Jeden z najbardziej wyrazistych ze względu na swój program ideowy periodyków kaszubskich, prowadzony w kilku edycjach wydawniczych przez środowisko Zrzeszenia Regionalnego Kaszubów (1929) (→ regionalizm kaszubski). Autorzy czasopisma podkreślali językową, kulturową i etniczną odrębność Kaszub (głównie A. Labuda, J. Trepczyk, J. Rompski, S. Bieszk, F. Grucza), co wyróżniało ich spośród tych publikujących w innych pismach lat międzywojennych.
Pierwsza seria „Zrzeszë” wychodziła drukiem w latach 1933–1939 i miała najpoważniejsze znaczenie ideowe. Powstawała pod redakcją: A. Labudy, I. Szutenberga oraz F. Marszałkowskiego. W pierwszym okresie działalności ukazywała się dwa razy w tygodniu, później jako dwutygodnik, zaś od 1936 r. stała się miesięcznikiem. Nakład wahał się od 100 do około 1000 egzemplarzy. W pierwszych numerach język kaszubski nie dominował w zawartości pisma, później wszakże sytuacja się zmieniła. Oprócz głównego wydania pisma, pojawiał się co pewien czas niewielkiej objętości dodatek literacki „Chëcz”.
Druga seria „Zrzeszë” wychodziła w latach 1945–1947 i była wydawana dwa lub trzy razy w tygodniu, zaś ostatecznie ustaliła się jako tygodnik. Nakład utrzymywał się na poziomie kilku tysięcy egzemplarzy. Redaktorami tej edycji pisma byli: B. Richert, B. Szczęsny oraz A. Westphal. Autorzy periodyku piszący w pierwszej serii, próbowali teraz w zmienionej sytuacji społeczno-politycznej Polski odnaleźć sposób na krzewienie poczucia tożsamości kaszubskiej (B. Richert, Nasza „Zrzesz”), organizując np. I Kongres Kaszubski w 1946 r. (B. Richert, Nowa epoka w dziejach kaszubskich). Okazało się jednak, że sama zgoda ze strony nowych władz na istnienie czasopisma było zakamuflowaną formą kontroli środowiska kaszubskiego przez władzę partyjną i państwową powojennej Polski. Znacząca jest w tym momencie postawa jednego z redaktorów „Zrzeszë”, który był zależny od ustaleń politycznych ówczesnych władz i instruował czytelników, jak mają odpowiadać na część pytań w referendum ludowym (B. Richert, Damy zdecydowaną odpowiedź). Kiedy władze partyjne zorientowały się po wyborach do sejmu, że działacze kaszubscy nie wypełniają pokładanych w nich nadziei politycznych, czasopismo rozwiązano.
Il. 1.
Wreszcie trzecia seria czasopisma „Zrzeszë” pojawiła się w latach 1992–1993 pod redakcją E. Kamińskiego, który zdołał opublikować jedynie jej 6 numerów. Stanowisko sekretarza redakcji piastował A. Klein. Niepowodzenie tej inicjatywy wydawniczej wynikało z faktu, iż nie wypracowano w nim dość wyrazistego i atrakcyjnego programu ideowego. Skoncentrowano się jedynie na opisie życia społeczno-politycznego (kwestie działalności samorządu terytorialnego, ekologia, aktywność oddziałów ZKP, historia regionu). Z ciekawszych tematów w piśmie pojawiła się dyskusja nad formą obecności języka kaszubskiego w szkole, która została wyrażona w różnych ujęciach (W. Bobrowski, Edukacja kaszubska oraz A. Jabłoński, Kaszubskie przeznaczenie). Inną kwestią był fakt braku zaplecza organizacyjno-finansowego, autorskiego i kolportażowego dla reaktywowanej „Zrzeszë”.
„Zrzesz Kaszëbskô” w pierwszej i drugiej edycji spełniło jako czasopismo funkcję spajającą przedstawicieli nurtu radykalnego w ruchu kaszubskim, wywodząc swoją działalność od F. Ceynowy, krytykując postawę H. Derdowskiego, sami zaś naznaczając sobie pozycję kolejnego pokolenia świadomym swej tożsamości Kaszubów (Jonk wod Sovjotu [S. Bieszk], Më, trzecé pokolenjé). W pierwszej serii autorzy pisma podkreślali, że są wolni od kryptogermańskich koneksji „Przyjaciela Ludu Kaszubskiego”, ale też krytyczni wobec polonizacji Kaszub realizowanej przez rząd sanacyjny II Rzeczypospolitej (Pokrzywdzeni Kaszubi, Jesteśmy w niewoli!). Taka postawa wzbudzała duże emocje, które czasami skutkowały oskarżeniami o separatyzm „Zrzeszë” wobec Polski (A. Labuda, Nasz „separatyzm”). Tymczasem publicyści kaszubscy dążyli do zamanifestowania poczucia własnej etniczności, sprzeciwiali się napływowi ludności z innych części Polski, niesprawiedliwości w decyzjach administracyjnych oraz polityce edukacyjnej (Czaja [A. Labuda], Starajmy się więcej o wspólne nasze dobro i byt kaszubski). Podkreślając odmienność własnego języka słowiańskiego (nie zaś gwary języka polskiego) czy doświadczeń historycznych, nawet symboli tożsamościowych (flaga i godło), domagali się jednocześnie równego traktowania w życiu politycznym i publicznym, a także docenienia wysiłku Kaszubów w uzyskaniu przez odrodzoną Polskę dostępu do Bałtyku (J. Trepczyk, Z rządem czy przeciw rządowi?). W drugiej serii periodyku część najbardziej prowokacyjnych postulatów ideowych przedwojennych działaczy została skutecznie wyciszona, co wynikało z odmiennej sytuacji społeczno-politycznej w Polsce oraz z osobistej ostrożności literatów kaszubskich.
Od artystycznej strony patrząc, „Zrzesz Kaszëbskô” dawała możliwość publikowania wierszy (np. J. Trepczyka), dramatów (np. J. Rompskiego), opowiadań (np. F. Gruczy). Stałym miejscem każdego numeru pisma był felieton A. Labudy, dowcipny, czasami złośliwy, prawie zawsze z podtekstem politycznym (→ drwinkowanie, wice, żarty). Drukowano również teksty literackie A. Majkowskiego, J. Karnowskiego i L. Heykego oraz formułowano recenzje życia kulturalnego autorstwa S. Bieszka.
„Zrzesz Kaszëbskô” była kilkakrotnie omawiana w ujęciu badawczym przez W. Peplińskiego. Wśród nowszych opracowań prasoznawczych wyróżnia się całościowe ujęcie znaczenia pisma, które opublikował D. Szymikowski. Do autorów i programu periodyku w kontekście całego ruchu kaszubskiego nawiązywali dyskutanci jednej z bytowskich Konferencji Kaszuboznawczych, publikując potem swoje wystąpienia w „Naszym Pomorzu”. Do „Zrzeszë” odwoływali się także autorzy wstępów jednego z tomów Biblioteki Pisarzy Kaszubskich, poświęconego zrzeszyńcom. Z jeszcze innej perspektywy opisywał udział służb bezpieczeństwa w kontrolowaniu periodyku S. Formella.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Feliks Marszałkowski i inni Zrzeszińcy a rozwój języka oraz literatury kaszubskiej, Wejherowo-Gdańsk 2007
- Formella S., Pòmachtóny żëwòt Bruna Richerta, „Pomerania”, 2016, nr 4 – 2017, nr 3
- „Nasze Pomorze” 2008, nr 10
- Òd „Skôrbu” do „Stegnë”. 150 lat czasopiśmiennictwa kaszubskiego, red. D. Kalinowski, Wejherowo – Słupsk – Gdańsk 2017
- Pepliński W., Prasa pomorska w Drugiej Rzeczypospolitej: 1920-1939. System funkcjonowania i oblicze społeczno-polityczne prasy polskiej, Gdańsk 1987
- Tenże, „Zrzesz Kaszëbskô” Geneza i kształtowanie się oblicza społeczno-politycznego (1933-1939), „Pomerania”, 1992, nr 4
- Tenże, „Zrzesz Kaszëbskô” w osądzie współczesnych, „Pomerania”, 1992, nr 5
- Tenże, „Zrzesz Kaszëbskô” (1945-1947). Geneza, wzloty i upadek, „Pomerania”, 1992, nr 6
- Szymański Z., Wydawnictwa prasowe ruchu zrzeszeńców na Kaszubach w latach 1930-1939, „Zapiski Historyczne”, 1989, z. 2-3
- Szymikowski D., „Zrzesz Kaszëbskô” w latach 1933-1939, Bolszewo 2010
- Trepczyk J., Labuda A., Rompski J., Bieszk S., Grucza F., Marszałkowski F., Poezja zrzeszyńców, oprac. H. Makurat, Gdańsk 2013
Netografia:
- Numery z lat 1933, 1939 oraz 1945-1947 – https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/88291#structure
- Numery z lat 1937-1939 oraz 1945-1947 – https://jbc-test.dlibra.psnc.pl/dlibra/publication/905348
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
