Miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej w stanie Minnesota, nad brzegiem Missisipi (dziś 26 tys. mieszkańców). Winona nazywana „kaszubską stolicą Ameryki” ważna jest dla tradycji kaszubskiej i pomorskiej z kilku powodów. Po pierwsze, ze względu na fakt osiedlających się w niej już od połowy XIX w. emigrantów z ziem polskich, którzy stworzyli w niej silną społeczność (→ emigracja kaszubska). Po drugie zaś, z powodu stałej i trwającej do dziś troski o zachowanie związków kulturalnych z dawną ojczyzną, co przynosi efekty tak w Polsce (na Kaszubach), jak i w USA.
Z historycznego punktu widzenia najbardziej znaczącą dla związków kaszubsko-amerykańskich osobą jest H. Derdowski, popularny literat kaszubski, który osiadł w mieście w 1886 i zmarł w nim w 1902 r. Poeta-dziennikarz współzałożył tutaj tygodnik „Wiarus”, który istniał od 1886 do 1919 r., stając się bardzo wyrazistym głosem polskiej, pomorskiej i kaszubskiej społeczności, wrastającej w rzeczywistość USA. W czasopiśmie pojawiały się oprócz typowych informacji lokalnych, gospodarczo-ekonomicznych i dotyczących życia obyczajowo-społecznego artykuły zaangażowane ideowo, sytuujące się po stronie postępowych nurtów politycznych, w opozycji wobec niektórych stanowisk klerykalnych. Publikowane były także literackie obrazki z życia codziennego, np. Jasiek z Knieji i Szymek z Wiela w podróży do Ameryki (1889) oraz Listy z podróży (1890). Za sprawą Derdowskiego, jego tygodnika „Wiarus”, inicjatyw wydawniczych owocujących przedrukami poematów humorystycznych Kaszëbi pòd Widnã (1890, pierwodruk 1883) lub Walek na jarmarku (1890, pierwodruk 1883), czy nowymi broszurkami typu Żywot Kościuszki (1890) albo Nórcyk kaszëbsczi (1897), polska i kaszubska emigracja w USA otrzymywała treści patriotyczno-narodowe podane w atrakcyjny sposób. Pozwalało to emigrantom zachować związki z Kaszubami, Polską i Europą.
Il. 1. Jedna z części Muzeum Polskiego w Winonie
Il. 2. Ksiądz Paul Breza – główny animator spraw kaszubskich w Winonie
We współczesnej Winonie działa Polish Cultural Institute and Museum (w ostatnich latach: Kashubian Cultural Institut and Polish Museum), jednostka przez wiele lat prowadzona przez katolickiego ks. P. Brezę (1937-2025) – potomka kaszubskiej rodziny emigrantów, animatora życia kulturalnego i kustosza (→ muzea). Wśród zbiorów muzeum odnaleźć można kompletne roczniki „Wiarusa”, wiele druków amerykańskiej Polonii, zbiór eksponatów związanych z życiem religijnym, a także kolekcję przedmiotów życia codziennego. Aktualne władze Winony, Uniwersytet Stanowy, animatorzy instytutu oraz muzeum, jak również zwykli mieszkańcy miasta organizują wyjazdy do Polski oraz realizują umowy o współpracy kulturalnej i edukacyjnej. Winona jest miastem partnerskim Bytowa, utrzymuje również kontakty ze szkołami średnimi w tym mieście oraz z Uniwersytetem Pomorskim w Słupsku.
W dzisiejszym, literackim ujęciu Winona jest miejscem akcji powieści H. Cygler Nowe niebo (2018). W rozgrywającym się na przełomie XIX i XX w. utworze przedstawiona została kaszubska rodzina Hallmannów, która uciekając przed biedą na Kaszubach, szukała swojego szczęścia najpierw nad jeziorem Michigan, a następnie wśród lasów i wzgórz pogranicza Minnesoty i Wisconsin. Romansowa fabuła powieści, dotycząca związku pomiędzy Kaszubką a pół-Indianinem, jednocześnie ukazuje realia obyczajowe i stosunki społeczne pomiędzy różnymi grupami emigrantów z Europy. Winona, jako główne miejsce opisu narracyjnego, staje się przykładem miasta, w którym dochodzi do rewolucyjnych zmian mentalnościowych, zachodzących u coraz śmielej modernizujących się Kaszubów w Ameryce.
Il. 3.
Winona pojawia się również w noweli A. Gliszczyńskiej, Bëtk za wiôlgą wòdą / Bycio za oceanem (2022), kierowanej do odbiorcy dziecięcego. W opowiastce występują m.in. wiewiórka oraz kasztanowy rycerz, którzy dzięki machinie czasu i przestrzeni odwiedzają Winonę i tam właśnie spotykają indiańską księżniczkę, H. Derdowskiego, dzięki którym dowiadują się kilku pożytecznych wiadomości o stolicy amerykańskich Kaszubów. Prosta narracja pozwala skrótowo przedstawić miejsce, do którego od 2 poł. XIX wieku wyjechało sporo rodzin kaszubskich, szukając lepszego życia. Dzisiaj opowiastka Gliszczyńskiej może stać się formą pierwszego kontaktu amerykańskich obywateli o kaszubskich korzeniach z ich krewnymi zamieszkującymi dzisiejszą Polskę i odwrotnie, współczesnych Kaszubów, którzy mają możliwość zapoznać się z kaszubskim dziedzictwem kulturowym w USA.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Bukowski A., Działalność literacka i społeczna Hieronima Derdowskiego w Ameryce (1885-1902), Gdańsk 1961
- Emigracja kaszubska. Zjawisko – ludzie – ośrodki, red. D. Kalinowski, Wejherowo-Słupsk 2020
- Emigracja kaszubska w Stanach Zjednoczonych. Historia i dziedzictwo, red. D. Kalinowski, Wejherowo – Słupsk 2023
- Janke S., Derdowski, Gdańsk 2002
- Òd „Skôrbu” do „Stegnë”. 150 lat czasopiśmiennictwa kaszubskiego, red. D. Kalinowski, Wejherowo – Słupsk – Gdańsk 2017
- The Kashubian Polish Community of Southeastern Minnesota, Winona 2001
Netografia:
- Informacje o umowie partnerskiej miast siostrzanych: https://www.bytow.com.pl/index.php?id=70&lim=1
- Strona internetowa Kashubian Center Institut and Polish Museum, https://www.facebook.com/kcipmwinona/
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
