Postać urodzonego 17.07.1876 r. w Kościerzynie dr. med. A. Majkowskiego w dziejach i kulturze Kaszubów należy do wielkiej trójcy ich budzicieli oraz twórców literatury i ideologii kaszubsko-pomorskiej. Był on także społecznikiem i organizatorem, ale przede wszystkim człowiekiem o artystycznej duszy, bliskiej twórcom literatury Młodej Polski. Kontynuował dzieło F. Ceynowy i H. Derdowskiego jako poeta, pisarz, dziennikarz, publicysta i działacz – przywódca ruchu młodokaszubskiego (→ młodokaszubi). Używał wymownych dla Kaszubów pseudonimów: Mestwin, Jan Starża, Świętopełk, Sudomski i Vagans Scholasticus.
Urodził się w rodzinie miejskiego rolnika, trudniącego się z czasem wozactwem, Jana i Józefiny z Basków. Jako jedyny z czworga rodzeństwa mógł uczęszczać do pruskiego progimnazjum w Kościerzynie i kontynuować naukę w chojnickim gimnazjum (→ Chojnice – Brama Pomorza), gdzie był filomatą, oraz odbyć studia wyższe. Stało się to możliwe dzięki wsparciu dalszej rodziny i życzliwych mu ludzi z Kościerzyny, popierających między innymi skutecznie jego podania o stypendium Towarzystwa Pomocy Naukowej w Chełmnie (→ inteligencja kaszubska).
Studiując w latach 1897–1904 w Berlinie, Gryfii i Monachium (oraz w Genewie), był aktywnym w ruchu akademików Polaków. Współpracując z „Gazetą Gdańską”, uczestniczył w odsłonięciu pomnika A. Mickiewicza w Warszawie w 1898 r., wspominając po latach, iż to wydarzenie oraz pomniki książęcej przeszłości Kaszubów i Pomorzan w Gryfii zadecydowały o jego drodze życiowej. Związany z „Zetem” – Związkiem Młodzieży Polskiej – założył w Monachium niezależne odeń Stowarzyszenie Akademickie „Vistula”, skupiające głównie Pomorzan, oskarżane o separatyzm zachodniopruski, wręcz kaszubsko-pomorski.
Il. 1. Aleksander Majkowski (rys. Wawrzyniec Samp)
Odbywając staż – praktykę lekarską w Gdańsku został redaktorem „Gazety Gdańskiej”, do której wprowadził dodatek „Drużba. Pismo dlö polscich Kaszubów”, redagowane w języku kaszubskim.
W 1906 r. osiadł w Kościerzynie, będąc inspiratorem życia społecznego miasta i powiatu. Tam w 1908 r. zaczął wydawać miesięcznik „Gryf” – „Pismo dla spraw kaszubskich”, wokół którego skupił liczne grono sympatyków i współpracowników, a przede wszystkim młodych Kaszubów, m.in. Vistulanistów i członków Koła Kaszubologów w Pelplinie z J. Karnowskim na czele, tworząc ruch młodokaszubski. Był przy tym niezrównanym gawędziarzem i erudytą, którego urokowi ulegały niewiasty i zaangażowana w ruchu kaszubskim młodzież. Hasłem młodokaszubów stało się zawołanie „co kaszubskie, to polskie”.
W 1912 r. zamieszkał w Sopocie, a na zjeździe w Gdańsku powołano wówczas do życia Towarzystwo Młodokaszubów, których wodzem okrzyknięto A. Majkowskiego, pełniącego funkcję sekretarza TMK i prezesa powołanego w 1913 r. Towarzystwa Muzeum Kaszubsko-Pomorskiego w Sopocie, które tam zaistniało, mimo przeciwdziałania części rodaków i Niemców (→ muzea).
Po powrocie z I wojny światowej zaangażował się w działalność na rzecz powrotu Pomorza do Polski, będąc po Zaślubinach Polski z Morzem członkiem Komisji Granicznej (→ granice Kaszub). W 1920 r. był współtwórcą i prezesem Rady Pomorskiej w Grudziądzu, która zorganizowała m.in. Wystawę Artystów Pomorskich i wiele innych przedsięwzięć, dzięki środkom rządowym z Warszawy.
Ożeniwszy się z A. Starzyńską w 1921 r., trzy lata później osiadł w Kartuzach, próbując m.in. dwukrotnie wznowić „Gryfa”. Skupił się wówczas na problemach rodziny, będąc obserwatorem życia społeczno-politycznego w regionie i kraju, traktowanym jako najwyższy autorytet w sprawach kaszubskich, zapraszanym do różnych przedsięwzięć kulturalnych. W szczególny sposób związał się z powstałym w 1929 r. Zrzeszeniem Regionalnym Kaszubów w Kartuzach, przyjmując godność prezesa (bardziej honorową niż faktycznie wypełnianą), wspierając je swoim autorytetem, głównie za sprawą swego sekretarza F. Marszałkowskiego (→ zrzeszyńcy).
W okresie kartuskim dokończył rozpoczęte w młodości najważniejsze dzieła – wspaniałą powieść Żëcé i przigòdë Remùsa i Historię Kaszubów, wydane w całości dopiero po jego śmierci w 1938 r. przez „Stanicę” Zrzeszenie Miłośników Kaszubszczyzny w Toruniu i podobne środowisko w Gdyni. Zmarł w szpitalu gdyńskim; pochowany został na cmentarzu w Kartuzach, a jego pogrzeb stał się manifestacją żywotności ruchu kaszubskiego i kaszubskich mitów, wyrazem uznania dla wodza – działacza społeczno-politycznego, a przede wszystkim wybitnego pisarza, odznaczonego m.in. Krzyżem Kawalerskim Polonia Restituta i Srebrnym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury.
Il. 2. Grób Aleksandra Majkowskiego w Kartuzach (fot. Maciej Ostoja-Lniski)
Jego najważniejszym życiowym dokonaniem pozostaje pełna kaszubskich mitów powieść o Remusie, stanowiąca wciąż najwybitniejsze prozatorskie arcydzieło literatury kaszubskiej, inspirujące i kształtujące świadomość kolejnych pokoleń kaszubskich działaczy i twórców. Wielokrotnie wznowiona za sprawą ZKP w oryginale; przetłumaczona na j. polski (L. Bądkowski), niemiecki (E. Brenner), francuski (J. Dera-Gilmeister), angielski (B. Krbechek i K. Gawlik-Luiken) i czeski (M. Řeznik). Jej autor i główni bohaterowie zostali upamiętnieni w licznych dziełach literackich i naukowych, jak i w postaci pomników – rzeźb i tablic, nie tylko na Kaszubach – m.in. w Wielkim Buczku na Krajnie, gdzie przed Wiejskim Domem Kultury stoją rzeźby Remusa, Trąby i Klementyny…
Józef Borzyszkowski
Bibliografia:
- Borzyszkowski J., Aleksander Majkowski (1876-1938). Biografia historyczna, Gdańsk-Wejherowo 2002
- Bukowski A., Regionalizm kaszubski. Ruch naukowy, literacki i kulturalny. Zarys monografii historycznej, Poznań 1950
- Drzeżdżon J., Piętno Smętka. Z problemów kaszubskiej literatury regionalnej lat 1920-1939, Gdańsk 1973
- „Gryf” wraz z dodatkiem „Gryf Kaszubski” (1908-1934). Bibliografia zawartości, oprac. K. Kamińska, Gdańsk 1961
- Kantak K., Wspomnienia o Aleksandrze Majkowskim, oprac. A. Bukowski, „Rocznik Gdański”, 1993, z. 2
- Karnowski J., Aleksander Majkowski. Wspomnienia – listy – uwagi, oprac. i wstęp J. Borzyszkowski, Gdańsk 2012
- Tenże, Moja droga kaszubska, oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk 1981
- Linkner T., Heroiczna biografia Remusa. W zwierciadle mitu i kaszubskich wierzeń, Gdańsk 1996
- Obracht-Prondzyński C., Jan Karnowski (1886-1939) – pisarz, polityk i kaszubsko-pomorski działacz regionalny, Gdańsk 1999
- Tenże, Kaszubskich pamiątek skarbnice. O muzeach na Kaszubach, ich dziejach, twórcach i funkcjach społecznych, Gdańsk 2008
- Pro memoria Feliks Marszałkowski (1914-1987), zebr. i oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2007
- Życie i twórczość Aleksandra Majkowskiego, red. J. Borzyszkowski, Wejherowo 1997
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
