Wejherowie i Wejherowo

Heraldycy rozróżniają trzy linie szlacheckiego rodu Wejherów: kaszubską, zachodniopomorską oraz z Prus Książęcych, z których każda używała innego herbu. Do nich należałoby dodać Wejherów, Weiherów, Weierów itp., pochodzenia nieszlacheckiego, których potomkowie do dziś żyją licznie na Pomorzu, przede wszystkim zaś na kaszubskiej Nordzie. W dziejach Pomorza szczególne miejsce zajmuje szlachecka linia Wejherów z Kaszub, której przodkowie wywodzili się z okolic Würzburga we Frankonii. Najwcześniej poświadczonym źródłowo Wejherem na Pomorzu był Mikołaj, który w 1347 r. z rąk wielkiego mistrza krzyżackiego (→ Krzyżacy) otrzymał wieś Gęś w ziemi lęborskiej. Jego potomek, Dytrych (Teodoryk), w latach 1412–1430 sędzia ziemski tucholski, ok. 1430-1434 r. został wójtem Łeby. Potomkowie Dytrycha w kilku kolejnych pokoleniach utrzymali urząd wójta oraz powiększyli swój stan posiadania w ziemi lęborskiej i słupskiej o kilka wsi. Starali się też, lecz bezskutecznie, przekształcić Łebę w prywatne miasto. Jeden z nich, Mikołaj (zm. ok. 1539-1545), w latach 1515–1523 pełnił funkcję zarządcy należącej do książąt zachodniopomorskich domeny słupskiej, co pozwoliło mu na zakup kolejnych majątków, w tym Gniszewa pod Tczewem w Prusach Królewskich. Ten ostatni majątek był wyrazem dążenia rodziny do związania swych losów z Rzeczpospolitą, co skutecznie zrealizowały następne pokolenia Wejherów.

Jednym z trzech synów Mikołaja był Ernest (zm. 1598), który do 1569 r. był starostą lęborskim, podległym Gryfitom. Jednocześnie od lat 50. XVI w. rozpoczął służbę na rzecz króla Zygmunta Augusta i Rzeczypospolitej, prowadząc werbunek żołnierzy na Pomorzu Zachodnim, związany z konfliktem o Inflanty. W 1560 r. został królewskim dworzaninem, wziął też czynny udział w wojnie inflanckiej, w której dosłużył się stopnia pułkownika. Zdobycie zamku Dahlen pod Rygą przyniosło mu łup w postaci 100 tys. talarów, co pozwoliło mu m.in. na zakup trzech wsi w ziemi lęborskiej. W czasie konfliktu z Gdańskiem w 1576 r. został dowódcą floty kaperskiej (→ kaprowie) i wojsk zaciężnych stacjonujących w Pucku. Później brał udział w kilku wyprawach przeciw Moskwie. W 1582 r., za udział w kampanii pskowskiej, został mianowany przez króla starostą puckim. W poł. lat 80. XVI w. Ernest dokonał konwersji na katolicyzm, co miało go bardziej zintegrować ze szlachtą polską. W latach 90. XVI w. zakupił kompleks dóbr rzucewskich w pow. puckim, dzierżawiąc do tego kilka starostw i dzierżaw dóbr królewskich, E. Wejher stał się jednym z najbogatszych ludzi w Prusach Królewskich, choć jednocześnie postrzegany był jako zachłanny dorobkiewicz. Z małżeństwa z Anną z Mortęskich, Ernest miał 3 córki i 6 synów, spośród których wyróżnili się Melchior (1574–1643), Dymitr (ok. 1578–1628), Ludwik (zm. 1616) i Jan (1580–1626). Melchior w 1616 r. został kasztelanem elbląskim, a w 1626 woj. chełmińskim. W 1637 r. przewodniczył „Komisji do Bytowa i Lęborka”, odebrał przysięgę od mieszkańców ziemi lęborsko-bytowskiej oraz pełnił obowiązki prefekta tych ziem. W zarządzie miał kilka starostw, w tym kowalewskie i człuchowskie. Zmarł bezpotomnie. D. Wejher w młodości zdobywał doświadczenie wojskowe poza granicami kraju. W 1611 r. objął starostwo kościerskie, i wkrótce na jego terenie założył wieś Szymbark, sprowadzając do niej osadników z Pomorza Zachodniego wyznania ewangelickiego, dla których zbudował zbór. Dwa lata przed śmiercią, w 1626 r., został kasztelanem gdańskim. Z drugiego małżeństwa z K. Opalińską pozostawił jedną córkę Annę.

L. Wejher w młodości poświęcił się służbie wojskowej, walczył w Inflantach oraz brał udział w interwencji polskiej w Rosji jako dowódca husarii i piechoty. Po powrocie z Rosji, w 1612 r. został podskarbim pruskim i ekonomem malborskim, a w następnym roku podkomorzym chełmińskim; dzierżawił też kilka starostw. Zmarł bezpotomnie.

J. Wejher studiował we Włoszech, gdyż przez ojca przeznaczony był do stanu duchownego. Wybrał jednak karierę wojskową i na dworze królewskim. Jako starosta pucki w 1606 r. dowodził obroną Zatoki Gdańskiej przed szwedzką agresją. W latach 1609–1611 brał udział w wojnie moskiewskiej. W 1613 r. został kasztelanem elbląskim, a dwa lata później woj. malborskim, zaś w 1618 r. woj. chełmińskim. W 1621 r. dowodził trzytysięcznym oddziałem rajtarii i piechoty w bitwie pod Chocimiem przeciw Turcji. J. Wejher zmarł w 1626 r. i pochowany został w ufundowanej przez siebie kaplicy przy farze puckiej. Z małżeństwa z A. Szczawińską miał 3 córki oraz 4 synów: Jakuba (1609–1657), Ludwika (zm. 1656), Mikołaja (zm. 1647) i zmarłego w młodości Ernesta (zm. 1617). Mikołaj walczył przeciw Szwecji i Rosji oraz brał aktywny udział w życiu politycznym. W 1641 r. został woj. malborskim, a dwa lata później woj. chełmińskim. Z małżeństwa z Małgorzatą z Wedel Tuczyńskich pozostawił córkę Annę Konstancję.

Podobnie Ludwik, obok służby wojennej brał aktywny udział w życiu politycznym. W 1648 r. został kasztelanem elbląskim i woj. pomorskim. Zmarł w czasie obrony Malborka przed Szwedami w 1656 r. Nie pozostawił potomstwa.

Jakub, najbardziej znana postać z rodziny, w młodości był dworzaninem królewskim, odbył też kilka kampanii wojennych. Uczestnicząc w wojnie trzydziestoletniej w szeregach armii hiszpańskiej w Niderlandach, uzyskał rangę pułkownika. W latach 1633–1634 brał udział w kampanii przeciw Moskwie. Podczas oblężenia twierdzy Biała, wskutek wybuchu miny, został przysypany. Wówczas złożył śluby, iż za uratowanie życia w przyszłości założy klasztor i wybuduje kościół. W 1635 r. zajął zbrojnie Bytów i Lębork, co wynikało z niepewnej postawy lennika ks. Bogusława XIV, który wpuścił w granice księstwa Szwedów. W tym samym roku był też dowódcą załóg Pucka, Kazimierzowa i Władysławowa. Jako zasłużony oficer, w 1643 r. został kasztelanem chełmińskim i wojewodą malborskim. Otrzymał też kilka intratnych starostw, m.in. kiszporskie, człuchowskie, borzechowskie i bytowskie, które było nagrodą za rewindykację tej ziemi oraz lustrację posiadłości i przywilejów tamtejszej szlachty (→ szlachta kaszubska) i panków. W obrębie klucza rzucewskiego, pomny na swe śluby pod Białą, wzniósł kościół i klasztor franciszkański z kościołem (→ klasztory), który konsekrowano w 1650 r. W następnym roku rozpoczął wznoszenie kalwarii, którą ukończono w 1666 r. I wreszcie, za zgodą królewską, w 1643 r. wystawił dokument powołujący do życia nową osadę o nazwie Wejherowska Wola (niem. Weyhersfrey). W dokumencie fundator zachęcał do osiedlania się w nowej osadzie chłopów i przede wszystkim rzemieślników, zarówno katolików, jak i protestantów. Już dwa lata później urzędnik nuncjatury warszawskiej relacjonował:

„Miasto jest niewielkie, całe murowane, bardzo ładne dzięki pięknym ulicom i ślicznym domom przy nim stojącym, przepięknie położone na równinie poprzecinanej licznymi strumykami, z wdzięcznymi pagórkami z jednej strony, na których wojewoda kazał zbudować kamienną Kalwarię ze stacjami Męki Pańskiej, kapliczkami i kościołem rozstawionymi w takich samych odległościach, jak to jest w Jerozolimie”.

Szybki rozwój nowej osady spowodował, iż już w 1650 r. woj. malborski otrzymał od króla Jana Kazimierza przywilej, na mocy którego Wejherowska Wola otrzymała prawa miejskie, podobne jak inne miasta w Prusach Królewskich, czyli w oparciu o prawo chełmińskie. Zanim utarła się współczesna nazwa miasta Wejhera (Wejherowo), nazywane było ono także Weiheropolis. Dosyć szybko pojawiła się też niemiecka nazwa miasta, Neustadt, którą tłumaczono na polski jako Nowe Miasto jeszcze w XIX w. Zaś okoliczni Kaszubi określali je mianem Miasto.

Ostatnie lata życia J. Wejher spędził na walce z najazdem szwedzkim. Zmarł w Gdańsku w 1657 r., a pochowany został w krypcie klasztoru reformatów w Wejherowie. Pozostałe przy życiu dwie córki, Cecylia Eleonora i Anna Teresa, wyszły za mąż za śląskich arystokratów. Z powodu odległości w 1676 r. sprzedały one dobra wejherowsko-rzucewskie M.K. Radziwiłłowi.

J. Wejher w 1991 r. został upamiętniony pomnikiem na placu Wejherowa, który również nosi jego imię. Założyciel tego miasta patronuje też Powiatowemu Zespołowi Szkół nr 4. W Gdańsku-Żabiance funkcjonuje ulica i Osiedle Jakuba Wejhera, na którym ufundowano okolicznościowy obelisk. Jakub Wejher jest także patronem ulic w Rumi, Gniewowie i Kościerzynie.

Wejherowo szybko stało się znaczącym ośrodkiem miejskim (od 1818 r. siedziba powiatu) na północnych Kaszubach, co zawdzięczało też swojemu położeniu na trasie między Gdańskiem a Słupskiem (w 1870 r. uzyskało połączenie kolejowe). W tymże czasie też przeżyło pierwszą falę uprzemysłowienia, ale na jego charakter silnie wpłynął fakt nadgranicznego położenia po tym, jak w 1920 r. znalazło się w ramach odrodzonej Rzeczypospolitej (→ granice Kaszub). Wówczas obok rzemiosła i przemysłu o charakterze miasta decydowało również wojsko, liczne grono urzędników i inteligencji. Ta ostatnia w szczególny sposób skupiona była wokół miejscowego gimnazjum, w którym kontynuowano tradycje filomackie (→ filomaci pomorscy) jeszcze z czasów zaboru. Wśród nauczycieli nie brakowało osób silnie przywiązanych do kultury kaszubskiej, np. M. Kręcka – siostra F. Kręckiego, która wraz z młodzieżą wystawiała kaszubskie sztuki J. Karnowskiego (→ młodokaszubi). Najwybitniejszym absolwentem z tego czasu był historyk prof. G. Labuda. Wejherowo wówczas było także silnym ośrodkiem życia kulturalnego – teatralnego, muzycznego, literackiego (m.in. poprzez wydawane tutaj pismo „Klëka”). Wielkie zasługi dla miasta położył jego przedwojenny burmistrz T. Bolduan (→ Bolduanowie). Zamordowany został przez hitlerowców, podobnie jak wielu innych reprezentantów miejscowej inteligencji, a złowrogim symbolem tego czasu są Lasy Piaśnickie (→ wojna i okupacja).

Od razu po II wojnie światowej w mieście odżyło życie kulturalne. Odbył się tutaj w styczniu 1946 r. Kongres Kaszubski, reaktywowano teatr kaszubski, działało stowarzyszenie Kultura i Sztuka, orkiestra itd. W mieście miała swoją siedzibę także redakcja pisma „Zrzesz Kaszëbskô”. Burmistrzem miasta był B. Szczęsny, który zainicjował działania nad powołaniem kaszubskiej organizacji (→ Zrzeszenie Kaszubskie). Jednym z jej współtwórców i lokalnym liderem był J. Trepczyk. Tradycje kaszubskiego teatru kontynuował K. Derc, a centralnym ośrodkiem kultury kaszubskiej stało się powołane w 1968 r. Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej.

W 1939 r. miasto liczyło nieco ponad 15 tys. mieszkańców, a po wojnie osiągnęło tę liczbę już w 1950 r. Jego silny rozwój demograficzny w latach późniejszych wiązał się z powstaniem aglomeracji trójmiejskiej i powiązaniem Szybką Koleją Miejską z Gdynią i Gdańskiem. W 1967 r. liczba mieszkańców przekroczyła 30 tys., a w 2010 Wejherowo zamieszkiwało 50 tys. osób.

Tomasz Rembalski

Bibliografia:

• Ciara S., Kariera rodu Wejherów 1560–1657, Warszawa 1980
• Tenże, Wejher Dymitr (ok. 1578–1628), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. IV, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 423
• Tenże, Wejher Ernest (ok. 1517–1598), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. IV, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 423–425
• Tenże, Wejher Jakub (1609–1657), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. IV, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 425–427
• Tenże, Wejher Jan (1580–1626), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. IV, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 427–428
• Tenże, Wejher Ludwik (zm. 1656), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. IV, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 429–430
• Tenże, Wejher Melchior (1574–1643), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. IV, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 430–431
• Tenże, Wejher Mikołaj (zm. 1647), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. IV, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 431
• Tenże, Wejherowie, magnacki ród Prus Królewskich, [w:] Najstarsze dzieje Wejherowa. Materiały z sesji naukowej, red. K. Makowska, Wejherowo 1988, s. 43–64
• Historia Wejherowa, pod red. J. Borzyszkowskiego, Wejherowo 1998
• Obracht-Prondzyński C., Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. V: Dzieje najnowsze (po 1945 r.), Gdańsk 2019
• Pragert P., Herbarz szlachty kaszubskiej, t. IV, Gdańsk 2015
• Szultka Z., Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. II: Czasy nowożytne. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów, państwie brandenbursko-pruskim i Królestwie Pruskim 1455–1815, Gdańsk 2024
• Tenże, Szkice historyczne o dawnej Łebie, Gdańsk–Łeba 2000

Ikonografia:

1. Źródło: domena publiczna
2. Fot. Kazimierz Rolbiecki
3. Fot. Kazimierz Rolbiecki