 2000 egzemplarzy. Ogłaszali tutaj swoje eseje T. Bolduan, np. Księcia Mściwoja droga do Kępna, E. Breza, Czy kaszubszczyzna ma ujemny wpływ na rozwój umysłowy dzieci i młodzieży? czy też E. Puzdrowski, Pomiędzy Zrzeszą a indywidualnością. Ważnym okresem działalności „Pomeranii” był czas Sierpnia’80, stanu wojennego i jego następstw (→ Solidarność na Kaszubach). Wydarzenia te zaktywizowały dziennikarzy pisma, którzy w swoich relacjach poruszali kwestie niewygodne dla władzy PRL-owskiej. Warto w tym miejscu przypomnieć takie głosy, jak: T. Woźniaka Zabitym 17 grudnia 1970 r. w Gdyni czy relacja pt. Gdańsk 16 grudnia 1980 r. z wypowiedziami m.in. T. Fiszbacha, R. Peplińskiego. Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 r. periodyk zawieszono. Po pół roku decyzję odwołano, lecz za sprawą ingerencji cenzury zezwolenie na działalność znowu wycofano aż do początków 1983 r. „Pomerania” próbowała utrzymać wówczas niezależność, będąc stale torpedowaną przez decyzje administracyjne. Mimo niesprzyjających warunków nakład rozchodził się w całości, a periodyk uosabiał myśl regionalną o szerokich horyzontach wolnościowych. Drukowali tutaj m.in.: B. Fac, Z. Jankowski, A. Jurewicz, K. Nowosielski, W. Zawistowski, P. Zbierski, Z. Żakiewicz czy E. Kruk. Wielkim wydarzeniem, relacjonowanym w „Pomeranii” była wizyta papieża Jana Pawła II w 1987 r. Była ona opisywana m.in. przez R. Ciemińskiego, Karol Wojtyła na Pomorzu lub J. Sampa, Kaszubski apostoł dobroci.
Po 1989 r. i przekształceniach politycznych w Polsce czasopismo mogło włączyć się w budowę społeczeństwa obywatelskiego i samorządnego. Dyskutowano więc o budowie elektrowni atomowej w Żarnowcu, którą po awarii w Czarnobylu uważano za inwestycję niebezpieczną dla mieszkańców regionu (np. E. Szczesiak, Po nas tylko atom; I. Engler, Wizja zagrożenia). Sporo rozprawiano o poczuciu tożsamości kulturowej (II Kongres Kaszubski w 1992 r.), które wyrażali np. T. Bolduan, Kłopoty ze świadomością. Przedmiotem kilku artykułów stał się nowy podział administracyjny Polski (np. dyskusja z J. Borzyszkowskim, C. Obracht-Prondzyńskim, M. Płażyńskim i innymi pt. Silne regiony – silny kraj), w wyniku którego całe Kaszuby znalazły się w jednym województwie pomorskim.
Dynamiczne zmiany w ogólnopolskiej sytuacji społeczno-politycznej widoczne były także w profilu tematycznym „Pomeranii” lat 90., która prowadzona była przez różne osobowości redaktorów naczelnych pisma: S. Pestkę, C. Obracht-Prondzyńskiego oraz E. Szczesiaka. W kolejnych latach stanowisko to obejmowali: A. Jabłoński, I. Joć, E. Szczesiak, D. Majkowski oraz S. Lewandowski. Warto również pamiętać o pracy redaktorsko-korektorskiej, którą przez wiele lat wykonywała w „Pomeranii” K. Puzdrowska, będąca sekretarzem redakcji, a w latach późniejszych B. Cirocka. Różne osobowości redaktorów pisma i ich współpracowników powodowały, że niekiedy periodyk stawał się społeczno-polityczny, innym razem kulturalno-publicystyczny, w jednych latach język kaszubski był słabo reprezentowany, czasami zaś stawał się bardziej widoczny w publikacjach.
Przez ponad 60 lat istnienia „Pomerania” sprawowała i dalej sprawuje rolę głównego pisma środowiska kaszubsko-pomorskiego i jest źródłem wiedzy i informacji dla osób zainteresowanych specyfiką kulturową Pomorza i Kaszub. Autorzy artykułów publicystycznych, literaci i animatorzy życia tożsamościowego konsekwentnie propagowali idee regionalizmu, umacniali poczucie tożsamości, wzmacniali świadomość etniczną, mając szczególne osiągnięcia w odniesieniu do Kaszubów, Kociewiaków i Borowiaków. „Pomerania” wyróżnia się także troską o język kaszubski, wprowadzając działy poświęcone edukacji („Najô Ùczba”) lub wydając dodatek kaszubskojęzyczny „Stegna”. Wypracowano również w ramach zawartości każdego numeru pisma, że pojawiają się strony z felietonami powstającymi w ramach wieloletnich cykli (np. K. Ostrowskiego, M. Pająkowskiej-Kęsik, R. Drzeżdżona, T. Fopkego czy O. Kuklińskiej), recenzjami literatury pomorskiej i kaszubskiej oraz kroniką wydarzeń okołokaszubskich.
Periodyk był i jest pismem przede wszystkim wyrażającym cele ideowe Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, odzwierciedlając działalność tej organizacji i kształtując dyskusje środowiskowe. Można jednak zauważyć, że „Pomerania” nie jest periodykiem wyłącznie ukierunkowanym na sprawy regionalne, a jej publicyści ważą się również uczestniczyć w debatach dotyczących życia ogólnopolskiego, a także problematyki europejskiej.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Ostrowski K., „Pomerania” na tle czasopiśmiennictwa kaszubsko-pomorskiego, Gdańsk 1980
- Pepliński W., „Pomerania” w latach 81-85, „Pomerania”, 1985, nr 1, s. 21-22
- Puzdrowski E., Gdzie jest martwe centrum – czyli literatura w „Pomeranii”, Gdańsk 1980
- 50 lat z Pomeranią, red. E. Szczesiak, Gdańsk 2013
- Serkowska K., Język kaszubski w miesięczniku „Pomerania” w latach 1963-2011, „Biuletyn Rady Języka Kaszubskiego”, 2011, s. 242-249
Netografia:
Numery pisma 1963-2025 – https://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/publication/1720#structure
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
