Zjednoczony ruch śpiewaczy

Pierwsze wzmianki o zespołach chóralnych działających na ziemiach kaszubskich pod zaborem pruskim pochodzą z ostatniego dwudziestolecia XIX w. Amatorskie zespoły śpiewacze powstawały przy kościołach katolickich oraz stowarzyszeniach społecznych i zawodowych (Towarzystwo Czeladzi Katolickiej, Towarzystwo Ludowe, Towarzystwo Młodzieży Kupieckiej, Towarzystwo Ogniwo, Towarzystwo Oświata, Towarzystwo Przemysłowe i inne).

Na repertuar chórów składała się głównie klasyka religijna oraz utwory kompozytorów polskich o treści ludowo-patriotycznej. Jak podaje Z. Klaga (Muzyczny ruch amatorski w regionie gdańskim, Gdańsk 2004): „Chóry Pomorza i Gdańska przed 1891 rokiem należały do Związku Kół Śpiewaczych, działających w Prusach Królewskich i Warmii. Związek ten był pierwszym oficjalnym zrzeszeniem chórów na Pomorzu”. W 1891 r. nastąpiła zmiana przynależności organizacyjnej – chóry z Gdańska i Pomorza, powodowane potrzebą większej autonomii, wstąpiły w szeregi Wielkopolskiego Związku Śpiewaczego.

Jednym z najbardziej aktywnych ośrodków amatorskiego ruchu chóralnego było Wejherowo, w którym 30.07.1909 r. odbył się zjazd zespołów śpiewaczych z terenu Kaszub. Powzięto tam zamysł konsolidacji chórów działających w powiatach zachodnio-kaszubskich (wraz z gdańską „Lutnią”) z myślą o polepszeniu wzajemnej współpracy oraz wspólnego przeciwstawienia się polityce germanizacyjnej. Dzięki zaangażowaniu A. Hoffmanna 12.04.1910 r. zarejestrowano oficjalnie Związek Kół Śpiewaczych Okręgu Gdańskiego, zwany również Kaszubskim Okręgiem Śpiewaczym (KOŚ). Działalność KOŚ skupiła się na pielęgnowaniu muzyki w języku polskim, organizacji zjazdów śpiewaczych o charakterze manifestacji patriotyczno-politycznych, przygotowywaniu działaczy społeczno-kulturalnych do pracy w terenie (K. Radtke, R. Roloff, A. Rutkiewicz, K. Treder, A. Westphal).

Dalszym krokiem było utworzenie Pomorskiego Związku Śpiewaczego (22.08.1912) w Grudziądzu. W skład nowo powstałego związku weszło pięć okręgów śpiewaczych: gdański, czerski, nowski, lubawski, grudziądzko-toruński. Posunięcie to stworzyło podstawy do szerszej niż dotychczas wymiany doświadczeń, materiałów nutowych, kontaktów, pomocy przy organizowaniu zjazdów, konkursów oraz prenumeraty czasopism.

Działalność kół śpiewaczych przed I wojną światową była dość ograniczona. Choć większość zespołów skupiona była w przykościelnych chórach św. Cecylii, nierzadkie były wypadki zamykania zebrań i odmawiania zgody na publiczne przemarsze i wystąpienia (możliwe były tylko w języku niemieckim). Na porządku dziennym było cenzurowanie programów artystycznych, karanie grzywną za wykonywanie pieśni polskich, aresztowania i procesy o łamanie przepisów Kodeksu Karnego Państwa Pruskiego z 14.04.1851 r. Podczas I wojny światowej przeważająca część chórów zmuszona była zawiesić swą działalność, z rzadka funkcjonowały niektóre zespoły żeńskie. Z chwilą odzyskania niepodległości nastąpiły zmiany w programie działalności chórów. Dotychczasową misję umacniania i krzewienia polskości („Póty Polski, póki pieśni”) zastąpiła koncentracja na celach artystycznych oraz próby odbudowy życia społeczno-towarzyskiego. Zaznaczył się również zwrot w repertuarze chóralnym – dominującą rolę zaczął odgrywać nurt patriotyczno-morski, związany z odzyskaniem przez Polskę dostępu do morza. Szczególnym powodzeniem cieszyły się utwory marynistyczne Z. Moczyńskiego i F. Nowowiejskiego.

Pod względem formalnym Pomorski Związek Śpiewaczy (PZŚ) od 1922 r. przynależał do Zjednoczonych Polskich Związków Śpiewu i Muzyki w Warszawie (obecny Polski Związek Chórów i Orkiestr). PZŚ w 1922 r. liczył 5000 członków zrzeszonych w 98 kołach śpiewaczych.

Po I wojnie światowej powrócono do idei dorocznych zjazdów okręgowych, połączonych z konkursami śpiewaczymi; co 5 lat organizowano również zjazdy związkowe, czyli wojewódzkie. Kolejne zmiany w zakresie przynależności terytorialnej chórów zaszły podczas I Ogólnego Zjazdu Pomorskiego Związku Kół Śpiewaczych w Toruniu (13.03.1927). W wyniku podjętych decyzji okręg V objął swym zasięgiem chóry powiatu wejherowskiego, morskiego (od 1928 morskiego z siedzibą powiatu w Wejherowie), kartuskiego i kościerskiego, zaś okręg VII chóry powiatu chojnickiego, tucholskiego i sępoleńskiego.

W historii PZŚ zapisał się udział zespołów z Pomorza we Wszechsłowiańskim Zjeździe Śpiewaczym w Poznaniu (1929), gdzie ze szczególnie gorącym przyjęciem spotkały się chóry KOŚ, występujące w strojach ludowych.

Zdaniem L. Witkowskiego, badającego w 1938 r. obszar Pomorza Nadwiślańskiego, liczba chórów działających na Pomorzu pod zaborem pruskim oscylowała wokół ok. 250 formacji, z których przeważającą grupę stanowiły chóry kościelne typu „Cecylia”. Nie dziwi zatem fakt, że odbywający się w maju 1938 r. wielki zjazd śpiewactwa polskiego na terenie Wolnego Miasta Gdańska przybrał charakter potężnej manifestacji patriotyczno-kulturalnej.

Lata II wojny światowej przyniosły dotkliwe straty osobowe i materialne w ruchu śpiewaczym. Część chórzystów poległa na froncie, część zmarła w obozach, ci zaś, którzy przetrwali, włączyli się w działalność ruchu oporu (m.in. A. Westphal, długoletni przywódca ruchu śpiewaczego, związany z Tajną Organizacją Wojskową „Gryf Kaszubski”). Podczas działań wojennych zniszczona została baza materialna chórów, w tym: nuty, opracowania, kroniki.

W pierwszym powojennym zjeździe chórów, który odbył się w 1946 r. w Wejherowie, uczestniczyło zaledwie 6 zespołów o łącznej liczbie 280 śpiewaków. Wbrew zakusom władz partyjnych, próbujących wywierać wpływ na funkcjonowanie organizacji społecznych, w tym chórów, po śmierci długoletniego prezesa KOŚ, A. Westphala, zamęczonego przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa (→ Urząd / Służba Bezpieczeństwa a Kaszubi), grono jego współpracowników kontynuowało dotychczasową linię programową okręgu, skupioną na propagowaniu regionalnej pieśni kaszubskiej. Co pewien czas repertuar chóralny zasilały utwory z kręgu muzyki inspirowanej folklorem Kaszub i tematyką morską. Ich kompozytorami byli: S. Kazuro, W. Bukowiecki, J.M. Wieczorek, R. Kraszewski.

W marcu 1948 r. Kaszubski Okręg Śpiewaczy po raz kolejny zmienił swą administracyjną przynależność, wchodząc w skład nowo powołanego Gdańskiego Związku Śpiewaczego. Objął on swym zasięgiem wszystkie chóry z terenu województwa. Nie zapobiegło to jednak rozpadowi niektórych zespołów w latach 1950–1956. Powoli zaczynała się wyczerpywać długoletnia tradycja zjazdowa. Miejsce dawnych manifestacji śpiewaczych zastąpił zainicjowany w 1966 r. Festiwal Pieśni o Morzu w Wejherowie, którego ideą przewodnią (obok prezentacji osiągnięć amatorskiego ruchu artystycznego) stała się szeroko zakrojona popularyzacja pieśni marynistycznych i kaszubskich oraz aktywizacja środowiska kompozytorów. W 1974 r. festiwal zyskał zasięg ogólnopolski, a jego główne trofeum Złocisty Żagiel coraz częściej zaczęło trafiać do chórów z całego kraju.

Ważnym miejscem spotkań chórów skupionych w RChK stały się doroczne Zjazdy Kaszubów, uroczyście obchodzony Dzień Jedności Kaszubów, odpusty w sanktuariach kaszubskich w Wejherowie, Sianowie, Swarzewie (→ sanktuaria na Kaszubach), koncerty. Powołanie Rady stworzyło szansę promocji repertuaru związanego z Pomorzem (Pierszô Kaszëbskô Pasja oraz Msza kaszubska na chór i diabelskie skrzypce T. Fopkego, kantata Kaszëbe J. Łuciuka) na równi z integracją regionalnego środowiska chóralnego. Służą temu organizowane od 2003 roku Zjazdy Kaszubskich Śpiewaków, których gospodarzami są chóry członkowskie. Prezesem Rady od samego początku pozostaje T. Fopke.

Obecność RChK (od 2024 r. poszerzonej o zespoły, stąd RChiZK) zaznacza się w różnych konkursach i festiwalach muzycznych poprzez fundowanie nagród za najlepsze wykonawstwo pieśni kaszubskich. Wiele z chórów zrzeszonych w RChiZK ma osobowość prawną, co pozwala im na realizację własnych przedsięwzięć, w tym festiwali, przeglądów, nagrań płytowych, wydawnictw.

Niektóre chóry doczekały się własnych monografii, co stało się możliwe dzięki pieczołowicie prowadzonym kronikom zespołów.

Staraniem MPiMKP w 2019 r. została przygotowana objazdowa wystawa pod nazwą Kaszubski ruch chóralny. Była ona prezentowana w Wejherowie (2019) i Gdyni (2021).

Do najdłużej działających zespołów chóralnych na Kaszubach należą obecnie: Towarzystwo Śpiewu „Lutnia” z Chojnic (od 1919), chór męski „Harmonia” z Wejherowa (od 1920), chór mieszany „Harmonia” z Żukowa (od 1920), chór parafialny „Cecylia” z Pucka (od 1922), Stowarzyszenie pw. św. Cecylii w Rumi (od 1923), chór „Dzwon Kaszubski” z Gdyni (od 1931). Wyróżnikiem wielu regionalnych formacji jest silne poczucie więzi z zespołem, które przejawia się w blisko kilkudziesięcioletnim stażu w służbie pieśni.

Witosława Frankowska

Bibliografia:

• Baliński E., Historja Polskiego Towarzystwa Śpiewackiego na Pomorzu, [w:] Pamiętnik I Zjazdu Pomorskiego Związku Kół Śpiewackich, Toruń, 20-21 maja 1923, http://www.kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/plain-content?id=20307, dostęp 20.07.2024
• Baran M., Zjednoczony ruch śpiewaczy na Kaszubach, Wejherowo 1969
• Chyła T., Historia chóru „Pięciolinia” 1986-2016, red. M. Kowalska, Linia 2016
• Derkowska A., 100-lecie Chóru Męskiego „Harmonia” w Wejherowie, czyli o krzewicielach dobra i piękna, Wejherowo 2022
• Historia ruchu śpiewaczego na Kaszubach – gmina Luzino, praca zbiorowa, Pelplin-Luzino 2014
• Jan Trepczyk a współczesny kaszubski ruch śpiewaczy, red. E. Pryczkowski, Banino 2012
• Kamiński E., Towarzystwo Śpiewacze im. Jana Trepczyka, Wejherowo 2014
• Klaga Z., Klincewicz K., Muzyczny ruch amatorski w regionie gdańskim, Gdańsk 2004
• Poszowski A., Udział amatorskiego ruchu muzycznego w rozwoju życia muzycznego ziemi gdańskiej, „Ziemia Gdańska”, 1976, nr 3
• Treder W., Belgrau J., Chór mieszany „Harmonia” w Żukowie (1920-2020) – w stulecie istnienia, Żukowo 2020
• Witkowski L., Zarys dziejów polskiego ruchu śpiewaczego na Pomorzu do roku 1939, Bydgoszcz 1981

Fonografia:

• Bògù spiewac chcã, CD, wyk. chór „Lutnia” z Luzina, Luzino 2004
• Kaszëbsczi piestrzéń, CD, wyk. chór „Sensus Musicus” z Lęborka, Gdańsk 2009
• Morzanie, CD, wyk. chór „Morzanie” z Dębogórza, Dębogórze 2004
• Na dënëgach Strzélenczi, CD, wyk. chór „Strzelenka” z Tuchomia, Żukowo-Chwaszczyno 2023
• Zôrno słowa, CD, wyk. połączone zespoły i chóry kaszubskie pod dyr. M. Wiśniewskiego, Gdańsk 1999

Wystawy muzealne:

Kaszubski ruch chóralny, [w:] MPiMKP w Wejherowie (2019) i Kaszubskie Forum Kultury w Gdyni (2021)

Ikonografia:

1. Źródło: Baran M., Zjednoczony ruch śpiewaczy na Kaszubach, Wejherowo 1969, s. 19
2. Źródło: Baran M., op. cit., s. 28
3. Źródło: Baran M., op. cit., s. 30
4. Źródło: zbiory E. Kamińskiego
5. Źródło: Instytut Kaszubski
6. Fot. W. Frankowska
7. Źródło: zbiory W. Frankowskiej
8. Źródło: zbiory W. Frankowskiej
9. Źródło: zbiory W. Frankowskiej
10. Fot. A. Majkowska, https://kaszubskieforumkultury.pl/2021/08/12/kaszubski-ruch-choralny/, dostęp 10.10.2024
11. Zdjęcie ze zbiorów OKiS w Żukowie