Pòtrôwnice (kaszëbskô malëna), nôbarżi znóny regionalny produkt Kaszëb, są òbrôbióné na ti òbéńdze kòl sto lat. Pierszé sadzónczi tegò brzadu sprowadzył mést niemiecczi szkólny, chtëren mieszkôł krótkò wsë Dłudżi Czerz. Òstałë òne w przëszkòłowim ògardze prowadzonym przez jegò pòsobnika, skądka sadzónczi dostała H. Gruchałowô, chtërna interesowa sã gbùrzenim. Òb zymk 1922 r. pòsadzëła je na swòjim pòlu, przëjimnãłë sã i w pòstãpnëch latach bòkadno brzadowałë. W rozszerzwienim wiédzë H. Gruchałowi pòmógł ks. A. Sadowsczi, spòlëznowi dzejôrz z Wigòdë, òczarzony dostónym òd parafiónczi brzadã. Wërosniãcé pòtrôwniców na kaszëbsczim pòlu miôł òn za bëlną zwënégã i zgłosył to do Pòmòrsczégò Wòjewódzczégò Ùrzãdu w Torniu. Kòmisjô pò pòznanim plantacje H. Gruchałowi dała ji nôdgrodã. Miało to cësk na wikszé zainteresowanié sadzenim negò brzadu w òkòlim. Z czasã na plantacje malënów dôwało sã corôz wicy gbùrów, òsoblëwie na westrzédnëch Kaszëbach, w òbéńdze Reduńsczich Jezór. Brzôd ten stôł sã wôżnym zdrzódłã wzątkù kaszëbsczich gbùrów, a nôbarżi „malënowim regionã” długò òstôwałë zemie òd Brodnicë Górny pò Miechùcëno i òd Klëkòwi Hëtë pò Reskòwò. Rozwij plantacjów pòtrôwniców przëszedł w 60. i 70. latach XX w., a pòla z malënama stałë sã merkã regionu. Òkôzało sã, że zemie IV, V i VI klasë a téż klimat są drëszné dlô òbrôbianiô ti roscënë, jaką donëchczôs mielë za lubiącą cepło. Chòwanié malënów pasëje téż kaszëbsczim gbùróm, chtërny są robòcy i gòspòdarzą na familiowi ôrt. Òsoblëwie przë zbieranim pòtrôwniców robilë i robią całé familie, wespół z dzecama, bò czas zbiorów je colemało na kùńc czerwińca i lëpińc, to je w latowé ferie. Do robòtë gòdzëło sã i wcyg sã gòdzy téż cządowëch (sezonowëch) robòtników. Znanką kaszëbsczi malënë je wëższô tëlkòsc cëkru w brzadze. Je to skùtk dzejaniégò klimatu Kaszëbsczégò Pòjezerzô, jaczi mô krótszi jak w jinëch òbéńdach czas wegetacje (180-200 dniów), a do te wiôldżé dniowé wichlania cepłotë lëftu (zëmné noce i cepłé dnie), dzãka czemù malënë te dozdrzeniewają pózni jak w jinëch regionach, są miodniészé, mają apartną pôchã. Kaszëbsczé malënë òstałë wpisóné w dniu 1.03.2008 r. na lëstë tradicjowëch produktów Minysterstwa Rólnictwa i Rozwiju Wsë. Òpisóny òstôł môl jich òbrôbianiô – są to pòwiatë: kartësczi, kòscersczi, bëtowsczi, dzél wejrowsczégò (gminë Wejrowò, Lëzëno, Szëmôłd, Lëniô, Łãczëce) a téż gminë Céwice w lãbòrsczim krézu i Przëwidz w gduńsczim krézu. Òd 28.11.2009 r. kaszëbskô malëna je w ùnijnym registrze jakno Chroniony Geògraficzny Merk, wprowadzoné òstałë jakòscowé procedurë. Pòzwë ti mòże ùżëwac blós do malënów z wëżi zapisónëch òbéńdów. W 2005 r. mùs z kaszëbsczi pòtrôwnicë „Kremowe malënë” dostôł nôdgrodã „Perła 2005” w òglowòpòlsczim kònkùrsu Naja Kùlinarnô Spòdkòwizna. A w dniu 11.08.2017 r. zaprawë z kaszëbsczich malënów wpiselë na lëstã tradicjowëch produktów pòmòrsczégò wòjewództwa (prowadzoną przez MRiRW). Czedës pòdôwelë jã w niedzelã na pòdwieczórk do waflów, to je „kaszëbsczich gòfrów”.
Il. 1. Lëstowô marka z 2013 r.
Il. 2. Òb czas zbiéraniô malënów kòl familie J. Bòrzëszkòwsczégò w Łątczińsczi Hëce; drëdżi òd prawi Lech Bądkòwsczi, 1978
Pòd pòzwą „kaszëbskô malëna” sã chòwóné i przedôwóné òtmianë: Elsanta, Honeoye i Senga Sengana. Òb czas òbrôbianiô bë miôł bëc ùżiwóny przede wszëtczim naniwnik, a chemiczné strzódczi ògrańczoné jak le sã dô. Dlô òchronë przed wëmiarzniãcym i dlô zagwësnieniô czëstégò brzadu robi sã òbsceliwanié nôtërnyma materiałama – przédno słomą. Brzôd je zbiéróny rãczno, pakòwóny w drzewiané, prostonórtowé kòsziczczi, tpzw. kòbiôłczi.
Òd 1971 r. (wedle niechtërnëch zdrzódłów òd 1975) w kùńcu czerwińca abò na zôczątk lëpińca na Złoti Górze krótkò Brodnicë Górny, w centrum „malënowégò regionu”, je òrganizowóné Truskawkobranie, jaczé stało sã wôżnym dzélã kalãdarza rozegracjów rëchtowónëch rok w rok na Kaszëbach. Òkòma stojiszczów z malënama, są prezentowóné rozmajité jôdë i zaprawë z tegò brzadu. Wiele je chãtnëch do kònkùrsów na jestkù z malënama. Swòje wërobiznë prezentëją téż lëdowi ùtwórcowie, rãkòdzelnicë, wëstãpùją mùzyczné karna. Na Truskawkobranie przëjéżdżają tak mieszkańcë òkòlégò, jak i turiscë, je òno partã promòcje regionu i regionalnëch wërobów. Krótszą historiã mô òrganizowóny w Chmielnie Festiwal Kaszëbsczich Malënów. Je to kùlinarny festiwal – w 2022 r. przédnym pùnktã programù bëło ùsadzenié rekòrdu Pòlsczi w jednorazowim przëszëkòwanim nôwikszi wielënë malënowëch knedlów. Jistno jak òb czas Truskawkobrania na festiwalu wëstãpùją môlowé fòlklorowé karna, a téż rôczoné, bédëjącé dzysdniową pòpùlarną mùzykã.
Ana Kwasniewskô
Bibliografiô:
- Borzyszkowski J., Sadowski Anastazy (1873-1939), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 4, red. Z. Nowak, Gduńsk 1997, s. 137-138
- Ostrowska R., Trojanowska I., Truskawki, [w:] Bedeker kaszubski, Gduńsk 1978, s. 435-436
Netografiô:
- https://www.gov.pl/web/rolnictwo/warzywa-i-owoce10?page=2 (przëstãp 10.04.2019)
- http://www.trzyznakismaku.pl/produkty/truskawka-kaszubska-kaszebsko-malena (przëstãp 10.04.2019)
Ikònografiô:
- Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
- Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
