Translacje z języka kaszubskiego

Tłumaczenia dokonywane z jednego języka na inny zawsze świadczą o kontaktach kulturowych i pewnej renomie przekładanego medium. Tak też było i jest w stosunku do języka kaszubskiego, który wtedy podlegał translacji, kiedy była na to praktyczna potrzeba lub pojawiało się kulturowe zapotrzebowanie na wiedzę o Kaszubach. W wymiarze metodologicznym przekłady z kaszubskiego podlegają tym samym prawom, co w każdym innym postępowaniu translatorskim, a zatem tłumacz musi odnaleźć dla fraz kaszubskich ekwiwalenty kulturowe w innych językach. Zaistnieją więc i tutaj zjawiska egzotyzacji albo adaptacji tradycji kaszubskiej, dzięki którym znajdzie się ona – po przepracowaniu problemów leksykalnych i gramatycznych – w obrębie nowych kontekstów znaczeniowych.

Translacji z kaszubskiego na inne języki dokonywano wielokrotnie, choć nie można powiedzieć, że w jednakowym stopniu stało się to w stosunku do tzw. języków kongresowych. Z tej właśnie grupy najwięcej przekładów istnieje na język niemiecki, następnie angielski, rosyjski, francuski, włoski, brak natomiast przekładów na hiszpański. Z kaszubskiego tłumaczono wszakże również na języki niekongresowe, głównie słowiańskie, a także na kilka innych języków europejskich i japoński.

Tłumaczenia z kaszubskiego na język niemiecki pojawiły się bardzo szybko; już w pracach etnograficznych XIX w. w opisach kultury ludowej wystąpiły przekłady powiastek, pieśni albo bajek wywodzących się z Kaszub. Oto choćby J.A. Smoler przełożył (1864) anonimowe opowiastki ludowe z pracy A. Hilferdinga Ostatki Słowian na południowym brzegu Morza Bałtyckiego (1862). Także I. Gulgowski (→ Gulgowscy Teodora i Izydor), pisząc swoją pracę o Kaszubach pt. Von einem unbekannten Volke in Deutschland (1911), w kilku momentach przekładał na niemiecki treści omawianych utworów kaszubskich dla klarowności wywodu. Również w redagowanym przez niego piśmie „Mitteilungen des Vereins für kaschubische Volkskunde” (1907–1914) pojawiały się tłumaczenia na niemiecki pomorskich materiałów folklorystycznych.

Natomiast w większym wymiarze ilościowym i kierowane do szerszego kręgu odbiorców opublikowane zostały tłumaczenia przykładów tradycji ludowej Kaszub za sprawą środowiska kaszubistycznego pierwszych dekad XX w. Chodzi tutaj o rolę F. Lorentza, który – w różnoraki sposób związany z grupą młodokaszubów – przekładał na niemiecki utwory A. Budzisza i publikował w czasopismach gdańskich („Pommerelen-Beilage” – dodatek do „Danziger Neueste Nachrichten” z 1929 r.) oraz przełożył opowiastki J. Patocka (wydane przez F. Hinzego dopiero w 1970 r.). Spontanicznie dokonywane przekłady pojawiały się również w innych środowiskach dwudziestolecia międzywojennego: dokonywane przez literatów z czasopism „Zrzesz Kaszëbskô”, „Klëka” i „Przyjaciel Ludu Kaszubskiego”.

Sporymi osiągnięciami w tej mierze może poszczycić się L. Roppel. Po II wojnie światowej tłumaczenia z kaszubskiego na niemiecki zostały wydane również dzięki środowisku slawistycznemu. Największe wyrazy uznania w tym względzie należą się Austriakowi, F. Neureiterowi, który swoje pierwsze tłumaczenia na niemiecki publikował w periodyku „Kaszëbe” (1961), potem w austriackich czasopismach „Mickiewicz-Blätte” (1968) i „Das Menschenrecht” (1970). Bardzo ważnym wydarzeniem było wydanie przez niego w 1973 r. Kaschubische Anthologie, która zawierała wybór literatury kaszubskiej od początków jej istnienia (→ F. Ceynowa) aż po rok 1972. Dzięki tej dwujęzycznej antologii po raz pierwszy w niemieckiej recepcji kaszubszczyzny ukazane zostały tak oryginalne utwory, jak i biogramy literatów. Jeszcze bardziej ambitnym założeniem Neureitera było wydanie książki Geschichte der kaschubischen Literatur (1978) i ponowna jej publikacja w rozszerzonej wersji w 1991 r., w której pojawiło się wiele przykładów literatury kaszubskiej podanych po niemiecku. Jest to pierwsze w przestrzeni slawistyki tak szerokie historyczno-literackie ujęcie literatury kaszubskiej. Neureiter zarówno w swej antologii, jak i w pracy historycznoliterackiej wspierany był jako tłumacz przez samych autorów kaszubskich, co w efekcie przyniosło przekłady trafne, ciekawe i przesuwające się w stronę form artystycznych, nie zaś filologicznych. Kolejnym slawistą, który tłumaczył na język niemiecki utwory kaszubskie, był F. Hinze, publikując kilka opowiastek A. Budzisza na łamach „Zeitschrift für Slawistik” (1964).

Dużym wydarzeniem było również pojawienie się w niemieckiej wersji językowej powieści A. Majkowskiego Żëcé i przigòdë Remùsa, która została najpierw we fragmentach przetłumaczona przez K. Staemmlera (1978), a potem w całości przez E. Brenner (1988). Przekład ten, w opracowaniu i ze wstępem autorytetu slawistycznego H. Rothego, przyczynił się do popularyzacji literatury kaszubskiej w niemieckim kręgu kulturowym.

W chronologicznym porządku i w odniesieniu do przekładów języka kaszubskiego na angielski najpierw należy wspomnieć o tłumaczeniu bajki kaszubskiej Cudgel, bestir yourself, którą opublikował w Londynie w 1889 r. A.H. Wratislaw w zbiorze Sixty Folktales from Exclusively Slavonic Sources. Później trzeba wspomnieć o przekładach poematów H. Derdowskiego: Kaszëbi pòd Widnã / The Kassubians at Vienna, który przełożył B. Socha-Borzestowski (1994); Ò Panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł, przetłumaczonym przez A. Rekowskiego i wydanym ok. 2000 r. pt. An 1880 Journey through Kashub, Poland; innej wersji Kaszëbi pòd Widnã, która pojawiła się w translacji B. Krbechek i S. Frymarka jako Kaszubes at Vienna (2007); powieści Żëcé i przigòdë Remùsa A. Majkowskiego wydanej jako Life and Adventures of Remus w 2008 r. w translacji z języka polskiego autorstwa B. Krbechek i K. Gawlik-Luiken; przekładzie humoreski Jasiek z Knieji, spòrô kùpa łgôrstw kaszëbsczich H. Derdowskiego, którego dokonali B. Krbechek i S. Frymark, wydając pt. Jasiek from Knieja: A Collection of Kaszubian Tall Tales w 2010 r. Ci sami tłumacze przełożyli również inne utwory A. Łajming, tj. zbiór opowiadań Czterolistna koniczyna / The Four Leafed Clover (2011), jej wspomnienia pt. Childhood / Dzieciństwo (2014), Youth / Młodość (2015), natomiast ostatni tom wspomnień Łajming My Home / Mój dom wyszedł w tłumaczeniu B. Krbechek i A. Frymark (2017). Do prozy A. Łajming sięgnęła B. Krbechek także i wcześniej w 2013 r., tłumacząc wraz z K. Gawlik-Luiken, powieść pt. Czerwone róże / Red Roses, wydaną w wersji dwujęzycznej. W jeszcze innej konfiguracji tłumaczy (B. Krbechek, A. Frymark, S. Frymark) wydane zostały w 2020 r. powieść i opowiadanie S. Jankego Flash in the Dark / Dogs [Łiskawica. Psë] oraz także w 2020 r. sztuki teatralne A. Łajming w tłumaczeniu B. Krbechek i A. Frymark. Specyfika tłumaczenia twórczości Łajming polega na tym, że na jeden język przychodzi przełożyć partie narratora, które są zapisane w języku polskim, natomiast dialogi w języku kaszubskim. Kilka felietonów A. Labudy przełożył również S. Cholcha, ukrywając się pod pseudonimem Peter Lahlder i wydając je drukiem w 2008 r. pt. Guczov Mack (finally) Speaks i nieco innej wersji w 2012 r. Na angielski przekłada ostatnio (wraz z J. Kowalewską) G. Schramke, zamieszczając w książce zbiorowej Perspectives on Contemporary East European Literature (2016) tłumaczenia pojedynczych wierszy A. Labudy, R. Drzeżdżona i S. Jankego. Tłumaczenia na angielski są obecnie najczęstsze, co wynika z potrzeb czytelniczo-tożsamościowych diaspory kaszubskiej w USA oraz Kanadzie.

Na język rosyjski anonimowo przełożono z kaszubskiego teksty etnograficzne pt. Wilëjô Nowégò Rokù oraz Szczodrôczi F. Ceynowy, które opublikowano w „Jutrzence” w przekładzie na język polski i rosyjski (1843). Później, dopiero w latach 90. XX w., pojawiły się pojedyncze przekłady liryków J. Drzeżdżona czy S. Jankego, które przygotował T. Lysak (1994).

Co do języka francuskiego, to można tutaj wskazać zaledwie dwa własne wiersze, które przetłumaczył na to medium językowe F. Sędzicki. Był to raczej akt ambicjonalny, nie zaś artystyczny, wykonany po 1945 r. Natomiast decyzja przekładu na francuski Życia i przygód Remusa była już przemyślanym i odpowiedzialnym zadaniem, choć przełożono jedynie pierwszą część powieści Majkowskiego. Dokonała tego J. Dera-Gilmeister przy współpracy z F. Tabery, tytułując pracę jako Le Colporteur aux Étoiles: La Vie et les Aventures de Remus (1984).

Poza językami kongresowymi najczęściej wychodziły tłumaczenia z kaszubskiego na język czeski i serbołużycki, co wynika z faktu uczestnictwa F. Ceynowy w slawistycznym ruchu poł. XIX w. i silnej obecności w nim Czechów i Słowaków (→ Czesi i Kaszubi). Pierwszy w pracy translatorskiej był K.J. Erben, który przetłumaczył kilka kaszubskich bajek Ceynowy i wydał je w 1869 r. w zbiorze Vybrané báje a pověsti národní jiných vetvi slovanských. Kilka anonimowych pieśni kaszubskich pojawiło się w tłumaczeniu J. Hrubý’ego w zbiorze Kytíce z narodních písní slovanských (1874). Następnie A. Czerny w 1893 r., korzystając z materiałów etnograficznych Ceynowy, przełożył w swoim zbiorku Svatba u lužických Srbů zaproszenie na wesele i kaszubską frantówkę. Na początku XX w. przekładał literaturę kaszubską na czeski A. Frinta. W 1912 r. w swoim artykule Z kašubské poesie zamieścił kilka wierszy A. Majkowskiego oraz J. Karnowskiego. Rok później znowu wrócił do wymienionych młodokaszubów, przedstawiając ich poezje czeskiemu czytelnikowi. Frinta jako slawista przez wiele lat utrzymywał bezpośrednie kontakty z Kaszubami (A. Majkowski, A. Labuda, J. Trepczyk), nie tylko przekładając, ale i omawiając wydawane utwory. Jego tłumaczenia można uznać za artystycznie udane. W dalszych latach tłumaczeń z kaszubskiego na czeski było coraz mniej. F. Ceynowa został tylko przywołany w 1940 r. przez czeskiego etnografa J. Horáka w zbiorze Slovanské pohádky (1940), który zamieścił jedną z bajek Kaszuby w tłumaczeniu Erbena. Po II wojnie światowej w 1978 r. pojawiły się tłumaczenia nowszych poetów kaszubskich (M. Selina, S. Pestki, A. Nagla), przygotowane przez L. Šatavę i opublikowane w czasopiśmie „Mladá Fronta”. W jeszcze nowszych czasach (2003) pojawiły się przekłady czeskie wierszy A. Labudy, A. Piepera i R. Drzeżdżona, które przygotował V. Knoll oraz R. Čermák przełożył trzy wiersze R. Drzeżdżona (2003).

Wśród innych języków słowiańskich tłumaczeń z kaszubskiego nie odnajdziemy zbyt wiele. W odniesieniu do języka serbskiego jedynie D.-V. Paždjerski zajmuje się tłumaczeniem utworów kaszubskich. On właśnie przełożył i wydał w Belgradzie kilkadziesiąt opowiadań z tradycji ludowej, pt. Kašupske narodne pripovetke (wyd. I – 2010, wyd. II – 2017). Oprócz tego przełożył opowiadanie A. Budzisza (2010) oraz wybór materiałów z pierwszego periodyku kaszubskiego „Skôrb Kaszébsko-słovjnskjé móvé” (2024). Na słoweński przełożona została (przez autora ukrywającego się pod inicjałami J.P.) bajka kaszubska Neumni volk w czasopiśmie „Besednik” (1871), później zaś przekładu kilku wierszy A. Majkowskiego, J. Trepczyka oraz A. Nagla dokonał J. Hundl, publikując je w czasopiśmie „Naš Tednik” (1967). Na język białoruski przetłumaczył kilku najważniejszych poetów kaszubskich A. Trajanouski i umieścił ich utwory w zbiorze Daljagljady (1975), potem zaś w książce Za daljagljadam kraj Stalemaw (1980) dołączył jeszcze kilku innych autorów, przez co łącznie białoruski czytelnik może mieć pewne poczucie specyfiki tematycznej liryki kaszubskiej. Na język górnołużycki przetłumaczono bajki kaszubskie i opublikowano w piśmie „Serbske Nowiny” z 1933. Po 1945 r. kilkakrotnie tłumaczył z kaszubskiego F. Mětšk. Przełożył on sporą grupę wierszy A. Nagla oraz kilka utworów L. Roppla i J. Trepczyka, publikując je w „Rozhladzie” (kilka numerów w latach 1971–1978) oraz „Nowej Dobie” (→ Serbołużyczanie i Kaszubi).

Twórczość kaszubska poza tłumaczeniami na języki słowiańskie okazjonalnie pojawiała się w innych językach. Na język łotewski przełożono wiersze A. Nagla. Na fiński K. Siraste przełożyła kaszubskie bajki ludowe i opublikowała je w książce pt. Lumottu kampela. Kašubisatuja ja – tarinoita (1992). Przetłumaczyła również w latach 90. wiersze I. Czai, S. Jankego, H. Makurat, R. Drzeżdżona oraz M. Piepera. Na węgierski I. Dabl przełożył w latach 90. i pierwszej dekadzie XXI w. wiersze J. Piepki, J. Trepczyka, A. Nagla, S. Jankego oraz R. Drzeżdżona. W języku celtyckim (bretońskim) pojawił się liryk J. Trepczyka. Po japońsku zaś dostępny jest wiersz L. Roppla w tłumaczeniu Yasko Asaoka (1968). Wreszcie w ogólnoświatowym języku esperanto znana jest dedykacja poematu o Czorlińskim, przełożona przez A. Grabowskiego (1912).

Specyficzną rangę ma tłumaczenie z kaszubskiego na polski. Z pewnego punktu widzenia można by założyć, że taka czynność jest zbędna, ponieważ języki te zawsze istniały w bezpośredniej bliskości i istnieją między nimi duże podobieństwa. Jednakże dla każdego literata i dla czułego tożsamościowo Kaszuby wspomniana postawa jest nie do przyjęcia. Widać to już w stosunku do samego ojca-założyciela kaszubskiego ruchu tożsamościowego F. Ceynowy, którego opisy etnograficzne pt. Wilëjô Nowégò Rokù oraz Szczodrôczi wyszły w warszawskim piśmie „Jutrzenka” w przekładzie na język polski (1843). Młodokaszubi oddzielali swoją twórczość na polsko- i kaszubskojęzyczną. Znaczące jest swoiste dorastanie Majkowskiego do snucia historii o Remusie, którą w ostatecznym i najdojrzalszym wymiarze sformułował po kaszubsku. Stąd więc bardzo zasadne było, aby pojawiło się polskie tłumaczenia tej powieści, które przygotował L. Bądkowski i wydał w 1964 r., uruchamiając gorącą dyskusję nie tylko przekładoznawczą, ale i tożsamościową. To, że zasadne są tłumaczenia z kaszubskiego na polski, udowodnił również J. Drzeżdżon (wcześniej będąc przeciwny translacji na polski powieści o Remusie), przekładając z kaszubskiego i wydając w 1980 r. zbiór utworów A. Budzisza pt. Modra kraina, a dopiero później publikując ten sam tom opowiadań w wersji oryginalnej, jako Zemia kaszëbskô (1982). Tego typu praktykę stosowała także I. Trojanowska, która przekładała na język polski kaszubskie utwory A. Nagla Matka Przyroda i jej dzieci (1981) oraz J. Ceynowy Dobro zwycięża (1985). Z kaszubskiego przekładał na język polski teksty folklorystyczne J. Samp, komponując bajki w zbiorze pt. Zaklęta stegna (1985). Dwadzieścia lat później podobnie zrobił G. Schramke, wydając dwa tomy opowieści pochodzących ze Słownika gwar kaszubskich na tle kultury ludowej B. Sychty. Były to W wieczornej mgle. Niesamowite opowieści z Kaszub… / W wieczórny dôce. Niestwòrzoné pòwiôstczi z Kaszëbsczi (2004) oraz W świetle dnia. Anegdoty i bajki z Kaszub / W widze dnia. Gôdczi i bôjczi z Kaszëbsczi (2006), choć stopień obróbki artystycznej oryginalnych form jest tak duży, iż może lepiej byłoby w tych przypadkach pisać o adaptacji, nie zaś tłumaczeniu. Z mniejszym dążeniem do adaptacji mamy do czynienia w przypadku S. Jankego, który na polski przetłumaczył kilka utworów J. Patocka w tomie Straszydło w Czarnowskim Młynie (1983). Tłumaczenia Jankego kilku autorów kaszubskich znalazły się również w zbiorze prozy pt. Ptak za uszami (1992). Oprócz tego Janke przetłumaczył ponad sto legend i podań z różnych kaszubskich źródeł etnograficznych (Ceynowa, Hilferding, Bronisch, Heyke, Sychta) i wydał w tomie Klechdy kaszubskie (1996). Wreszcie autorstwa tego literata są przekłady z humoresek J. Karnowskiego (2009). Z młodszego pokolenia literatów B. Ugowska przetłumaczyła na język polski kaszubski dramat pt. Scynanie kani J. Karnowskiego (2010), zaś Sz. Radzimiński przełożył bajki A. Nagla (2011). Natomiast G. Schramke przetłumaczył liryk J. Trepczyka, Ziemia ojczysta / Zemia rodnô (2009). W najnowszych czasach tłumaczenia na polski pojawiają się na stronach internetowych autorów kaszubskich, jak np. na blogu R. Drzeżdżona, który przełożył fragmenty powieści A. Jabłońskiego Namerkóny (w 2015 r.). Z tego zestawienia widać, że kaszubskie teksty nie są (łatwo) zrozumiałe dla tych użytkowników języka polskiego i stąd konieczność pracy translacyjnej. Pozaartystycznym powodem tłumaczeń jest niekiedy to, że tłumacze są w rodzinny lub środowiskowy sposób związani z Kaszubami.

Szczególnym przykładem tłumaczeń na język kaszubski są autotranslacje. Nie są one rzadkie, czasami pojawiają się jako swoista strategia komunikacyjna, która polega na chęci dotarcia do szerokiego kręgu czytelniczego. Autotranslacje wiążą się również z sytuacją społeczno-cywilizacyjną bi- lub trylingwizmu, który zwłaszcza dla starszego pokolenia Kaszubów nie był niczym nadzwyczajnym. Specyfika literatury polega wszakże na tym, że kaszubskojęzyczny autor (autorka) tworzy wersję tego samego tekstu w innym języku, najczęściej po polsku lub we wcześniejszych czasach – niemiecku. W innych znowu przypadkach autotłumaczenia powstają z powodów samokształceniowych, rozwijających umiejętności artystyczne danego literata. Autotłumaczem swoich tekstów poetyckich był np. F. Sędzicki, który okazjonalnie przekładał z kaszubskiego na niemiecki i francuski, albo J. Rompski, tłumaczący fragment dramatu Wzénik Arkónë na niemiecki. Tłumaczeń swoich utworów dokonywał także S. Bieszk, którego Sonety kaszubskie są bardzo dobrym przykładem poszukiwania możliwie dobrego wyrażenia emocji wobec Kaszub w języku niemieckim, polskim i kaszubskim. Z nowszej literatury warto wspomnieć o np. dwujęzycznych tomikach poetyckich, w których wiersze najpierw powstawały po polsku i były przekładane na kaszubski albo był to proces odwrotny: oryginał był kaszubski, zaś potem przekładany był na polski. Wśród takich autorów można wyróżnić J. Walkusza, H.J. Musę, J. Łyska czy A. Kuik-Kalinowską. W epice zjawiska autotranslacji także się zdarzają. Można w tym momencie przywołać prozę S. Jankego (z polskiego na kaszubski), J. Mamelskiego (z polskiego na kaszubski) czy R. Drzeżdżona (z kaszubskiego na polski).

Daniel Kalinowski

Bibliografia:

• Leszczyński R., Górnołużyckie przekłady tekstów kaszubskich, „Pamiętnik Słowiański”, 1992, nr 40 [1990]
• Makurat H., Problemy przekładu na język zdominowany. Obcość w tłumaczeniu rozpatrywana w kontekście nierównej pozycji języka wyjściowego i docelowego. Na przykładzie translacji dzieł literatur słowiańskich na język kaszubski, Gdańsk 2019
• Neureiter F., Kaschubische Antologie, München 1973
• Tłumaczenia na język kaszubski. Osiągnięcia, metody, cele, red. R. Kamiński, Wejherowo 2012
• Tłumaczenia z kaszubskiego. Osoby, techniki i perspektywy, red. D. Kalinowski, Gdańsk–Wejherowo 2015
• Z dziejów kaszubsko-czeskich. Korespondencja Aleksandra Majkowskiego z Antoninem Frintą 1912–1935, oprac. D. Szymikowski, Gdynia 2006

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski
3. Źródło: Instytut Kaszubski