Zespoły pieśni i tańca

Pierwsze wzmianki o istniejących na Kaszubach zespołach pieśni i tańca pochodzą z okresu międzywojennego. Formacje te działały przy różnych stowarzyszeniach i organizacjach społecznych, a ich zadaniem było uświetnianie lokalnych uroczystości. Był to czas, w którym – jak pisze P. Dahlig, znawca dwudziestolecia międzywojennego w Polsce: „słaba kondycja instytucji muzycznych splotła się z działalnością wybitnych osobowości, z entuzjazmem upowszechniania kultury muzycznej i zapałem tworzenia narodowego kształtu życia muzycznego w niepodległym państwie”. Zespoły działające na Kaszubach funkcjonowały w większości bez nazwy; wyjątkiem był zespół „Welecja” w Kartuzach (1930-1939), prowadzony przez Franciszkę Majkowską oraz „Kaszëbi z Lëzëna” (ok. 1933).

Pierwsze wzmianki o istniejących na Kaszubach zespołach pieśni i tańca pochodzą z okresu międzywojennego. Formacje te działały przy różnych stowarzyszeniach i organizacjach społecznych, a ich zadaniem było uświetnianie lokalnych uroczystości. Był to czas, w którym – jak pisze P. Dahlig, znawca dwudziestolecia międzywojennego w Polsce: „słaba kondycja instytucji muzycznych splotła się z działalnością wybitnych osobowości, z entuzjazmem upowszechniania kultury muzycznej i zapałem tworzenia narodowego kształtu życia muzycznego w niepodległym państwie”. Zespoły działające na Kaszubach funkcjonowały w większości bez nazwy; wyjątkiem był zespół „Welecja” w Kartuzach (1930-1939), prowadzony przez Franciszkę Majkowską oraz „Kaszëbi z Lëzëna” (ok. 1933).

W latach 70. XX w. miejscem konsultacji folklorystycznej stał się Wojewódzki Dom Kultury w Gdańsku, oferujący zespołom różne materiały literackie i muzyczne, w tym również gotowe scenariusze widowisk ludowych.

Stopniowy rozkwit ruchu folklorystycznego, jaki zaznaczył się po II wojnie światowej, pozostawał w ścisłym związku z aprobowaną przez władze formą instytucjonalnej działalności społeczno-kulturalnej. Miała ona stać się narzędziem pożądanej „integracji przez sztukę”, zwłaszcza zaś w gronie zespołów, skupiających członków o różnej przynależności etnicznej (→ folklor muzyczny).

Do głosu dochodził również element lokalnego patriotyzmu. W obliczu nasilonej fali ludności napływowej, z reguły niechętnie odnoszącej się do rdzennych mieszkańców Kaszub, liczyło się podkreślanie wielowiekowego ukorzenienia na ziemi pomorskiej poprzez ukazywanie bogactwa rodzimej kultury.

Wraz z zachodzącymi zmianami społecznymi następowało coraz wyraźniejsze odchodzenie od sfery obrzędowej. Muzyka i taniec, w latach 20. XX w. funkcjonujące jeszcze w sobie właściwych realiach wiejskich, zaczęły stopniowo przenosić się na scenę. Teatralizacja folkloru muzycznego stała się nieuniknioną konsekwencją folkloryzmu, który po II wojnie światowej odcisnął swe piętno na różnych sferach życia kulturalnego. Szczególnie zaznaczył się na płaszczyźnie repertuarowej, w obrębie zmian tradycyjnego składu instrumentów w kapelach ludowych, rezygnacji z tradycyjnej jednogłosowości melodycznej na rzecz dwugłosu.

Jednym z niespełnionych marzeń społeczności kaszubskiej było powołanie reprezentacyjnego kaszubskiego zespołu pieśni i tańca – na miarę „Mazowsza” czy „Śląska”. Pisała o tym w Bedekerze kaszubskim I. Trojanowska: „Było już nawet wiele propozycji szczegółowych, np. taka, żeby siedziba zespołu znajdowała się w Będominie w dworku J. Wybickiego. Cóż, kiedy brak dotychczas Kaszubom Sygietyńskiego czy Hadyny. A był czas, kiedy sprawy układały się już całkiem pomyślnie. W Kościerzynie świetnie rozwijał się ponadstuosobowy Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Kościerskiej pod dyrekcją Lubomira Szopińskiego, zmarłego w listopadzie 1968 r. Niestety, wszystko się rozleciało. Z amatorskimi zespołami tak to już bywa: tego wezmą do wojska, tamta wyjdzie za mąż, jeszcze inny się obrazi i cała robota na nic”.

W latach 80. działały na Kaszubach 42 formacje wokalno-taneczne. Do historii przeszły koncerty galowe połączonych zespołów pieśni i tańca w gdańskim Teatrze „Wybrzeże” oraz Teatrze Muzycznym w Gdyni, którym przewodził choreograf Jan Właśniewski (1925–2007).

W obliczu mitu → Cassubia non cantat symbolicznego wymiaru nabrały występy zjednoczonych zespołów folklorystycznych z całych Kaszub podczas uroczystości papieskich na sopockim hipodromie oraz w Pelplinie w czerwcu 1999 r. Całością dyrygował M. Wiśniewski. Zapisem tego spektakularnego wydarzenia stała się płyta Zôrno słowa (1999) oraz okolicznościowa broszura Marka Czarnowskiego pod tytułem Cassubia cantat, przedstawiająca zespoły, które weszły w skład „tysiącosobowego chóru papieskiego”.

Po 1990 r. powstało na Kaszubach ponad 70 nowych zespołów folklorystycznych, w tym wiele dziecięcych, skupionych przy szkołach. Trzon tej grupy do dziś stanowią zespoły pieśni i tańca, choć nie brakuje również zespołów wokalno-instrumentalnych o wyraźnym profilu regionalnym.

W przeciwieństwie do okresu międzywojennego, najmniej liczną grupę stanowiły i nadal stanowią kapele. Przeważa w nich tradycyjny skład instrumentalny: klarnet, 2 skrzypiec, basy; w miejsce bandonii często akordeon, wzbogacany okazjonalnie trąbką, puzonem wentylowym oraz instrumentami pasterskimi. Po 1945 r. w składzie kapeli kaszubskiej pojawiły się (dla podniesienia walorów estradowych) charakterystyczne instrumenty muzyczne, tj. diabelskie skrzypce i burczybas, niegdyś wykorzystywane jedynie podczas realizowania antymuzyki (wrzawy obrzędowej). Zróżnicowane składy kapel, towarzyszących zespołom pieśni i tańca, zależały od posiadanego instrumentarium oraz umiejętności i dyspozycyjności lokalnych muzykantów.

Badania z 2003 r. pozwoliły na stwierdzenie, iż mimo różnych wewnętrznych transformacji grupę zespołów folklorystycznych (w liczbie 120 formacji) cechuje wysoki wskaźnik nieprzerwanej działalności (78%). Na początku XXI w. najwięcej zespołów działało w powiecie kartuskim, bytowskim, kościerskim i wejherowskim. Większość z nich skupiona była przy placówkach samorządowych i organizacjach społecznych, nie wyłączając oddziałów Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Pod względem wiekowym przeważały zespoły dziecięce, skupione przy szkołach, rzadziej w przedszkolach. Liczebność grup oscylowała między kilkoma osobami („Wdzydzanki”, „Kaszubianki”) a rozbudowanymi formacjami o zakroju wielopokoleniowym, jak zespół „Krëbanë” z Brus, podzielony na różne sekcje wiekowe.

Kaszubskie zespoły cechuje różny sposób interpretacji folkloru. Największa liczba zespołów prezentuje folklor artystycznie opracowany (przy zachowaniu walorów regionalnych), nieco mniej folklor stylizowany, najmniej folklor autentyczny.

Predylekcja do folkloru opracowanego stanęła w latach 70. u podłoża konfliktu między zespołami kaszubskimi a jury Przeglądu Kapel i Solistów Ludowych w Kazimierzu. Wykonawcy z Pomorza, prezentujący utwory współczesnych twórców regionalnych, nie mieli szans na wygraną w Kazimierzu – bastionie muzyki autentycznej, niestylizowanej. To z kolei rodziło w nich poczucie krzywdy i niespełnienia. Konsekwencją tego stanu rzeczy stał się długoletni bojkot festiwalu ze strony zespołów z Kaszub.

Decydujący wpływ na charakter zespołu mieli zawsze kierownicy artystyczni oraz choreografowie. Wielu z nich na stałe zaznaczyło się w kulturze regionu, m.in. M. Bistroń (RZPiT „Kaszuby” z Kartuz), W. Wiśniewska („Wdzydzanki”), K. Miszewska (choreograf w ZPiT „Kaszuby” w Czersku i Karsinie, „Bławatki” z Chojnic), E. Wiśniewska (Młodzieżowy Zespół Regionalny „Kaszuby” z Czerska), B. Zach (ZPiT „Dalmor”, ZPiT „Gdynia”), R. Łukowicz („Alga” z Pucka), A. Tomaczkowski („Bazuny” z Żukowa), W. i M. Czarnowscy („Krëbane” z Brus), M.R. Wróblewska („Kaszëbë” z Chojnic), R. Olszewska („Kiełek” z Kiełpina), B. Szyc (choreograf w ZPiT „Kościerzyna”, „Niezabôtczi” ze Stężycy), Z. Miotk (ZPiT „Sierakowice”), K. Pułakowski (kapela „Tury” z Chojnic), J. Formela („Levino” z Lęborka), W. Kapiszka („Modraki” z Parchowa), A. i B. Stolc („Jasień”), B. i J. Warczakowie (Międzyszkolny ZPiT „Kaszuby” z Czerska), E. Lewańczyk („Bazuny” z Żukowa, „Redzanie”), T. Dargacz („Koleczkowianie”), Stanisław Kawecki i Eugeniusz Kaniuka w ZPiT „Bytów”, Agnieszka Cyra w zespole „Gochy” z Lipnicy). Blisko 60-letnim stażem kierowniczym i pełną identyfikacją z zespołem mógł się poszczycić nieżyjący już F. Kwidziński (RZPiT „Kaszuby” z Kartuz), którego grób na kartuskim cmentarzu jest jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc.

Wraz z upływem lat zmieniali się nie tylko członkowie zespołów, ale i formy prezentacji publicznej, począwszy od występów na jarmarkach, festynach, po koncerty podczas spotkań naukowych, konferencji, zjazdów Kaszubów. Jedną z nowszych inicjatyw, podejmowanych przez zespoły, jest organizacja przeglądów i festiwali folklorystycznych, często o zakroju międzynarodowym (→ folklor muzyczny). Dowodzi tego m.in. działalność ZPiT „Krëbanë”, od 1995 r. organizującego Międzynarodowy Festiwal Folkloru w Brusach i ościennych miejscowościach, m.in. we Wielu, Kościerzynie, Wdzydzach (w latach 1996–2003 przy wsparciu ZPiT „Sierakowice”).

Kultura regionalna podlega stałym zmianom. Świadczy o tym stopniowe odchodzenie od repertuaru tradycyjnego, ludowego na rzecz pozycji nowszych, skomponowanych przez współczesnych twórców regionalnych. Wiele formacji otwarło się w latach 90. na nowe trendy, czego dowodem była współpraca zespołu „Koleczkowianie” z jazzmanem J. Śmietaną, „Modraków” z Parchowa z pianistą jazzowym L. Kułakowskiem, udział zespołu „Bazuny” z Żukowa w wystawieniu Śpiewnika kaszubskiego K. Gaertner.

Do najdłużej działających zespołów pieśni i tańca należą: Kaszubski Zespół Pieśni i Tańca „Bytów” (od 1946), Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Kaszuby” z Kartuz (od 1946), Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Kaszubskiej w Kościerzynie (1951–1974) przemianowany na Kaszubski Zespół Pieśni i Tańca „Kościerzyna” (od 1974); Zespół Artystyczny „Arka” (1952–1965) przekształcony w ZPiT „Dalmor” (1965–1989), a później w ZPiT „Gdynia” (od 1989); Zespół Folklorystyczny „Alga” z Pucka (od 1962), Regionalny Zespół Kaszubski „Jasień” (od 1968), Zespół Pieśni i Tańca Uniwersytetu Gdańskiego „Jantar” (od 1970), Zespół Pieśni i Tańca „Kaszuby” z Karsina – Wiela (od 2001), Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Młoda Kościerzyna” (od 1971), Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Bazuny” z Żukowa (od 1971), Kaszubski Zespół Regionalny „Koleczkowianie” (od 1973). Wraz ze śmiercią solistki W. Wiśniewskiej zakończyła się działalność zespołu wokalnego „Wdzydzanki” (1950–2008), wykonującego muzykę autentyczną.

Do najczęściej praktykowanych form prezentacji scenicznej należą inscenizacje pieśni oraz udramatyzowane sceny obrzędowe, oparte na autentycznym materiale ludowym (m.in. wesele kaszubskie, kociewskie). Przyglądając się archiwalnym materiałom w postaci kronik, plakatów, folderów, programów można zauważyć wyraźne zmiany w społecznym postrzeganiu kondycji danego zespołu. Miarą jego popularności stało się w ostatnich latach nie tyle osadzenie środowiskowe, co udział w programach radiowych, telewizyjnych, konkursach i festiwalach muzycznych. Ambicją każdego zespołu jest posiadanie własnej płyty, taśmy, nagrania. Zawartość tych nośników jest zazwyczaj podobna – nagrywane są zwykle popularne utwory regionalne dostosowane do możliwości artystycznych zespołu. Do rzadkości należy układ monograficzny, dokumentujący np. utwory z określonego regionu czy twórczość wybranego kompozytora regionalnego.

Wiele audycji radiowych poświęciła zespołom pieśni i tańca red. A. Jachnina z Rozgłośni Polskiego Radia w Bydgoszczy (→ radio po kaszubsku/radia kaszubskie). Dzięki materiałom zebranym przez Zespół do spraw Kultury przy Radzie Naczelnej Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, na łamach czasopisma „Pomerania” (od 1999 r.) stała się możliwa publikacja artykułów poświęconych kaszubskim zespołom. Ich autorami byli J. Kowalski i G. Schramke. Wybrane portrety zespołów ukazały się również na łamach leksykonu Muzyka Kaszub (2005).

Zespoły pieśni i tańca były zapraszane do udziału w filmach fabularnych i dokumentalnych. Jako pierwszy na dużym ekranie wystąpił RZPiT „Kaszuby” z Kartuz w filmie fabularnym Kaszëbë w reżyserii R. Bera (1970). W 2009 r. w dwóch produkcjach wystąpił zespół „Koleczkowianie”. Były to filmy: Popiełuszko. Wolność jest w nas w reżyserii R. Wieczyńskiego oraz Miasto z morza w reżyserii A. Kotkowskiego.

Niepisaną tradycją większości zespołów pieśni i tańca są uroczyście obchodzone jubileusze działalności z udziałem dawnych i byłych członków zespołu oraz zaprzyjaźnionej publiki. Wydarzeniom tym towarzyszą okazjonalne wydawnictwa albumowe i wystawy. Żadna z nich nie dorównywała jednak wystawie stałej ZPiT „Kartuzy” z Kaszub, latami uzupełnianej o różne dokumenty, pamiątki i trofea przez niestrudzonego kierownika artystycznego zespołu, F. Kwidzińskiego (1935-2019), spod którego ręki wyszło 78 kronik.

Witosława Frankowska

Bibliografia:

• Dahlig P., Tradycje muzyczne a ich przemiany. Między kulturą ludową, popularną a elitarną Polski międzywojennej, Warszawa 1998, s. 106
• Muzyka Kaszub, red. W. Frankowska, Gdańsk 2005
• Ostrowska R., Trojanowska I., Bedeker kaszubski, Gdańsk 1962, s. 339
• 30 lat Kaszubskiego Zespołu Pieśni i Tańca Sierakowice, praca zbiorowa, Sierakowice 2011
• Sobczyk M., Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Kaszuby” z Kartuz, Wejherowo 2021
• Studziński Z., Zespół Pieśni i Tańca „Kaszuby” – Karsin-Wiele 2001-2020, Gdynia 2023

Fonografia:

• Pòjedzemë na Kaszëbë, CD, wyk. Kaszubski ZPiT „Sierakowice”, 2005
• Wiązanka melodii kaszubskich, CD, wyk. RZPiT „Bazuny” z Żukowa, 1998
• Wiązanka melodii kaszubskich, CD, wyk. RZPiT „Kaszuby” z Kartuz, 1998
• Żebë wrócył ten czas. Kaszëbsczi piesnie, CD, wyk. Kaszubski Zespół Regionalny „Koleczkowianie”, 2001

Ikonografia:

1. Fot. ze zbiorów E. Kamińskiego
2. Fot. W. Frankowska
3. Fot. K. Gosz, za: folder Dwudziestolecie ZPiT „Dalmor” w Gdyni, Gdynia 1972, s. 19
4. Fot. B. Kuczmer
5. Fot. W. Frankowska
6. Fot. W. Frankowska
7. Fot. J. Stefanowska
8. Fot. W. Frankowska
9. Fot. J. Stefanowska
10. Fot. J. Stefanowska