Dambek Józef

Urodził się 7.07.1903 r. w miejscowości Zdroje pow. Świecie. Był synem sklepikarza i działacza narodowego Józefa i Marii z d. Szczęsnej. Po przyłączeniu Pomorza do Polski ukończył roczny kurs dla nauczycieli pomocniczych w Świeciu. Od 1922 r. pracował na Kaszubach – kolejno w Sławutówku, Domatowie, Leśniewie, Żarnowcu, Gowidlinie i Kobylu, gdzie zastał go 1.09.1939 r. wybuch II wojny światowej. Obok pracy zawodowej działał w TCL, Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”, ZNP i Polskim Związku Zachodnim oraz Lidze Moskiej i Kolonialnej. W 1933 r. ożenił się z Kaszubką A. Reiter z Klukowej Huty, zostając ojcem Alojzego i Józefa. Na wypadek wojny i zajęcia Pomorza przez Niemcy został najprawdopodobniej przeszkolony do prowadzenia działalności konspiracyjnej przez polskie służby specjalne. Po wybuchu wojny ukrywał się w stronach rodzinnych żony, gdzie pod koniec 1940 r. według relacji z jego inicjatywy na spotkaniu w Czarlinie k. Stężycy kilkuosobowa grupa konspiratorów powołała TOW „Gryf Kaszubski”, której został prezesem i kierownikiem Wydziału Organizacyjnego. (Posługiwał się kilkoma pseudonimami konspiracyjnymi: Jur, Lech, Kil, Adam Kil) (→ partyzanci kaszubscy). Dzięki włączeniu do „Gryfa” innych grup konspiracyjnych na Kaszubach oraz nawiązaniu współpracy z ks. ppłk. J. Wryczą, na spotkaniu z nim 7.07.1941 r. w Czarnej Dąbrowie pow. Bytów zmieniono nazwę organizacji na „Gryf Pomorski”. Prezesem Rady Naczelnej został ks. Wrycza, a jego zastępcą i kier. Wojskowej Organizacji J. Dambek, będący faktycznym dowódcą organizacji i głównym autorem jej programu, osadzonego w ideologii dominującej na Kaszubach przed wojną endecji i Kościoła katolickiego, z nawiązaniem do tradycji ruchu kaszubsko-pomorskiego, obejmującego swoją wizją odzyskanie całego Pomorza dla Rzeczypospolitej. „Gryf Pomorski” swoimi strukturami oraz działalnością propagandową, pomocową i partyzancką objął Kaszuby i Kociewie oraz Bory Tucholskie i Ziemię Chełmińską, mając komórki i kontakty na całym wielkim Pomorzu po Królewiec i Szczecin. Był najliczniejszą i najbardziej masową organizacją konspiracyjną na Pomorzu. Broniąc podmiotowości „Gryfa Pomorskiego”, Dambek unikał jego bezpośredniego włączenia w struktury AK, deklarując podporządkowanie rządowi i naczelnemu wodzowi w Londynie. Komendantem naczelnym organizacji był J. Gierszewski ps. Ryś, cieszący się autorytetem wojskowym wśród gryfowców, skłonny do bliższego współdziałania z AK. W połowie 1943 r. Dambek zawarł porozumienie o współpracy i wejściu w struktury Zjednoczenia Organizacji Ruchu „Miecz i Pług”, założonej w 1939 r. w Warszawie przez urodzonego na Kaszubach – w Rolbiku ks. L. Poeplaua. Krótkotrwały związek z tą organizacją pogłębił kryzysową sytuację w kierownictwie „Gryfa”. W efekcie rywalizacji i różnicy poglądów między Rysiem a Lechem, doszło do oskarżenia Rysia o zdradę i jego bratobójczej śmierci, za którą odpowiedzialność przypisana jest Dambkowi. W wyniku tej tragedii, jak i niepodporządkowania się zaleceniom Rady Naczelnej przez Dambka – zniszczenia gromadzonych przezeń spisów członków, ks. Wrycza zrezygnował ze stanowiska prezesa i odciął się od organizacji. Odtąd pełnia władzy w Gryfie należała do Dambka, będącego przedmiotem (podobnie jak cała organizacja) szczególnych poszukiwań gestapo. Jego funkcjonariusz J. Kaszubowski vel Hans Kassner odkrył kryjówkę „Lecha”, który 4.03.1944 r. podczas spotkania wyczuł pułapkę i podjął próbę ucieczki, zostając zastrzelony przez Kaszubowskiego. Jego zwłoki dla identyfikacji przewieziono do gestapo w Gdańsku, gdzie prawdopodobnie po kremacji zostały pogrzebane na Zaspie. „Gryf Pomorski”, mimo kolejnej fali aresztowań, pod dalszym przywództwem A. Westphala przetrwał do momentu wkroczenia na Pomorze Armii Czerwonej. Powojenne władze do października 1956 r. dyskryminowały gryfowców, podobnie jak żołnierzy AK. Stąd dopiero po latach, m.in. dzięki Zrzeszeniu Kaszubskiemu, rozpoczęto badania oraz publikowano prace prezentujące działalność TOW „Gryf Pomorski”, w tym rolę Dambka. Wyrazem szczególnego dlań uznania stała się jego biografia pt. Życie i śmierć bohatera, autorstwa K. Ciechanowskiego, Gdańsk 1980. Jego postać i dokonania w okresie PRL upamiętniono tablicą i Izbą Pamięci w Szkole jego imienia w Kobylu. Z czasem w niejednej miejscowości pojawiły się ulice jego imienia, a w Gołubiu Kaszubskim wybrano go na patrona szkolnej organizacji ZHP. W III RP miejsce jego śmierci upamiętniono Bożą Męką. (Co roku, w rocznicę śmierci Dambka, odbywają się tam manifestacje środowisk prawicowych). Niestety, odżyły też wewnętrzne konflikty wśród b. gryfowców, wzmocnione działalnością tzw. etosowców (Zespół ds. Upamiętniania Etosu Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” oraz Kaszubsko-Kociewskie Stowarzyszenie im. TOW „Gryf Pomorski”), wypaczających obraz przeszłości. Eksponując rolę Dambka, wywołali oni przeciwny od zamierzonego efekt; rzucili cień na pamięć o nim i o bohaterskich dziejach TOW „Gryf Pomorski”, pogłębiając tragizm tej postaci. Pośmiertnie odznaczony m.in. Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy.

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Ciechanowski K., Pomorze pod okupacją hitlerowską. Spór o specyfikę egzystencji i walki, Gdańsk 1981
• Tenże, Ruch oporu na Pomorzu Gdańskim 1939-1945, Warszawa 1972
• Tenże, TOW „Gryf Pomorski”, Gdańsk 1972
• Tenże, Życie i śmierć bohatera, Gdańsk 1980
• Gąsiorowski A., Steyer K., Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Pomorski, Gdańsk 2010
• Ciż, Członkowie TOW „Gryf Pomorski” w KL Stutthof. Działalność – aresztowanie – obóz, Sztutowo 2016
• Komorowski K., Konspiracja pomorska 1939-1947. Leksykon, Gdańsk 1993
• Korda K., Ks. ppłk. Józef Wrycza (1884-1965). Biografia historyczna, Gdańsk 2016
• Losy Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2000
• Lubecki L., Preparowanie dokumentów i fałszowanie niektórych epizodów historii Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, Przedmowa J. Borzyszkowski, Gdańsk 2001

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Fot. Witosława Frankowska