Wojna i okupacja

W historii i współczesności Kaszubów wojna, a właściwie wojny, podobnie jak wśród ogółu Polaków, są jakby wiecznie żywe. Pamięć historyczna (→ pamięć kaszubska) niektórych obejmuje nawet wojny Pomorzan z najbliższymi sąsiadami – np. Prusami (→ Prusowie a Kaszubi), Polanami, jak i z obcymi najeźdźcami – Krzyżakami, Szwedami, a przede wszystkim Niemcami.

W pamięci współczesnych dziadków tkwią często wojny francusko-polska 1870/71 i I wojna światowa, o których opowiadali ich dziadkowie – walczący także z bolszewikami w 1920 r. Dla ogółu wojna to przede wszystkim II światowa i okupacja hitlerowska, zakończona wyzwoleniem przez Armię Czerwoną w 1945 r. – wspominanym często jako wyzwolenie ze wszystkiego…

O II wojnie światowej nad Bałtykiem mówią liczne wspomnienia – polskie i niemieckie, jak i dzieła historyków. Obejmują one udział Kaszubów w wojnie obronnej 1939 r., jak i tragiczną i Krwawą Pomorską Jesień tego roku, w której okupant hitlerowski, wykorzystując miejscowych Niemców, wymordował tysiące patriotów polskich, obecnych często na wcześniej przygotowanych listach proskrypcyjnych. Symbolem tych mordów są Lasy Piaśnickie i niejedna Dolina Śmierci oraz gdańska Victoria Schule i obóz Stutthof – pierwszy na ziemiach polskich, funkcjonujący do ostatniego dnia wojny.

Kaszuby, Pomorze, jako część ziem wcielonych do hitlerowskiej III Rzeszy, funkcjonujące jako Gau Danzig – West-preussen, poddane były bezwzględnej germanizacji, obejmującej obok eksterminacji bezpośredniej szeroko pojętej elity polskiej miejscowego społeczeństwa, w tym szczególnie inteligencji świeckiej i duchownej, m.in. zniemczenie totalne administracji i szkolnictwa, zakaz używania języka polskiego w życiu publicznym – także w Kościele, nawet przy spowiedzi, a przede wszystkim od 1942 r. przymusowe – tragiczne wpisywanie na niemiecką listę narodowościową. Jej skutkiem m.in. służba Kaszubów w Wehrmachcie, skąd wielu uciekało do podziemia lub wojska polskiego na zachodzie i wschodzie (to „Nasi Chłopcy”…). Wojna to także pamięć o działalności pomorskiego ruchu oporu – różnych organizacji, z których najliczniejszą była TOW „Gryf Kaszubski” powstała w końcu 1940 r., przekształcona rychło w TOW „Gryf Pomorski” (→ partyzanci kaszubscy). To liczne rozstrzeliwania jego uczestników i ich rodzin – ofiary gestapo. To także tajne nauczanie i pomoc charytatywna dla uwięzionych w obozach koncentracyjnych (obok Stutthofu m.in. Potulice) i jenieckich. To liczne ofiary barbarzyńskiej ewakuacji morskiej i lądowej więźniów Stutthofu nazwanej Marszem Śmierci i wspomnianego wyzwolenia, wynikające m.in. z nieznajomości okupacyjnej specyfiki Kaszub i Pomorza wśród wyzwolicieli – Rosjan i Polaków.

Znakiem pamięci o wojnie, a zwłaszcza o ofiarach eksterminacyjnej polityki okupanta, są liczne tablice, pomniki i groby, stojące przy drogach tabliczki – drogowskazy, kierujące do ukrytych najczęściej w lasach miejsc hitlerowskich zbrodni lub masowych grobów, w tym zamordowanych jeszcze w 1939 r. nielicznych na Kaszubach Żydów.

Szczególną formą pamięci o II wojnie światowej są filmy (np. dokumenty Ostatni świadkowie dotyczące Marszu Śmierci i fabularny Kamerdyner ze scenami o Piaśnicy) (→ filmy o Kaszubach), a przede wszystkim Sanktuarium Męczenników Piaśnicy w Wejherowie, Westerplatte i Muzeum Stutthof… Nie mniej znaczące są utwory literackie, zwłaszcza poetyckie, wśród których wyróżnia się poemat F. Fenikowskiego pt. Msza żałobna. Zawiera on słowa utrwalone m.in. na pomniku w Sztutowie:

„Z pokolenia niech głos nasz idzie w pokolenia:
O pamięć, nie o zemstę, proszą nasze cienie.
Los nasz dla Was przestrogą
ma być – nie legendą.
Jeśli ludzie zamilkną
głazy wołać będą”.

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Bojarska B., Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańskim (wrzesień-grudzień 1939), Poznań 1972
• Taż, Piaśnica. Miejsce martyrologii i pamięci. Z badań nad zbrodniami hitlerowskimi na Pomorzu, Pelplin 2018
• Borzyszkowski J., Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. IV: Kaszubi w II RP i w latach II wojny światowej (1920-1945), Gdańsk 2019
• Brandt B., Moja saga wojenna 1939-1947, wstęp J. Borzyszkowski, Gdańsk 1999
• Bykowska S., Rehabilitacja i weryfikacja narodowościowa ludności polskiej w województwie gdańskim po II wojnie światowej, Gdańsk 2012
• Chrzanowski B., Gąsiorowski A., Steyer K., Polska Podziemna na Pomorzu w latach 1939-1945, Gdańsk 2005
• Ciechanowski K., Pomorze pod okupacją hitlerowską. Spór o specyfikę egzystencji i walki, Gdańsk 1981
• Tenże, TOW „Gryf Pomorski”, Gdańsk 1972
• Gąsiorowski A., Steyer K., Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Pomorski, Gdańsk 2010
• Gdańsk 1939. Wspomnienia Polaków – Gdańszczan, wybór i oprac. B. Zwarra, wyd. 2 popr. i uzup., Gdańsk 2002
• Jastrzębski W., Sziling J., Okupacja hitlerowska na Pomorzu Gdańskim w latach 1939-1945, Gdańsk 1979
• Jażdżewski L., Kaszubi w Wehrmachcie 1942-1945 w świetle źródeł, „Przegląd Zachodni”, 2001, nr 1
• Komorowski K., Konspiracja pomorska 1939-1947. Leksykon, Gdańsk 1993
• Losy Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2000
• Lubecki L., Preparowanie dokumentów i fałszowanie niektórych epizodów historii Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, Przedmowa J. Borzyszkowski, Gdańsk 2001
• Piaśnica oczyma poetów, wybór W. Kiedrowski, wyd. 3 poszerzone, Gdańsk-Wejherowo 2001
• Pomorze pod okupacją niemiecką. Jesień 1939, red. P. Madajczyk, Warszawa 2021
• Reszka B., Ich losy. Z życia kaszubskich Gochów 1939-1948, Rumia-Borowy Młyn 2005
• Społeczeństwo pomorskie w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, red. K. Minczykowska, J. Sziling, Toruń 2004
• Szczepuła B., Dziadek w Wehrmachcie, Gdańsk 2007
• Śladami żydowskimi po Kaszubach. Przewodnik/Jüdische Spuren in der Kaschubei. Ein Reisehandbuch, red. M. Borzyszkowska-Szewczyk, Ch. Pletzing, Lübeck-Gdańsk 2010
• Władze i społeczeństwo niemieckie na Pomorzu Wschodnim i Kujawach w latach okupacji niemieckiej (1939-1945), red. K. Minczykowska, J. Sziling, Toruń 2005
• Wojna na Kaszubach. Pamięć polskich i niemieckich świadków, oprac. R. Borchers, K. Madroń-Mitzner, Gdańsk 2014

Ikonografia:

1. Źródło: domena publiczna
2. Źródło: domena publiczna