Najpełniejsza publicystyczna forma wyrazu środowiska młodokaszubów. „Gryf” odegrał ważną rolę w życiu społeczno-kulturalnym Kaszub i Pomorza, trafiając ze swoimi treściami nie tylko do regionalnego, ale wręcz europejskiego czytelnika. Periodyk „Gryf” wychodził drukiem w czterech seriach, począwszy od 1908 do 1934 r. Był tworzony tak przez rdzennych Kaszubów, jak i przez intelektualistów polskich zafascynowanych przestrzenią kulturową Morza Bałtyckiego.
Pierwsza edycja „Gryfa” wydawana była w latach 1908-1912. Periodyk działał wówczas w sytuacji istnienia Kaszub w realiach pruskiej administracji, zaznaczając walory rodzimych składników tradycji kaszubskiej, wspólne polskie i kaszubskie racje kulturowe na Pomorzu Wschodnim oraz sprzeciw wobec germanizacji. Oprócz tych czynników, niejako ponad nimi ważne również były kwestie słowianofilskie (neoslawizm), kwestie językowo-kulturowe (status mowy” kaszubskiej”, a zwłaszcza jej pozycja wobec polszczyzny), idea dzielnicowości dawnej i przyszłej Rzeczypospolitej, powstawanie inteligencji kaszubskiej, stosunek wobec kultury niemieckiej (patrz: A. Majkowski, Nasz program, „Gryf”, 1908, nr 1). Owe treści wyrażane były za pomocą tekstów publicystycznych (notatki prasowe, relacje, felietony, artykuły) oraz tekstów artystycznych (podania, legendy, bajki, autorska poezja). Dominującą ideowo rolę w „Gryfie” miał A. Majkowski, pomysłodawca i animator kaszubskiego ruchu tożsamościowego, który współpracował w tworzeniu pisma z m.in. M. Piechowskim oraz F. Kręckim (który był faktycznym redaktorem pisma w 1912 r.).
Druga seria „Gryfa” wychodziła drukiem w latach 1921-1922. Nie wnosiła zupełnie nowych treści ideowych w stosunku do tego, co wybrzmiało w serii pierwszej, lecz istniała już w całkowicie odmiennej sytuacji geopolitycznej, a więc w ramach państwa polskiego, do którego należały niemal całe Kaszuby. A. Majkowski jako redaktor pisma zaznaczał w swoich artykułach wstępnych (używając pseudonimu Jan Starża), że po zakończeniu I wojny światowej wciąż wiele kwestii społeczno-politycznych nie zostało rozwiązanych i ciągle panuje niesprawiedliwość, która uwidacznia się w napięciach międzynarodowych i nastrojach rewolucyjnych, widocznych nie tylko gdzieś w Europie, ale i w życiu codziennym na Kaszubach (patrz: A. Majkowski, Nowa wiosna, „Gryf”, 1921, nr 1). W działalność pisma silnie włączali się pozostali młodokaszubi, zwłaszcza J. Karnowski (np. ważne ideowo rozważania dotyczące F. Ceynowy), a także np. I. Gulgowski czy F. Lorentz. Opublikowano również w periodyku polskie tłumaczenie pracy A. Hilferdinga Ostatni Słowianie na południowym brzegu Morza Bałtyckiego, które przygotowała A. Starzyńska. Ponadto dalej Majkowski drukował w „Gryfie” dalsze części Życia i przygód Remusa czy też Historii Kaszubów-Pomorzan, kontynuowano również publikację kaszubskich tekstów ludowych. Mimo udziału nowych autorów w tworzeniu czasopisma jego popularność spadła, co można uznać za wynik skomplikowanej sytuacji społeczno-politycznej, która się stabilizowała po przyłączeniu do Rzeczypospolitej w 1920 r.
Il. 1.
Trzecia seria „Gryfa” wygląda najskromniej, gdyż to zaledwie jeden numer pisma, który opublikowano w 1925 r. Choć Majkowski starannie przygotował jego zawartość merytoryczną, zaś S. Brzęczkowski bardzo ciekawą stronę graficzną. Napotkamy tutaj tekst Sztuka ludowa czy sztuka stosowana? Brzęczkowskiego oraz pozostałe materiały napisane przez Majkowskiego: Kultura i cywilizacja Pomorza za czasów przed przyjęciem chrześcijaństwa, Sprawozdanie i krytyki oraz Kronika. Z powodu braku większego zainteresowania oraz niedostatku środków finansowych pismo nie było dalej wydawane. Wydaje się, że ów czas nie sprzyjał kaszubskim inicjatywom regionalno-tożsamościowym, zaś sam Majkowski nie potrafił się odnaleźć w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej.
Dopiero czwarta seria „Gryfa” wychodząca pod redakcją W. Pniewskiego w latach 1931-1934 działała z większym powodzeniem. Była ona umiejętnie prowadzona przez członków Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki w Gdańsku, które powstało jako swoista kontynuacja Towarzystwa Młodokaszubów. „Gryf” w tej edycji był reakcją na działalność prasową strony niemieckiej, organizującej czasopisma „Przyjaciel Ludu Kaszubskiego” czy „Bënë ë buten”, jednakże w szerszym kontekście wznowienie periodyku miało ukazać wagę powiązań politycznych i kulturowych kwestii kaszubskich z polską racją polityczną i kulturową. Pod względem pojawiających się w piśmie treści promowano podejście regionalistyczne w wymiarze artykułów społeczno-politycznych, folklorystycznych czy artystycznych, co oddalało kontekst separatyzmu, jaki niekiedy padał ze strony polskiej sceny politycznej w kierunku działaczy „Gryfa” (W. Pniewski, Nasz cel i program, „Gryf”, 1931, nr 1). Co ciekawe, Majkowski nie opublikował w piśmie żadnego ze swoich tekstów, natomiast podali do druku wypowiedzi publicystyczne J. Karnowski, A. Chocieszyński czy W. Pniewski oraz teksty artystyczne L. Heyke czy J. Trepczyk. Ponadto warto zauważyć szatę graficzną i fakt, że czasopismo miało przejrzysty układ tekstów i cechowało się wysmakowanymi grafikami S. Brzęczkowskiego. W czwartej serii periodyku pojawił się również pisany w popularyzatorskim stylu i z udziałem tekstów kaszubskojęzycznych bezpłatny dodatek pt. „Gryf Kaszubski” współredagowany w pierwszych numerach przez A. Labudę (znaczący tekst programowy, Kaszubi, „Gryf Kaszubski”, 1931-1932, nr 1). Ostatnia seria „Gryfa”, mimo cyklicznej formy wydawania, atrakcyjnych treści i grupy abonentów, upadła na skutek wewnętrznych problemów środowiska kaszubskiego oraz kłopotów finansowych.
Całościowo patrząc na znaczenie „Gryfa”, warto podkreślić, że właśnie z inicjatywy tego czasopisma i kręgu młodokaszubów dynamicznie rozwijał się kaszubsko-polski ruch społeczno-polityczny, podejmowane były inicjatywy etnograficzne (np. zbieranie bajek kaszubskich) czy publikowano twórczość polsko- i kaszubskojęzyczną. W czasopiśmie tym pojawiły się również we fragmentach tak ważne dla rozwoju kaszubszczyzny literackiej teksty jak A. Majkowskiego Żëcé i przigodë Remusa. W gronie osób współpracujących z pismem pojawiali się działacze sfery kulturalnej i naukowej (historycy, filolodzy, etnografowie), np. B. Chrzanowski, K. Nitsch, F. Lorentz, G. Pobłocki; księża, np. K. Kantak, B. Piechowski, J. Wrycza, W. Łęga; literaci, np. L. Heyke, J. Trepczyk, J. Bilot, J. Patock, A. Budzisz, F. Sędzicki oraz społecznicy, np. F. Kręcki. Choć pismo nie było wyłącznie kaszubskojęzyczne, to jednak liczba tekstów napisanych po kaszubsku oraz program ideowy periodyku powoduje, że należy je umieścić w grupie najważniejszych mediów prasowych kaszubszczyzny przed II wojną światową.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Banach J., Prasa polska Prus Zachodnich w latach 1848-1914, Gdańsk 1999
- Borzyszkowski J., Aleksander Majkowski (1876-1938). Biografia historyczna, Gdańsk-Wejherowo 2002
- Cieślak T., Z dziejów prasy polskiej na Pomorzu Gdańskim w okresie zaboru pruskiego, Gdańsk 1964
- Kamińska K., „Gryf” wraz z dodatkiem „Gryf Kaszubski” (1908-1934). Bibliografia zawartości, Gdańsk 1961
- Obracht-Prondzyński C., Kaszubi – między dyskryminacją a regionalną podmiotowością, Gdańsk 2002
- Pepliński W., Czasopiśmiennictwo kaszubskie w latach zaboru pruskiego. Aspekty programowe, publicystyczne i wydawnicze, Gdańsk 2002
- Pepliński W., Prasa pomorska w Drugiej Rzeczypospolitej: 1920-1939. System funkcjonowania i oblicze społeczno-polityczne prasy polskiej, Gdańsk 1987
- Romanow A., Gdańska prasa polska 1891-1920, Warszawa 1994
- Romanow A., Prasa polska w Wolnym Mieście Gdańsku 1920-1939, Gdańsk 1979
Netografia:
- „Gryf” 1908, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/61930/edition/56773/
- „Gryf” 1921, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/65886/edition/60331/
- „Gryf” 1925, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/65896/edition/60335/
- „Gryf” 1931, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/59712/edition/53496/
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
