Treichel Aleksander

Aleksander Treichel – ziemianin i prawnik z wykształcenia urodził się 28.08.1837 r. w Altpaleschken, czyli Starych Polaszkach. Zmarł w swoim majątku Wilcze Błota (Hochpaleschken) k. Starej Kiszewy w pow. kościerskim 4.08.1901 r. Zasłynął jako ludoznawca – jego pasją było zbieranie i badanie folkloru oraz flory i fauny nie tylko Pomorza. Jest autorem ok. 300 opracowań dotyczących kultury pogranicza Kaszub i Kociewia. Postać Treichla to przykład aktora życia społecznego działającego ponad narodowymi podziałami, zaostrzonymi w II połowie XIX w. na kulturowym styku polsko-niemieckim (→ Niemcy o Kaszubach).

Pochodził z rodziny zakorzenionej na Pomorzu Zachodnim, jego pradziadek był mistrzem kowalskim pod Kołobrzegiem. Jako jedyny syn Aleksandra i Frederiki Eleonory z d. Hannemann z Mieroszyna odziedziczył majątek Wilcze Błota, który wniosła w posagu jego matka.

Maturę zdał w gimnazjum w Szczecinku (1859), gdzie poznał swoją przyszłą żonę Emmę z d. Toepfer. Po ukończeniu studiów prawa i ekonomii na uniwersytecie berlińskim wraz z świeżo poślubioną żoną osiedlił się 1867 r. w Berlinie. Poświęcił się w pełni swoim zainteresowaniom, obejmującym botanikę i geografię, archeologię i antropologię oraz etnologię. Zaangażował się również w działalność licznych towarzystw naukowych, będąc m.in. sekretarzem Towarzystwa Botanicznego Prowincji Brandenburg (Botanischer Verein der Provinz Brandenburg) oraz aktywnym członkiem Berlińskiego Towarzystwa Antropologicznego, Etnologicznego i Pradziejowego (Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte), działającego prężnie pod kierownictwem R. Virchowa. Na łamach biuletynów tych towarzystw publikował swoje opracowania, które w zdigitalizowanej wersji dostępne są w Internecie. W Berlinie urodziły się jego dzieci – Franz (1869–1946) i Anna (1874–1971).

W 1876 r. na życzenie matki – nie bez oporów – wrócił na Kaszuby do Prus Zachodnich i objął rodzinny majątek. Z czasem w pełni zapuścił tu korzenie. Powierzając prowadzenie gospodarstwa zarządcom, dziedzic mógł oddać się naukowym pasjom. Wedle opinii córki, w badaniach i opisie powiatu kościerskiego, a nawet całej prowincji, nie miał sobie równych i wciąż pomnażał swoje zbiory, obejmujące także filatelistykę. Preferował badania terenowe, zwłaszcza wywiady z mieszkańcami wsi, dotyczące głównie kultury ludowej – duchowej i materialnej, w tym ziołolecznictwa. Materiał zbierał także podczas przejazdów koleją IV klasą, prowadząc rozmowy z pasażerami. Rodzinne strony opuszczał jedynie z okazji kongresów naukowych antropologów i badaczy natury w państwie prusko-niemieckim.

Od początków lat 80. XIX w. był członkiem Towarzystwa Przyrodników w Gdańsku (Naturforschende Gesellschaft), aktywnym w Sekcji Antropologicznej i cenionym także przez Polaków za bezstronność. W swoich opracowaniach przywoływał oryginalne pojęcia i nazwy w języku kaszubskim, polskim i niemieckim. Należał do współpracowników S. Ramułta, który w Statystyce ludności kaszubskiej (Kraków 1899) przywołał jego postać jako znanego etnografa i cennego informatora.

Preferując badania kultury i życia codziennego mieszkańców Prus Zachodnich, dokumentował ich bogactwo w różnorodności. W odniesieniu do Kaszubów dostrzegał ich odrębność językową, odbiegającą od literackiej polszczyzny, poprzetykaną germanizmami i archaizmami, stąd dla przeciętnego Polaka trudną do zrozumienia. J. Łęgowski, znający Treichla osobiście, w 1901 r. napisał o nim: „…przez długie lata zbierał skrzętnie materiał odnoszący się do ludoznawstwa Prus Zachodnich, nie gardząc najdrobniejszym szczegółem, a przy tym zarówno w życiu prywatnym, jak i w pracach literackich odznaczał się bezstronnością”. Z kolei J. Karnowski, doceniając dokonania Treichla, dokumentującego kaszubskie obrzędy i zwyczaje doroczne, zbierającego pieśni, podania, legendy i anegdoty, stwierdził: „Treichel był w ogóle pierwszym ludoznawcą w Prusach Królewskich na wielką skalę. Chociaż był Niemcem, nie gardził on tematami kaszubskimi, przeciwnie, studiował zabytki kultury ludowej kaszubskiej z wielkim zamiłowaniem. Pod tym względem można go porównać z późniejszym Izydorem Gulgowskim” (J. Karnowski, Prof. dr Józef Łęgowski a kaszubszczyzna, s. 84).

Obszerna spuścizna rodziny Treichel-Hagen, przechowywana jest w Archiwum Miejskim we Frankfurcie n. Menem oraz w Instytucie Herdera w Marburgu. Wyjątkową pozycję w niej stanowi marburska kolekcja 185 fotografii z końca XIX w., sporządzonych w okolicy Wilczych Błot zapewne przez zięcia A. Treichla, B. Hagena (1853–1919). Ten lekarz, uznany badacz tropików (Jawa, Sumatra) oraz twórca Muzeum Etnologicznego w Frankfurcie na zaproszenie teścia udokumentował u progu XX w. życie codzienne kaszubskiej wsi, portretując na jej tle rodzinę i krąg przyjaciół z A. Treichlem w centrum. Ujęcia zachowane na szklanych negatywach mają charakter reporterski, nie są pozbawione stylizacji, typowej dla ujęć badaczy w terenie tego okresu.

Zbiór fotografii przechowywany był w zbiorach rodzinnych w kasetce zatytułowanej „Erinnerung an Hochpaleschken” [Wspomnienia z Wilczych Błot]. Pod sam koniec XX w. kasetkę przekazano Instytutowi Herdera, który we współpracy m.in. z Muzeum Braci Grimm w Kassel opracował je i przygotował wędrującą wystawę. Pokazano ją m.in. w Niemieckim Instytucie Historycznym w Warszawie, w Archiwum Państwowym w Monachium, w Muzeum Zakonu Krzyżackiego w Bad Mergentheim, Instytucie Polskim w Düsseldorfie oraz w Nadbałtyckim Centrum Kultury w Gdańsku (eksponowana była w Ratuszu Staromiejskim). Towarzyszył jej obszerny katalog. Jest to po części albumowa publikacja zbiorowa, pierwotnie wydana pt. Polen, Deutsche und Kaschuben… Alltag, Brauchtum und Volkskultur auf dem Gut Hochpaleschken in Westpreussen um 1900 (1997). W poszerzonej wersji polskojęzycznej ukazała się pt. Polacy, Niemcy i Kaszubi… Życie codzienne, obyczaje i kultura ludowa w Prusach Zachodnich ok. 1900 r. (1999).

Ostatecznie wystawa ta na trwałe zagościła w Muzeum – Kaszubskim Parku Etnograficznym we Wdzydzach. Temu ostatniemu wydarzeniu towarzyszyła w 1999 r. międzynarodowa konferencja naukowa we Wdzydzach (→ skanseny), obejmująca podróż studyjną. Objazd studyjny po utrwalonej na fotografiach okolicy zakończono u grobu A. Treichla na cmentarzu ewangelickim w Nowych Polaszkach. Cmentarz odnowiono staraniem śp. ks. Z. Talaśki, proboszcza parafii Stare Polaszki, do której należy obecnie poewangelicki kościół w Nowych Polaszkach. Owocem wspomnianej konferencji jest publikacja Instytutu Kaszubskiego i Instytutu Herdera w Marburgu pt. Życie codzienne na Kaszubach i Pomorzu na przełomie XIX i XX wieku (2002).

We współczesnym krajobrazie okolicy Wilczych Błot, rozparcelowanych po śmierci A. Treichla przez Komisję Kolonizacyjną, zachowały się niemal wszystkie obiekty z końca XIX w. Dawny dwór niemal przez cały XX wiek był siedzibą szkoły. Pierwotni parcelanci to głównie Niemcy, których miejsce po 1918 r. zajęli Kaszubi z pow. kościerskiego i bytowskiego.

Dzięki badaniom A. Treichla i fotografii B. Hagena można porównać czas zatrzymany słowem i obrazem z współczesnym krajobrazem kulturowym tego zakątka Kaszub. Udostępnienie dorobku badacza w tłumaczeniu na język polski, a tym samym upowszechnienie jego dzieła, to jedno z zadań stojących przed współczesną nauką.

Józef Borzyszkowski/Miłosława Borzyszkowska-Szewczyk

Bibliografia:

1. Borzyszkowski J., Kaszubi dawniej a dziś, [w:] Polacy, Niemcy i Kaszubi. Życie codzienne, obyczaje i kultura ludowa w Prusach Zachodnich ok. 1900 r., red. H. Nogossek i B. Lauer, Kassel 1999
2. Bukowski A., Siedem wieków Polaszek – wsi podkościerskich 1289-1989. Szkice historyczne swoje i innych autorów przysposobił i oddał do druku polaszkowianin Andrzej Bukowski, Gdańsk 1989
3. Nogossek H., Aleksander Treichel jako kronikarz swojego regionu. O jednej kolekcji fotograficznej w Instytucie Herdera w Marburgu, [w:] Życie codzienne na Kaszubach i Pomorzu na przełomie XIX i XX wieku, red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2002
4. Partyka L., Aleksander Treichel i ludoznawstwo na Kaszubach, [w:] Polacy, Niemcy i Kaszubi. Życie codzienne, obyczaje i kultura ludowa w Prusach Zachodnich ok. 1900 r., red. H. Nagossek, B. Lauer, Kassel 1999
5. Polen, Deutsche und Kaschuben… Alltag, Brauchtum und Volkskultur auf dem Gut Hochpaleschken in Westpreussen um 1900, oprac. i red. B. Lauer i H. Nogossek, Kassel 1997
6. Wokół Wilczych Błot, „Karta”, 2002, nr 36
7. Życie codzienne na Kaszubach i Pomorzu na przełomie XIX i XX wieku, red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2002

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski