Najpopularniejsza, najbardziej nośna ideowo i najpełniej dopracowana artystycznie powieść literatury kaszubskiej to Żëcé i przigòdë Remùsa A. Majkowskiego. Jest to utwór stale analizowany, komentowany, adaptowany na scenę lub filmowany, bywa też inspiracją dla inicjatyw społecznych, wchodząc w skład tożsamości kaszubskiej.
Postać Remusa wykreowana przez A. Majkowskiego pierwszy raz pojawiła się w jego poemacie humorystycznym Jak w Kòscérznie kòscelnégò òbrelë (1899). Występuje tutaj marginalnie, ale już w charakterystycznym stroju, jako handlarz dewocjonaliów, idealista i oryginał. Z kolei w innym utworze Majkowskiego z tego czasu pt. Pielgrzymka wejherowska (1899) wyłonił się temat kaszubskiego ruchu pątniczego, który jest istotny w powieści o Remusie. Na podobnej zasadzie zjawiła się ważna postać historii o Remusie w opowiadaniu Jak Smãtk pò swiece wãdrowôł (1903). Odmienne wątki późniejszego Żëcô i przigòd Remùsa widać też w opowiadaniach Damroczi kòruna i Kania (1910–1911) oraz we fragmencie Paprocë kwiat (1912). Wspomniane utwory pisane były tak po kaszubsku, jak i po polsku, co świadczy, że pisarz dopiero szukał jednolitego ideowego wymiaru i dominującego stylu swojej twórczości.
Powieść o Remusie Majkowski zaczął pisać po polsku. Od 1916 r. zaczął utwór na nowo formować po kaszubsku. Powieść początkowo była drukowana w częściach w „Gryfie” (1922, nr 1-4/5), w „Druhu” (1923) oraz „Zrzeszë Kaszëbsczi” (1933–1934). Cały utwór został opublikowany w Toruniu w 1939 r. (w stopce redakcyjnej widnieje 1938 r.). Z owego wydania korzystał L. Bądkowski, który przetłumaczył w 1964 r. Remusa na język polski (→ translacje z języka kaszubskiego). Wywołało to gorącą polemikę, której w negatywnym wymiarze przewodził A. Bukowski, wtórował mu J. Drzeżdżon. Mimo to, w latach 1974–1976 wyszedł kolejny kaszubskojęzyczny nakład powieści. Z kolei w 1995 r. w oficynie „Czëc” wyszło symultaniczne wydanie Remusa, w języku kaszubskim i polskim. W 2010 r. J. Treder przygotował krytyczną edycję tekstu powieści („Biblioteka Pisarzy Kaszubskich”, t. 5), porównał go z rękopisem, maszynopisem i z tzw. szczotkami druku w „Gryfie”. BPK zawiera tylko autorską wersję zapisu, odpowiednik znormalizowany tekstu został wydany w roku 2013 w Wydawnictwie Region. Badanie oryginału doprowadziło do odkrycia na nowo koncepcji Smętka, a także ducha Arymana.
Il. 1.
Powieść doczekała się również przekładów na języki obce. Co do języka niemieckiego, warto wspomnieć o pierwszej chronologicznie translacji K. Staemmlera, jednakże to E. Brenner (mającej kaszubskie związki rodzinne) udało się przygotować i wydać drukiem całość Das abenteuerliche Leben des Remus. Ein kaschubischer Spiegel (1988). Z kolei przekładu tylko pierwszej części powieści Majkowskiego na język francuski dokonała J. Dera-Gilmeister (1985) i wydała pt. Le colporteur aux étoiles. La vie et les aventures de Remus. W 2008 r. wydana została anglojęzyczna wersja utworu pt. Life and Adventures of Remus, którą przetłumaczyły: Amerykanka o kaszubskich korzeniach – B. Krbechek i Polka – K. Gawlik-Luiken.
Powieść A. Majkowskiego można odczytywać na wielu planach znaczeniowych. Oto już podtytuł utworu Zwiercadło kaszëbsczé nakazuje odnajdywać w zapisie literackim lustrzane odbicie sfery realistycznej i obyczajowej kultury kaszubskiej. Fabularnie rzecz biorąc, powieść jest historią chłopca, który przechodzi przez wiele ciężkich doświadczeń życiowych, dorastając w ostatnich rozdziałach do roli dojrzałego mężczyzny i herosa, któremu przyszło prowadzić Kaszubów do wybicia się na własną niezależność i tożsamość etniczną. Szczytny cel się nie powiódł, lecz ozdrowieńcze ziarna (skrë) zostały rzucone… Czasowo umiejscawiając powieściowe wydarzenia, rozgrywają się one w drugiej połowie XIX w. na Kaszubach pod panowaniem Prus. W wymiarze topograficznym niemal każda z miejscowości, dróg czy jezior przedstawionych w powieści znajduje swój pierwowzór w rzeczywistym krajobrazie. Sam główny bohater także miał swój wzorzec w postaci konkretnego wędrownego handlarza. Z konwencji realizmu powieści wynikają także kreacje innych bohaterów, którzy reprezentują różne narodowości ówczesnego Pomorza: kaszubską, niemiecką czy żydowską. Najpełniej opisani są, oczywiście, Kaszubi, nie brakuje także Niemców, którzy zawsze kojarzeni są z negatywnymi zjawiskami ucisku oraz Żydzi jako zaradni handlarze. Takie ujęcie pozwoliło Majkowskiemu opisać rzeczywistość drugiej połowy XIX w. w najważniejszych aktach historycznych, społecznych, politycznych, religijnych czy językowych.
Il. 2. Teatr Didalogus, Remus na wybudowaniu
Trzeba wszakże pamiętać, że Żëcé i przigòdë Remùsa to także, a może przede wszystkim, powieść symboliczna. Już sam Remus to przecież nie tylko odwzorowanie konkretnego człowieka czy uosobienie grupy ludzi, lecz nawiązanie do tradycji romantycznej i wykreowanych w niej postaci wielkich indywidualistów i samotników. Remus-chłopiec wygląda niczym dziecko romantyczne: ma „skażoną mowę”, jest nadwrażliwy i natchniony. Jako młodzieniec przeżywa nieszczęśliwą miłość, idealizuje nieosiągalną dla niego dziewczynę z dworu, wreszcie ledwo wydobywa się z miłosnego zawodu, co przypomina w aurze i rozwiązaniach fabularnych utwory A. Mickiewicza czy J. Słowackiego. Nawet przemiana Remusa z pogrążonego w prywatnym bólu młodzieńca w człowieka służącego większej, zbiorowej sprawie zdaje się wyrastać z symboliki przemiany wewnętrznej bohatera romantycznego. Z postromantycznej topiki z kolei wyrasta heroiczno-tragiczna atmosfera nietzscheanizmu w trzeciej części powieści Majkowskiego, kiedy głównego bohatera dosięgła zewnętrzna zazdrość otaczających go ludzi i wewnętrzna, własna słabość. W jego losach można więc ujrzeć los modernistycznych ousiderów, nierozumianych przez społeczność, dla której się poświęcają. Symboliczny plan utworu pojawia się także w nawiązywaniu do tradycji duchowej Kaszub, opowieści, wierzeń i obrzędowości, które przekształcone zostały przez Majkowskiego w fascynujące obrazy i metafory. W Remusie pojawia się zatem nie tyle etnograficzna, co literacka demonologia, ze Smętkiem na czele. Także z tradycji oralnej Kaszub wywodzi się semantyka trzech innych demonów: Trudu, Strachu i Niewarto. Ich pierwotne znaczenie, jako uciążliwych oraz złośliwych istot wpływających na egzystencję pojedynczego człowieka, w ujęciu pisarza przekształciło się w figury zbiorowych przywar tożsamościowych i duchowych. Symboliczne myślenie jest również widoczne w opisie cech Remusa jako herosa i jego dążeń oswobodzicielskich opisanych za pomocą symboli Miecza i Widu. Takie właśnie atrybuty rycerza solarnego mają z jednej strony propagować postawy aktywistyczne i twórcze, z drugiej zaś zachęcać zwykłych Kaszubów do zdobywania coraz to nowej wiedzy i wartości intelektualnych.
Il. 3. Kadr z filmu Kaszuba Remus
Innego typu składnikiem powieści o Remusie są czynniki intertekstualne, które wiązać można z młodopolskimi ideami i technikami literatury. Widać je wyraźnie, kiedy przywoła się ludowych bohaterów utworów J. Kasprowicza czy W. Orkana i zestawi z kreacjami Majkowskiego. Poza tym Remus, osadzony w historii ziemi kaszubskiej i przechodzący coraz to nowe i głębsze inicjacje tożsamościowe, przypomina postacie z utworów T. Micińskiego. Najsilniejsze chyba związki kaszubskiej powieści z Młodą Polską widać w scenie, kiedy Remus-przywódca, stawiający siebie na czele społeczności kaszubskiej, ma ją poprowadzić do wolności. Nieprzypadkowo wygląd tej sekwencji powieści ma zbieżność z Weselem S. Wyspiańskiego. Intertekstualność powieści Majkowskiego występuje zresztą w odniesieniu do szerszego kręgu literackiego, choćby w nawiązaniu do tradycji celtyckiej, w której wypracowano model rodziny z prymarną rolą kobiety. Albo w nawiązaniach Majkowskiego do tradycji skandynawskiej, w której powszechna jest wiara w magię, przenikanie się świata żywych i umarłych oraz istnienie rodu możnych Bogów-wielkoludów (→ stolem; → czary, magia). Powieść rezonuje również z innymi utworami literatury powszechnej: z Don Kichotem Cervantesa i twórczością F. Reutera.
Wspomniane czynniki realistyczne, symboliczne i intertekstualne powieści Majkowskiego objęte są zestawem zabiegów artystycznych, które od strony poetyki patrząc, są wysoce oryginalne. Pierwsza kwestia to stylizacja na ludowość, co widoczne jest choćby w mikronarracji tytułów rozdziałów powieści, które w swoisty sposób objaśniają treść dalszej wypowiedzi. Zabiegi tego typu są stosowane głównie w literaturze parenetycznej, lecz u Majkowskiego oprócz wyzyskania kontekstu dydaktyczno-moralistycznego zaznacza się w nich również narratorski dystans czasowy wobec przedstawianego świata. Druga kwestia to humor, mający tak związek z oralnym kaszubskim gadkarstwem, jak i z pisanymi wzorcami literackimi. Najpełniej widać ten czynnik w ukazaniu postaci wiejskiego muzykanta, a przy tym jedynego przyjaciela Remusa – Trąby. Inną cechą poetyki powieści o Remusie jest literacka obrazowość. Utwór nasycony został malarską kolorystyką i technikami operowania światła, co szczególnie dobrze widać w opisach pomorskiej przyrody. Jest w takim zabiegu coś z aktualnych Majkowskiemu technik impresjonizmu, są również składniki malarskiego symbolizmu. Kolejny czynnik poetyki to nastrojowość, pojawiająca się tak przy opisach natury, jak i przy charakterystyce bohaterów. Polega to na budowaniu emocjonalnego tła dla np. opisu pielgrzymki kościerskiej do Wejherowa, kiedy niejako cała przyroda uczestniczy w podniosłym wydarzeniu wędrówki do „świętych gór”. Innym czynnikiem bogactwa poetyki powieści Majkowskiego jest metaforyzacja prowadząca przedstawiane wydarzenia ku sensom uniwersalnym. Dostrzec to można w tendencji do budowy nad ściśle kaszubskimi elementami kulturowymi znaczeń naddanych. Tak właśnie się dzieje, kiedy np. wysepka Glonk na Jeziorze Wdzydzkim zostaje przekształcona w uniwersalny znak szczęśliwej wyspy. Metaforyzacja prowadzi do jeszcze innego środka poetyki utworu – mityzacji. Polega to na ukazaniu przez Majkowskiego niektórych procesów historycznych zachodzących w Europie przełomu XIX i XX w. jako konfliktu słowiańsko-germańskiego. Mityzacja, jako bardzo projekcyjne spojrzenie na dzieje wspólnoty, ogniskuje się w utworze pisarza na przedstawieniu zmagań żywiołów etnicznych jako zderzenia słowiańskich: dobra, szlachetności, duchowości z germańskimi: złem, butą i materializmem.
Życie i przygody Remusa to utwór, który po ujęciach F. Ceynowy i H. Derdowskiego zdaje się wieńczyć to wszystko, co stworzono w literaturze kaszubskiej przed II wojną światową. Na tym wszakże nie kończy się żywot powieści Majkowskiego. Już za życia autora powieści J. Karnowski zamierzał przedstawić bardziej aktywistyczny obraz Kaszubów w swych nieukończonych opowieściach o Bugdalu. Także pokolenie zrzeszyńców, zafascynowanych przywódcą młodokaszubów, stale podkreślało tożsamościową rolę jego arcypowieści, zaś S. Bieszk zamierzał napisać utwór, który miał być opisem losów syna Remusa. Zgoła z inną motywacją artystyczną odnawiał jeden z motywów powieściowych J. Drzeżdżon w swojej onirycznej Twarzy Smętka (1993). Tutaj współczesny autor bardzo rozwinął wątki demonologiczne, szukając sposobów na wyzwolenie kaszubskiego ducha nie tyle w kontekście kulturowo-militarnych zmagań słowiańsko-germańskich, co konfliktu wewnętrznego pomiędzy materializmem a duchowością, pięknem a brzydotą, ciemnością a blaskiem. Powieść Majkowskiego odnajduje się również w poezji kaszubskiej. Ponownie można tutaj przywołać S. Bieszka, ponieważ w jego Sonetach kaszubskich (XXVII) Remus stał się przykładem-wzorcem człowieka dążącego do uwewnętrznienia dziedziczonej tradycji przodków. Podobnie postąpił J. Trepczyk, który w liryku Òddzëkòwanié Méstra wpisał Remusa w heroiczne losy walki o zachowanie tradycji kulturowej Kaszub. Jeszcze inny zrzeszyniec – J. Rompski, wydobył na plan pierwszy powieściową figurę blasku poznania w swym wierszu Skra Òrmùzda i tym samym zaznaczył inspiratorską rolę powieści Majkowskiego. Uproszczoną wersję opowieści o Remusie, przygotowaną specjalnie dla młodego odbiorcy, opublikowali A. i D. Majkowscy w książce Przigòdë Remùsa. Na pùstkowiu (2020). Tego typu decyzja wskazuje, że dla tak ambitnego dzieła o kaszubskiej tożsamości warto we współczesności szukać nowych form ekspresji.
Poeci młodszych pokoleń także sięgali do tego dzieła, choć w bardziej swobodny sposób. Oto Jan Zbrzyca (Stanisław Pestka) napisał wiersz Z ùkôzczi, w którym podejmuje temat piękna natury Kaszub przywoływanego za pośrednictwem historii o Remusie. A. Nagel z kolei zarysował patetyczną wizję (Grób Majkòwsczégò), w której ukazał Majkowskiego jako szlachetną postać, której grobu strzeże Remus. W jeszcze nowszej liryce kaszubskiej motywy z Remusa występują w utworach S. Jankego (Remùsów miech), Z. Jankowskiego (Swiąda), E. Bugajnej (Pò wid sygóm), czy też I. Czai (Remùs).
Powieść A. Majkowskiego pojawiła się również w kilku adaptacjach scenicznych i filmowych. Jedną z ciekawszych artystycznie adaptacji przygotował zespół Teatru Lalki „Tęcza” w Słupsku (→ teatr kaszubski). Premiera spektaklu Remus – rycerz kaszubski odbyła się w 1986 r. i prezentowana była kilka lat na scenie. W innej konwencji teatru telewizji przygotował adaptację i inscenizację powieści Majkowskiego K. Gordon, tytułując swoją propozycję mianem Remus (1987). Specyficznym edukacyjno-artystycznym zamierzeniem teatralnym był Remus Teatru „Dialogus” z Parchowa (2000) w reżyserii J. Szroedera, w którym praca nad spektaklem była elementem długiego procesu wzbogacania tożsamości aktorów, jak i uczestników warsztatów i pokazów. Z kolei w poetyce teatru ulicznego powstał Remus w wykonaniu gdańskiego Teatr Snów (2009), w reżyserii Z. Górskiego, z rzeźbami W. Faryno. W podobnej konwencji przedstawienia uliczno-plenerowego zrealizowali spektakl Mój Remus w reż. D. Narlocha aktorzy Teatru Młodych Gotów z Czarnej Dąbrówki (2014). Do konwencji teatru lalkowego wrócili twórcy gdańskiego Teatru Miniatura, realizując spektakl Remus (2016) w adaptacji R. Wicza-Pokojskiego oraz reżyserii R. Brzyka. Jedną z nowszych teatralnych propozycji, zbudowanej na podstawie powieści Majkowskiego, są Przygody Remusa w reżyserii K. Babickiego (2019) Teatru Miejskiego w Gdyni. Twórcy próbowali odnaleźć tutaj nową drogę do współczesnego odbiorcy, sięgając do tradycyjnej konwencji teatru realistyczno-obyczajowego. Filmowa opowieść na podstawie scenariusza E. Karczewskiej, powstałego według scen powieści Majkowskiego, pojawiła się również w obrazie Kaszuba Remus w reż. P. Zatonia (2019) (→ Kaszubi w filmie). W jeszcze innej konwencji animowanych rzeźb I. Brzeska i P. Zatoń zrealizowali film Przygody Remusa (2018), odnajdując dla utworu Majkowskiego ciekawe konteksty wizualne.
Powieść Życie i przygody Remusa była również ilustrowana. Warto w tym miejscu wspomnieć, że pierwszy ilustracje do swojego utworu wykonał sam Majkowski. Nie są one może najlepsze artystycznie, ale bardzo ciekawe ze względu na autointerpretację. Natomiast późniejsze ujęcia plastyczne R. Stryjca do jednego z wydań Remusa trzeba uznać za pełnowartościowe kompozycje graficzne. Proza Majkowskiego bywa również inspiracją dla malarstwa amatorskiego (np. plener malarski pod kierunkiem M. Tamkuna).
Życie i przygody Remusa mają również swoje oddziaływanie w życiu społecznym. Tak bowiem trzeba skomentować fakt, że istnieje nagroda dla animatorów i propagatorów kultury kaszubskiej pod nazwą „Skra Ormuzdowa”, którą przyznaje miesięcznik „Pomerania” od 1985 r. (→ nagrody kaszubskie). Od 1986 r., dzięki inicjatywie J. Kowalskiego, do dziś odbywają się Kaszubskie Spływy Kajakowe „Śladami Remusa” po kaszubskich rzekach i jeziorach. Od 2006 r. organizowane są również przez Klub Studencki „Pomorania” i Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie warsztaty regionalne „Remusowa kara”, kierowane do młodzieży szkół średnich, a służące pogłębianiu świadomości kulturowej. Istnieje również od 2009 r. Nagroda Remusa przyznawana przez samorząd Powiatu Wejherowo za działalność w zakresie twórczości artystycznej. Postaci z powieści Majkowskiego mają na Kaszubach nawet swoje pomniki. Oto postać Remusa (rzeźba T. Radziewicza) umieszczona jest na rynku w Kościerzynie, w innym ujęciu dostrzec można kaszubskiego wędrowcę u wyjścia z rynku w Wejherowie (rzeźba D. Dziekiewicz-Pilich), z kolei figura Trąby autorstwa B. Pikulik stoi przed WDK w Wielkim Buczku na Krajnie. A w Lizakach stoi kamień, który również upamiętnia muzykanta Trąbę.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Borzyszkowski J., Aleksander Majkowski (1876-1938). Biografia historyczna, Gdańsk-Wejherowo 2002
- Droga życiowa Remusa w streszczeniu i obrazach, red. J. Borchmann, J. Labudda, M. Tamkun, Bolszewo 2010
- Kalinowski D., „Remus” teatralizowany. Z problemów inscenizacji i poetyki, „Acta Cassubiana”, 2011, s. 124-135
- Linkner T., Heroiczna biografia Remusa. W zwierciadle mitu i kaszubskich wierzeń, Gdańsk 1996
- Majkowska D., Zarys powstania „Remusa” Aleksandra Majkowskiego, „Gdański Rocznik Kulturalny”, 1966, nr 3, s. 109-128
- Szczesiak E., Mała Odyseja. Śladami Remusa, Gdańsk 1996
- Życie i twórczość Aleksandra Majkowskiego, red. J. Borzyszkowski, Wejherowo 1997
- „Życie i przygody Remusa” Aleksandra Majkowskiego. Powieść regionalna czy arcydzieło europejskie, red. T. Linkner, Słupsk 1999
- Wstępy do: A. Majkowski, Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji, oprac. i przypisy J. Treder, wstęp J. Borzyszkowski, A. Kuik-Kalinowska, J. Treder, Gdańsk 2010
Netografia:
- E. Stefańska, Remus, czyli opowieść kaszubska, https://www.between.org.pl/docs/education/2021/3/3_Remus_final.pdf
- Film Kaszuba Remus, https://www.youtube.com/watch?v=utc2yGNgEWo&t=2645s
- Film Przygody Remusa, https://www.youtube.com/watch?v=UUZdS8fu-oc&t=28s
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
