Trepczyk Jan

Urodził się 22.10.1907 r. w Stryszej Budzie koło Mirachowa, w rodzinie J. Trepczyka i Berty z d. Hebel. Ukończył szkołę podstawową w Mirachowie (1921); tam poznał swego przyszłego przyjaciela i współpracownika A. Labudę, Dalszą naukę kontynuował w Państwowym Seminarium Nauczycielskim Męskim w Kościerzynie (1921–1926). Pierwszą pracę w zawodzie nauczyciela podjął we wrześniu 1926 w kartuskiej szkole, by w 1927 r. objąć funkcję nauczyciela i zarazem kierownika szkoły w Miszewie (1927–1934). Dzięki poznaniu ks. L. Heykego, a później za sprawą osobistego spotkania z A. Majkowskim (1928), które miało dla Trepczyka charakter przełomowy, zrodziła się w nim trwała chęć pracy na rzecz rozwoju kultury regionalnej. Uczestniczył w przygotowaniu kaszubskiego zjazdu nauczycielskiego w Kartuzach, podczas którego założono Zrzeszenie Regionalne Kaszubów (18.07.1929 r.). Pełnił w nim rolę sekretarza.

W 1930 r. J. Trepczyk poślubił Anielę Rompską (siostrę J. Rompskiego), z którą doczekał się czterech córek (Bogusławy, Mirosławy, Damroki i Sławy) oraz dwóch synów (Świętopełka i Mestwina).

Lata 30. stały się okresem pierwszych prób literackich Trepczyka. Publikował je na łamach czasopisma „Chëcz Kaszëbskô” (1930), „Gryfa Kaszubskiego” (1931) i „Zrzeszë Kaszëbsczi” (1933–1939). Widome zaangażowanie młodego nauczyciela w działalność regionalną w połączeniu z nieskrywanym krytycyzmem w stosunku do ówczesnego rządu zaczęło budzić niepokój władz oświatowych. Zamierzoną formą prewencji stało się w 1934 r. przeniesienie Trepczyka wraz z rodziną do siedmioklasowej szkoły w Rogoźnie Wielkopolskim, z dala od kaszubskich działaczy, którym przypisywano pobudki separatystyczne. Po roku pobytu w Rogoźnie Trepczyk wraz z rodziną zmienił miejsce pobytu na nieodległe Tłukawy (również w Wielkopolsce), gdzie pozostał do 1940 r.

Oddalenie od ojczystych stron wyzwoliło w Trepczyku wzmożoną potrzebę twórczą, co unaocznił zbiór pieśni zatytułowany Kaszëbsczi piesniôk (1935) (→ śpiewniki kaszubskie).

Wydany został nakładem autora przy finansowym wsparciu kaszubskich kleryków i księży z Seminarium Duchownego w Pelplinie. W 1940 r. Trepczykowie powrócili na Kaszuby – Jan objął wówczas funkcję kasjera w sianowskim urzędzie gminy. Powołany do Wehrmachtu w 1943 r., lata wojny spędził w kompanii weterynaryjnej w Belgii i we Włoszech (→ niemiecka lista narodowościowa). Po nawiązaniu kontaktu z przedstawicielami lokalnej partyzantki, przeszedł na stronę włoską. Okres pobytu w niewoli alianckiej, później zaś w szeregach II Korpusu generała W. Andersa dokumentują listy zachowane w zbiorach rodzinnych.

Po powrocie do kraju w 1946 r., osiadł wraz z najbliższymi w Wejherowie. Tu podjął pracę jako nauczyciel śpiewu w Szkole Podstawowej nr 4, nauczał również geografii, matematyki i wychowania plastycznego. Aktywnie uczestniczył w życiu społeczno-kulturalnym miasta i regionu, prowadził nie tylko szkolny chór dziecięcy, ale i czterogłosowy chór mieszany. Współorganizował festiwale muzyczne, przeglądy zespołów pieśni i tańca. W latach 1951–1952 uczestniczył w Akcji Zbierania Folkloru Muzycznego na Pomorzu, należał też do grona założycieli Zrzeszenia Kaszubskiego (1956). Dwa lata po śmierci żony Anieli (1951), w grudniu 1953 r. wstąpił w związek małżeński z wdową Leokadią Czają, z którą spędził 36 lat w harmonijnym duecie – nie tylko muzycznym. W tym samym czasie jego teksty coraz częściej gościły na łamach „Zrzeszë Kaszëbsczi”, „Echa Ziemi Wejherowskiej”, pisma „Kaszëbë” i „Pomeranii”.

Uczestniczył w życiu społecznym, żywo włączając się w działalność Zrzeszenia Kaszubskiego, a później Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Nie tylko pełnił funkcję prezesa oddziału wejherowskiego (1956–1961 oraz 1967–1973), był też członkiem honorowym tej organizacji, dołączył do grona inicjatorów powołania Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie.

Poglądy Trepczyka, mające swój rodowód w ideologii zrzeszyńców, nierzadko budziły kontrowersje w części środowiska kaszubskiego. Sam zaś Trepczyk, przez długie lata posądzany o rzekomy separatyzm i filogermanizm, utrzymujący kontakty z zagranicą, pozostawał obiektem inwigilacji ze strony służb PRL-u, co dokumentują materiały zgromadzone w IPN.

Mimo dużej aktywności społecznej, najbliższa była mu działalność artystyczna, w tym zwłaszcza poezja (zbiory wierszy: Mòja stegna 1970; Òdecknienié 1977; Ùkłôdk dlô dzôtk 1975, 1980) i muzyka. Skomponował ponad 130 pieśni, wydanych w zbiorach: Kaszëbsczi piesniôk (1935), Lecë chòrankò (1980, 1997) oraz w różnych opracowaniach chóralnych.

We wspomnieniach Trepczyka odnaleźć można znamienne stwierdzenie: „Nigdy bym pewnie nie napisał żadnego wierszyka, nie skomponował żadnej pieśni, gdybym się nie zetknął z przedstawicielami ówczesnego ruchu kaszubskiego. […]. Doszedłem do przekonania, że tylko pracą twórczą mogę wzbogacać naszą kulturę, która na niektórych odcinkach, jak np. twórczości muzycznej leżała zupełnie odłogiem”.

Trepczyk stał się prekursorem nowego nurtu w kulturze kaszubskiej, tj. muzyki regionalnej (→ pieśń regionalna i artystyczna). Mimo pewnych nawiązań do motywiki ludowej, jego pieśni przybrały formę dojrzałej wypowiedzi twórczej, zarówno od strony literackiej, jak i muzycznej.

Przez całe życie bliskie mu były wszelkie prace językoznawcze, związane z tworzeniem zasad gramatyki i ortografii języka kaszubskiego. Nie dziwi zatem, że prawdziwym opus vitae Trepczyka stał się liczący ponad 60 tysięcy haseł Słownik polsko-kaszubski, nad którym spędził blisko 23 lata życia. Słownik ukazał się pod redakcją prof. J. Tredera w 1994 r., pięć lat po śmierci autora. Korzystają z niego do dziś dziennikarze, pracownicy mediów, nauczyciele, literaci (→ słowniki).

J. Trepczyk był nie tylko twórcą wierszy i pieśni, ale i ich utalentowanym wykonawcą. Wraz z żoną Leokadią często występował podczas różnych uroczystości zrzeszeniowych na całych Kaszubach. Śpiewającemu duetowi Trepczyków towarzyszyła na pianinie córka Leokadii, Zofia.

W 1979 r. J. Trepczyk został przyjęty do Związku Literatów Polskich. Otrzymał zaszczytny Medal Stolema (1967), Złoty Krzyż Zasługi (1971), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1981), Medal „Zasłużony dla Miasta Wejherowa” (1985).

W 1979 r. uhonorowano poetę wraz z malarzem M. Mokwą i publicystą A. Labudą okolicznościową publikacją pt. Pasja twórczego życia, później zaś okolicznościową broszurą Jak słuńca wid pëszny (1987).

Zmarł 3.09.1989 r. i pochowany został na cmentarzu w Śmiechowie. Na płycie nagrobnej obok kaszubskiego gryfa i deklaracji ideowej przynależności („Zrzëszińc”) znalazł się cytat z wiersza Kaszëbskô mòwa – motto wszelkich jego życiowych poczynań: „Ò, mòwa starków! Nad twój zwãk nick lepszégò nicht ni mô”…

Utwory Trepczyka na stałe wpisały się w pejzaż kulturowy regionu, utrwalając poczucie tożsamości mieszkańców Pomorza. Po wiersze wejherowskiego poety sięgają uczestnicy różnych konkursów recytatorskich, seminariów, spotkań literackich. Obecne są również w podręcznikach do nauki języka kaszubskiego w szkolnictwie powszechnym. Drukowano je w licznych antologiach, m.in. w zbiorze Ma jesma òd mòrza (1963), pod redakcją L. Roppla, Pogłosy ziemi (1971), pod red. S. Jończyka, Modra struna (1973), Kaschubische Anthologie (1973), pod red. F. Neureitera, Za daljagladam kraj staljemów (1980), pod red. A. Trajanouskiego, Wiérztë Starka dlô dzôtk (2019), pod red. B. Ugowskiej.

Pieśni Trepczyka, które wykonują nie tylko chóry z Kaszub, ale i z całego kraju, od kilkudziesięciu lat stanowią bazę repertuarową Ogólnopolskiego Festiwalu Pieśni o Morzu. Trudno byłoby znaleźć na Pomorzu Gdańskim zespół folklorystyczny, który by nie miał w swym repertuarze choćby jednego utworu wejherowskiego twórcy. Coraz częściej po pieśni kaszubskie J. Trepczyka sięgają soliści z głębi Polski, dostrzegając ich potencjał muzyczny i wyrazowy.

Zanim jednak twórczość Jana Trepczyka trafiła na sale koncertowe, długie lata była wykładnią nastrojów społeczności kaszubskiej, wyrażając potrzebę samostanowienia o najważniejszych dla Kaszubów sprawach – języku i autonomii kulturalnej. Nie znaczy to jednak, że Trepczyk komponował wyłącznie utwory o charakterze zaangażowanym. Przeważającą część jego twórczości stanowi liryka wokalna, której przekaz słowny skupia się na pochwale rodzimych stron, historii, języka, ludzi zamieszkujących ziemie kaszubskie (rëbôków, gąsórk, gbùrów). To również twórczość, która pierwsza zwróciła się w stronę najmłodszych odbiorców – znaczną liczbę stanowią bowiem pieśni skomponowane z myślą o dzieciach.

Mimo iż w swych pieśniach kompozytor sięgał po słowa różnych poetów kaszubskich: S. Bieszka, A. Labudy, A. Majkowskiego, J. Rompskiego, A. Nagla, J. Piepki, większa część jego pieśni powstała do słów własnych. Szereg wierszy Trepczyka zostało przetłumaczonych na język białoruski, niemiecki, angielski.

Dom L. i J. Trepczyków był domem otwartym, w którym chętnie gościli nie tylko zrzeszyńcy, ale również badacze z zagranicy (F. Neureiter, F. Hinze, J.-J. Furer) oraz kaszubska młodzież skupiona w Klubie Studenckim „Pomorania”. Pamięć o tych spotkaniach przechował ks. prof. J. Walkusz, wspominając Trepczyka w słowach: „otulała go duchowa powłoka, w której zanurzali się jego odbiorcy. Prowadził ich ścieżką, otoczoną muzyką i śpiewem, nawlekając kaszubską historię jak bursztynowe okruchy na jantarowy sznur”. Uczestnicy spotkań nadali mu zaszczytny tytuł Méstra w uznaniu dla roli, jaką pełnił w symbolicznym òdecknienim kaszubszczyzny. Ślad tego przetrwał w strofach wiersza A. Nagla Méster Jón („Na Parnasu czëbkù graje na lutni bùszną spiéwã Méster Jón…”)

Kaszubski poeta i kompozytor patronuje ulicom w Wejherowie, Rumi, Baninie, Bolszewie i Pępowie. Jego imię nosi od 18.06.2004 r. Szkoła Podstawowa w Miszewie, w której wmurowano tablicę autorstwa F. Sychowskiego, upamiętniającą patrona placówki i lata spędzone przez niego w tej miejscowości. Hymnem szkoły ustanowiono pieśń Trepczyka Pòjmë dzecë. Dzięki dużemu zaangażowaniu miejscowych nauczycieli (m.in. E. Groth i E. Pryczkowskiej), w miszewskiej szkole odbywa się Powiatowy Konkurs Wiedzy o Janie Trepczyku oraz Wojewódzki Konkurs Pieśni im. J. Trepczyka przy współpracy z ZKP w Baninie. Od 2023 r. Jan Trepczyk patronuje również Szkole Podstawowej w Mirachowie.

W 2004 r., po upływie 50 lat, niegdysiejsi chórzyści Trepczyka reaktywowali swą działalność, powołując Towarzystwo Śpiewacze im. J. Trepczyka pod kierownictwem Zofii Kamińskiej. W podtrzymywanie pamięci o kaszubskim twórcy włączyło się aktywnie Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie poprzez organizację Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Jana Trepczyka (na tekst piosenki dla dzieci w języku kaszubskim), organizację konferencji, publikację pracy monograficznej oraz płyty, będącej archiwalnym zapisem nagrań duetu Trepczyków (2017), wydanie zbioru Pieśni kaszubskie J. Trepczyka w opracowaniu na chór dokonanym przez Z. Szablewskiego (2017).

Wejherowski twórca stał się bohaterem wystawy E. Kamińskiego pt. Trepczyk znany i nieznany, prezentowanej w Wejherowskim Centrum Kultury (1999) oraz w Chmielnie, współczesnej wystawy objazdowej typu roll-up autorstwa R. Kamińskiego (2017).

Z inicjatywy działaczy ZKP w Baninie zrodził się pomysł szlaku turystycznego „Śladami Trepczyka”.

Wejherowskie Centrum Kultury uczciło jubileusz 20-lecia Ogólnopolskiego Festiwalu Pieśni o Morzu (2008) poprzez wydanie dwóch zeszytów pieśni J. Trepczyka (Hej mòrze, mòrze i Marika) w opracowaniu chóralnym J. Mowińskiego. Swoistej reinterpretacji tekstów poety dokonali członkowie zespołu rockowego „Chëcz” na płycie Do młodëch (2000).

Cytaty z wierszy Trepczyka pełnią rolę „skrzydlatych słów” w działalności ZKP (hasło Pòjmë wprzódk z kaszëbizną widnieje na sztandarze oddziału w Wejherowie). Pieśń Zemia rodno (mimo iż sam autor skomponował specjalnie dla Klubu pieśń pt. Pòmòranijô), będąca nieoficjalnym hymnem Klubu Studenckiego „Pomorania”, w ostatnich latach awansowała w części środowiska kaszubskiego do rangi hymnu z wyboru (→ hymny kaszubskie). Jest również co dzień emitowana w południe i o północy w regionalnej rozgłośni Radia Kaszëbe (→ radio po kaszubsku/radia kaszubskie).

Najbardziej znaną kaszubską pieśnią religijną pozostaje od wielu lat Kaszëbskô Królewô, skomponowana przez J. Trepczyka w 1966 r. Wykonywana jest zarówno podczas mszy św. z kaszubską liturgią słowa, jak i uroczystości odpustowych oraz pielgrzymek. Równie rozpoznawalną pieśnią Trepczyka są Mòje stronë do sł. J. Piepki. Cytaty z tej pieśni obecne są w hymnie Wejherowa, skomponowanym przez M. Rocławskiego.

Pieśni Trepczyka doczekały się szeregu opracowań chóralnych. Dokonali ich m.in. M. Baran, M. Bolewski, T. Fopke, W. Frankowska, A. Hundziak, H.H. Jabłoński, W. Kirstein, L. Łukaszewski, J. Mowiński, K. Nepelski, F. Rączkowski, A. Rocławska-Musiałczyk, P. Stanisławski, Z. Szablewski, P. Szefka, W. Treder, R. Trepczyk, T. Tylewski, J.M. Wieczorek, A. Wiktorski. Opracowania utworów Trepczyka na orkiestrę dętą wyszły spod ręki A. Patera i I. Stromskiego, zaś opracowania na głos i orkiestrę / głos i fortepian przygotowane zostały przez W. Frankowską i W. Walentynowicza.

Uroda pieśni Trepczyka niewątpliwie wpłynęła na zainteresowanie się nimi ze strony artystów zawodowych. Największe zasługi w dziele popularyzacji jego pieśni położyła gdańska śpiewaczka A. Kucharska-Szefler, a obok niej A.M. Fabrello, K. Borowska, M. Malinowska, A. Bieńkowska, J. Limańska, W. Parchem, W. Winnicki, R. Minkiewicz, R. Wielgus, G.P. Kołodziej, P. Lempa i P. Janota.

Kompozycje Trepczyka rozbrzmiewały w Filharmonii Bałtyckiej oraz Ratuszu Staromiejskim i Dworze Artusa w Gdańsku, w Wejherowie podczas widowiska Verba Sacra w miejscowej kolegiacie oraz w Filharmonii Kaszubskiej i Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej, w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, Muzeum Zachodniokaszubskim w Bytowie, przez długie lata wykonywane były podczas Międzynarodowego Letniego Festiwalu Kultury i Sztuki w Helu i wielu mniejszych ośrodkach na całych Kaszubach.

Rok 2019 został ogłoszony przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Rokiem Jana Trepczyka. Jego symboliczna inauguracja odbyła się 6 lutego w szkole w Miszewie, noszącej imię wejherowskiego poety i kompozytora. W Stryszej Budzie (miejscu urodzenia poety) stanął obelisk, upamiętniający J. Trepczyka i A. Labudę. Powstał film dokumentalny o Trepczyku, który otworzył IX Festiwal Filmów Kaszubskich w gminie Żukowo. W obchody roku wpisała się reedycja wierszy poety (Wiérztë Starka dlô dzótk, ZKP 2019), wystawy, spotkania. ZKP zorganizowało konkurs plastyczny Kaszuby, tradycja, przyroda w twórczości Jana Trepczyka, w którym udział wzięło 900 uczniów z całego Pomorza Gdańskiego. Rok Trepczyka zwieńczył uroczysty koncert w Filharmonii Kaszubskiej, którego tytuł zaczerpnięty został ze wspomnień ks. J. Walkusza: „…bò Cebie le wëspiewac mòżna”.

Witosława Frankowska

Bibliografia:

• Drzeżdżon J., Poezja Jana Trepczyka, [w:] tegoż, Piętno Smętka. Z problemów literatury regionalnej lat 1920-1939, Gdańsk 1973, s. 106-109.
• Kuik-Kalinowska A., Jan Trepczyk i idea odrodzenia Kaszubszczyzny, „Ethos”. Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II, t. 34, 2022, nr 4; https://doi.org/10.12887/34-2021-4-136-18, dostęp 20.10.2014
• Méster Jan (1907-1915), praca monograficzna o Janie Trepczyku pod red. W. Frankowskiej, Wejherowo 2017
• Nagel A., wiersz Méster Jón, [w:] tegoż, Mòje wiérztë. Poezje zebrane, Gdynia 2010, s. 71
• Szymikowski D., Niezłomny „Separatysta”. Jan Trepczyk – przyczynek do biografii, „Pomerania”, 2009, nr 11, s. 36-37
• Treder J., Poglądy Jana Trepczyka na kaszubszczyznę, „Acta Cassubiana”, t. 2, 2000, s. 67-83, https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Acta_Cassubiana/Acta_Cassubiana-r2000-t2/Acta_Cassubiana-r2000-t2-s67-83/Acta_Cassubiana-r2000-t2-s67-83.pdf, dostęp 20.10.2024
• Walkusz J., Sztrądã słowa, Lublin 1996, s. 16-22

Fonografia:

• Lecë chòrankò. Pieśni Jana Trepczyka, kaseta magnetofonowa, Wejherowo 1997
• Mòrze. Kaszubskie pieśni o morzu, CD, Wejherowo 2004
• Kaszuby w pieśni artystycznej, CD, Gdańsk 2015, https://www.youtube.com/channel/UC78z1PeINeQD07lm9H4s24g, dostęp 10.01.2025

Filmografia:

• Méster Jan Trepczyk, Banino-Żukowo 2019, https://www.youtube.com/watch?v=TVZk3cW9SNY, dostęp 20.10.2024
• Skarbë Kaszëb, https://m.telewizjattm.pl/nasze-programy/111-2/44355-jan-trepczyk.html?play=on, dostęp 20.10.2024

Ikonografia:

1. Źródło: zbiory E. Kamińskiego
2. Źródło: zbiory E. Kamińskiego
3. Fot. W. Frankowska
4. Źródło: zbiory E. Kamińskiego
5. Fot. W. Frankowska
6. Źródło: zbiory E. Kamińskiego
7. Fot. W. Frankowska
8. Fot. E. Kamiński
9. Fot. E. Kamiński
10. Fot. E. Kamiński
11. Fot. J. Stefanowska
12. Źródło: MPiMK-P
13. Fot. J. Stefanowska
14. Źródło: Instytut Kaszubski
15. Źródło: Instytut Kaszubski
16. Źródło: Instytut Kaszubski