Teatr kaszubski

Opis teatru kaszubskiego nie jest łatwy z wielu powodów. Po pierwsze, nie istnieją metodycznie realizowane badania teatrologiczne, brak większej grupy materiałów dokumentujących premiery czy przedstawienia. Po drugie, teatr kaszubski to zjawisko dawniej i dziś realizujące się w małych społecznościach, najczęściej wśród amatorów, nie zaś profesjonalnych aktorów czy reżyserów, trudno więc od nich oczekiwać, aby zadbali o samoświadomość artystyczną czy podstawy instytucjonalne dla swoich działań. Po trzecie, termin teatr kaszubski warto rozumieć w szerszym znaczeniu, nie tylko jako sztuki napisane i grane w języku kaszubskim, ale i również formy istniejące w języku polskim, prezentowane przez Kaszubów i związane są z ich rodzimą przestrzenią kulturową.

W generalnym ujęciu genetycznym można zauważyć, że kaszubski teatr wywodzi się z czterech źródeł: sfery dawnych obrzędów i rytuałów, które znalazły swoje odzwierciedlenie w scenariuszach widowisk oraz inscenizacjach dożynek (òżniwinë, pôlenié sztrómana), wykopków albo obrzędów sobótkowych (szczególnie obrzęd ścinania kani). Druga sfera to obrzędowość wigilijno-noworoczna łącząca tradycję chrześcijańską z ludowością (gwiôzdka, gwiżdże, jasełka czy herody) (→ zwyczaje i obrzędy doroczne). Trzecia sfera to teatr amatorski adaptujący literaturę piękną lub grający oryginalne sztuki (szczególnie przez zespoły w kręgach elity kaszubskich miasteczek i wiosek). Ostatnią sferą jest teatr istniejący na styku życia religijnego i aktów identyfikacyjnych (wielkopostne pasje, obrzędowość pielgrzymkowa, inscenizacje historyczne).

Warto nieco bliżej objaśnić kilka z aktów teatru kaszubskiego, poczynając od przykładu bardzo enigmatycznego, którego genezy i znaczeń nie był pewny nawet inicjator dyskursu kaszuboznawczego, F. Ceynowa. Chodzi tutaj o obrzęd ścinania kani, który można traktować jako teatralizowany relikt wierzeń przedchrześcijańskich. Zapis tekstowy obrzędu odnajdziemy w różnych wersjach, m.in. u A. Hilferdinga, J. Patocka, Sz. Tarnowskiego, A. Majkowskiego, J. Piepki, A. Labudy, P. Szefki, J. Rompskiego czy A. Hebla. Za najdojrzalszy artystycznie trzeba uznać zapis J. Rompskiego. Obrzęd wielokrotnie prezentowany był przez zespół Teatru Regionalnego ze Strzelna. Od kilku lat prezentowany jest przez grupę zapaleńców z Szymbarku. Pojawiają się również inscenizacje we Wdzydzach czy w Łączyńskiej Hucie. Wszystkie prowadzą nie tyle ku teatrowi rytuału i mitu, co ku poetyce satyry i ludyczności.

Także w takiej sferze stylistycznej i w konwencji parateatru znajduje się widowisko Topienie węgorza, które odgrywane jest w północnej części Kaszub, w Gnieżdżewie. Podstawą tekstową jest w tym przypadku przedwojenny zbiór humoresek J. Patocka, Figle gniéżdżewsczich gbùrów (1920), które ośmieszają mieszkańców Gnieżdżewa jako tych, którzy wpadli na pomysł hodowli w wiejskim stawie solonych śledzi albo postanowili utopić węgorza. Ich „pomysłowość” była również widoczna w sianiu soli, chwytaniu chmur odbijających się w wodzie czy przeciąganiu rogacizny przez dach chaty. Tego typu pomysły są dzisiaj odgrywane podczas ludowego festynu; tekst pojawia się w języku kaszubskim, zachowania zaś mają formę scenek obyczajowych, przemarszu i pokazów zręczności, co wywołuje ludyczną atmosferę wydarzenia. Podobnie zabawowe, choć z większą dawką czynników etnograficznych, organizowane jest w Muzeum Wsi Słowińskiej Czarne wesele. Jego istota zasadza się na inscenizacji kopania torfu, podczas której mieszkańcy okolicznych wiosek przebrani w dziewiętnastowieczne stroje chłopskie wydobywają go z podmokłego gruntu okolicy. Nazwa wesele jest tutaj o tyle adekwatna do odgrywanych wydarzeń, że była to niegdyś aktywność wspólnotowa, a więc pojawiał się powód, aby po ciężkiej pracy radośnie odpoczywać. Aktualnie Czarne wesele to działania ludoznawczo-festynowe, które zawierają przede wszystkim składniki edukacyjne, prezentowane przez autentycznych rzemieślników czy etnografów.

Zgoła nie sytuacji codziennych życia świeckiego, lecz chwil odświętnych i sakralnych dotyczą akty teatru kaszubskiego, polegające na inscenizacji męki Pańskiej, odgrywanej w przestrzeni kalwarii wejherowskiej. Nie ma bezpośredniego dowodu, że pojawiły się one w Wejherowie jeszcze w XVII w., kiedy to założono kalwarię, lecz prawem analogii można sądzić, że były odgrywane i tutaj. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że w procesie edukacji wejherowskich franciszkanów (co dokumentuje Kronika klasztoru franciszkanów o. Grzegorza Gdańskiego) oraz wychowanków miejscowej szkoły publicznej oo. reformatów (co pokazują zapiski pt. Theatrum dialogorum), uczniowie tych szkół uczestniczyli w teatralizowanych wydarzeniach publicznych oraz występowali w przedstawieniach szkolnych. Natomiast pierwsze literackie wzmianki o inscenizacjach Pasji pojawiają się od XIX w. w tradycji polskiej i kaszubskiej. Obecnie inscenizacje religijne na Świętych Górach Wejherowskich realizuje grupa założona przez W. Rybakowskiego (Misternicy Kaszubscy, Diakonia Muzyczna „Jezus żyje”). Owa inscenizacja została uwieczniona w filmie Wejherowskie misterium Męki Pańskiej (2005) oraz w albumie Droga. Misterium Męki Pańskiej, Kalwaria Wejherowska – Gdańsk (2007).

Z Wejherowem i szerzej z kaszubskimi pielgrzymkami do miejskiego sanktuarium związany jest jeszcze inny teatralizowany zwyczaj. Chodzi o tzw. kłaniające się obrazy lub „tańczące” feretrony. Zwyczaj ów rozgrywa się przy świątyniach poszczególnych parafii leżących na trasie pątniczego pochodu, dokładnie zaś podczas powitania i pożegnania wiernych, będąc elementem na poły formalno-artystycznym, na poły obyczajowo-kultowym. Następują tutaj sekwencje ruchowe wykonywane przez trzymających feretrony wiernych. Można je interpretować w kilku wymiarach. Po pierwsze, jako wyraz ludowo interpretowanej teologii, wszak pielgrzymi niosą przedmioty odsyłające do świętości. Jednakże dochodzi w tych zachowaniach do przekształcenia znaczeń religijnych. W takiej optyce tłum wiernych, orkiestra, dzwonki, chorągwie, feretrony, kapłani współtworzą atmosferę święta i odpustu. Po drugie, „kłanianie się” feretronów to także gest rytualno-obrzędowy. Można owe ruchy traktować jako formę kontaktu pomiędzy dwiema grupami wiernych. Różnorodność miejsc, z których przybywają pątnicy, odzwierciedla się wówczas w odmiennych sekwencjach czy tempie ruchów. Po trzecie, omawiany tutaj ceremoniał odkrywa swoje znaczenia w kontekście barokowej widowiskowości, towarzyszącej uroczystościom świeckim i religijnym, która była charakterystyczna w ruchu kontrreformacyjnym, widocznym przecież i na Kaszubach. Wspomniane tutaj czynniki „kłaniających się obrazów” warto postrzegać we współzależności jako jedną z wyjątkowo widowiskowych form przeżywania świętości.

Najbardziej ambitne realizacje teatru kaszubskiego związane są z dramaturgią. Jednakże swoistym paradoksem jest to, że często grana jest na Kaszubach nie sztuka teatralna, lecz adaptowana na scenę powieść A. Majkowskiego Życie i przygody Remusa. Każda z realizacji odbyła się w specyficznych warunkach społeczno-estetycznych, co nadało określony kształty przedstawieniom. Opis można tutaj rozpocząć od adaptacji E. Mazurkiewicza, napisanej dla słupskiego państwowego teatru lalkowego Tęcza. Przedstawienie wyreżyserowała Z. Miklińska, tytułując je mianem Remus – rycerz kaszubski (1986). Spektakl grano w słupskim i gdyńskim teatrze lalkowym, prezentując umowne scenografie oraz figury lalek, dostosowane do poziomu percepcji dziecięcego widza. Odmiennie obmyślił swoją adaptację K. Gordon. Została ona przygotowana jako spektakl teatru telewizji w reżyserii M. Ligęzy (1987). Aktorami byli członkowie zespołów teatrów „Ateneum” i „Wybrzeże”. Z literackiego wzorca wykorzystano jedynie pierwszą część powieści Majkowskiego, którą podano w duchu realistycznym i nieco etnograficznym, przez co zagubił się czynnik fantastyczno-mityczny utworu. Tego zaś aspektu nie brakowało w najciekawszym chyba ujęciu adaptacyjnym w wykonaniu Teatru „Dialogus”. Remus w reżyserii J. Szroedera był sztuką „szlifowaną” w procesie wielu lat pracy z młodzieżą i środowiskiem wiejskim. Propozycja grana w latach 90. była odkrywaniem mitów, podań i legend kaszubskich. Wreszcie warto dostrzec konwencje współczesnego teatru ulicznego używaną przez Teatr Snów, który przygotował swojego Remusa w reżyserii Z. Górskiego bez udziału słów, za to z pomocą metaforycznego obrazu i wizji (2009). Jedną z nowszych realizacji są: spektakl gdańskiego Teatru Miniatura, w adaptacji i dramatyzacji R. Wicza-Pokojskiego i reżyserii R. Brzyka (2014) oraz Przygody Remusa Teatru Miejskiego w Gdyni w reż. K. Babickiego (2019). Forma teatralna pierwszego przedstawienia jest oryginalnym zestawieniem konwencji teatru lalki i przedstawienia aktorskiego, plastycznie wysmakowanym, klimatycznym w warstwie muzycznej, zaś drugiego przedstawienia teatrem baśni i przygody, kierowanym tak dla dziecięcego, jak i dorosłego widza.

Teatr kaszubski to wiele miejsc, w których rozwijała się lub stale istnieje działalność sceniczna. Trudno wymieniać w tym momencie wszystkie ośrodki, dlatego jedynie tytułem wywołania warto pamiętać o kilku faktach.

Wejherowo – w II poł. XVIII w. uczniom szkoły klasztornej oo. franciszkanów zezwolono prezentować przedstawienia teatralne. Od 1911 r. członkowie Towarzystwa Młodzieży Kupieckiej grali sztuki dla ludu. Natomiast w 1925 r. powstał teatr szkolny prowadzony w ramach Regionalnego Koła Kaszubskiego. W 1935 r. powołano do życia Teatr Kaszubski im. Hieronima Jarosza Derdowskiego pod kierunkiem reżysera i aktora W. Helleńskiego. W roku 1946 zaczął działalność Teatr Kaszubski im. Jana Karnowskiego, który przygotował spektakl Hanka sã żeni B. Sychty w reż. K. Derca. W 1951 r. polonista i germanista H. Suchecki założył Amatorski Zespół Teatralny Regionu Kaszubskiego przy miejscowej Zasadniczej Szkole Zawodowej, który odgrywał sztuki napisane w języku kaszubskim. W 1958 r. wznowił aktywność Teatr Kaszubski, działający pod opieką Zrzeszenia Kaszubskiego i artystycznym kierownictwem K. Derca i P. Szefki. W realiach XXI w. dwukrotnie zorganizowano Przegląd Kaszubskojęzycznych Teatrów Ulicznych Wekwizer, w mieście zaistniał również Teatr Neokaszubia (Sąd Nieostateczny Bądkowskiego), Teatr Zymk (Jiwer òstatnëch Rompskiego, Sobótka Hebla). Jedną z nowszych inicjatyw teatralnych Kaszubów z Wejherowa był Przegląd Stand up Comedy Szpòrt na żokach, który promował kabaretowe formy wyrazu (2015–2016). Od niedawna powstają również wspólne projekty teatralne A. Hebla z M. Czoską.

Gdańsk – wystawiono tutaj (1643) sztukę pt. Tragedia o bogaczu y Łazarzu, w której pierwszy raz jako postać literacka występuje Kaszuba Sobieraj. Utwór ten, przypisywany J. Gulińskiemu vel Śniatowskiemu, to przykład moralistyczno-ludycznej dramaturgii barokowej. Dla spraw kaszubskich najważniejsze są scenki intermediowe, w których widać Kaszubę jako handlarza oferującego bogactwa pomorskich lasów. W międzywojennym życiu teatralnym Gdańska pojawiały się sztuki B. Sychty We gwiôzdkã, dokonanej przez uczniów z Gimnazjum Polskim Macierzy Szkolnej pod kierunkiem prof. K. Jeżowej (1932). W sytuacji powojennej w Gdańsku przedstawiano sztuki kaszubsko-pomorskie w Teatrze „Miniatura”, do czego zachęcali R. Ostrowska, N. Gołębska i L. Bądkowski. W nowszych latach inicjatywy teatralne pojawiały się również w Nadbałtyckim Centrum Kultury, w którym w ramach Festiwalu Szekspirowskiego zagrano Poskromienie złośnicy w kaszubskim tłumaczeniu (reż. Z. Jankowski, 2007).

Słupsk – teatralną specyfiką tego miasta jest Teatr Lalki „Tęcza”, który kilkakrotnie inscenizował sztuki bazujące na tradycji kaszubskiej. Można to zaobserwować od lat 70., kiedy wystawiono sztukę J. Karnowskiego Kaszubi pod Wiedniem w adaptacji i reż. Z. Miklińskiej-Jaśniewicz (1972), a potem w innej wersji (1983). Ze słupską „Tęczą” współpracowała gdańszczanka N. Gołębska – reżyserka i autorka tekstów spektakli teatru lalki, która sięgała do tematyki pomorskiej poprzez reżyserowanie sztuk powstałych na bazie utworów F. Fenikowskiego czy L. Bądkowskiego. Do tradycji kaszubskiej silniej nawiązała dzięki trzem dramatom realizowanym w Słupsku: Guli-gutce, Diabelskim skrzypcom oraz Damroce i Gryfowi. Później pojawiały się jeszcze w Słupsku Licho z Gardna na podstawie tekstów bajek i baśni o Pomorzu T. Petrykowskiego, zaś w 1987 r. grano swobodną adaptację powieści Żëcé i przigòdë Remùsa pt. Remus – rycerz kaszubski.

Strzelno – to miejscowość znana z dziewiętnastowiecznych prezentacji widowisk ścinania kani; obrzęd ów grano również w latach międzywojennych i po II wojnie światowej. W nowszych realizacjach Amatorski Zespół Teatralny ze Strzelna prezentuje także twórczość B. Sychty czy też J. Drzeżdżona.

Kościerzyna – to tutaj dokonała się jedna z pierwszych realizacji kaszubskiego teatru amatorskiego w 1910 r., natomiast w okresie międzywojennym wystawiano sztuki ks. L. Heykego (1932 oraz 1936).

Kartuzy – działało w tym mieście Koło Akademików Kaszubów (1937), prezentujące przedstawienia teatralne na podstawie sztuk B. Sychty oraz F. Tredera. Po wojnie także realizowano spektakle według Sychty oraz założono Towarzystwo Kultury Rodzimej „Welecja”, które odgrywało widowisko Ścinanie kani w szkołach całego powiatu.

Chojnice – teatr kaszubski pojawił się tutaj w 1933 r. z inicjatywy J. Rydzkowskiego, który wystawił sztukę Kaszubi pod Widnem J. Karnowskiego. Oprócz Chojnic grano sztukę na południu Kaszub, a z czasem przedstawienie to stało się jedną z najczęściej wystawianych sztuk kaszubskich. Wrócono do niej w 1983 r., adaptując ją w duchu teatru plenerowego (reż. M. Gliniecki, S. Miedziewski). Tradycyjnie natomiast miejscowy folklorystyczny zespół „Kaszuby” wystawił w 1993 r. sztukę ks. B. Sychty Hanka sã żeni. W Chojnicach odbywał się również przegląd teatrów kaszubskich Zdrzadniô Tespisa, który miał trzy edycje z prezentacjami spektakli oraz warsztatami (2013–2015). W tym mieście działa przy ZKP amatorski teatr kaszubski, który wystawiał m.in. Roczëzna S. Jankego, Niesama R. Drzeżdżona czy Sąd Nieostateczny L. Bądkowskiego.

Lębork – zrealizowano tutaj w latach 80. jasełka kaszubskie (1981). W dwa lata później przygotowano przedstawienie na podstawie dramatu S. Fikusa Za judaszowé strzébniczi.

Luzino – przed II wojną światową, pod kierunkiem J. Kotłowskiego przygotowano inscenizacje sztuk B. Sychty: Gwiôzdka ze Gduńska (1937) oraz Dzéwczã i miedza (1938). W 1956 r. działał tutaj zespół teatralny, który na nowo zaprezentował Sychty sztukę Dzéwczã i miedza, potem na nowo graną po 30 latach w nowej obsadzie. Następnie zrealizowano inne dramaty tego autora: Hanka sã żeni, Spiącé wòjskò (mające kilka realizacji, w tym również i filmową), a także adaptację humoresek A. Budzisza Jak Kùlombószów Krësztof Amerikã wëkrił, dokonaną przez S. Jankego. Luzino do dziś jest aktywnym teatralnie miejscem na Kaszubach, niedawno zaś zrealizowano filmowy zapis obrzędowości pt. Kaszëbsczé wieselé (2017).

Sierakowice – stały się w latach 90. silnym ośrodkiem teatru kaszubskiego. W miejscowości działał zespół teatralny „Bina”, który prezentował spektakle na podstawie sztuk J. Rompskiego, A. Peplińskiego, S. Jankego, S. Fikusa, księdza Sychty oraz A. Łajming. Oprócz tej aktywności w Sierakowicach odbyło się kilkanaście przeglądów zespołów jasełkowych, a także przeglądy szkolnych teatrów kaszubskich pn. „Kaszëbskô Bina”.

Wiele – teatralne prace w tej miejscowości wiążą się z W. Rogalą, który w 1919 r. przygotował na scenę w adaptacji ks. W. Wojciechowskiego poemat A. Majkowskiego Jak w Kòscérznie kòscelnégò òbrelë. Dziś w miejscowości istnieje teatr amatorski pod kierownictwem G. Schramkego, prezentujący repertuar polski. Także na południu Kaszub działa w Brusach i Czyczkowych zespół Teatru Obrzędu Ludowego Zaboracy, grając tak propozycje wywiedzione z tradycji ludowej, jak i twórczość sceniczną A. Łajming.

Niezabyszewo – od 1946 r. działał tutaj zespół teatralny pod kierunkiem A. Gawron. Teatr ten istniał przez ponad 20 lat, wystawiając głównie sztuki kaszubskie (np. L. Heykego i B. Sychty). Łącznie zespół zagrał pond 340 przedstawień.

Pelplin – z miastem tym związany był ks. B. Sychta. W tutejszym kręgu seminarium duchownego wystawiono pod koniec lat 50. jego dramat Òstatnô gwiôzdka Mestwina. Po raz drugi sztuka ta była wystawiona przez pelplińskich kleryków w 1970 r.

Gnieżdżewo – w latach 70. działał tutaj teatr amatorski, który wystawił sztukę P. Szefki Dëgùsë (1974) oraz Sychty Hanka sã żeni (1975). Działania teatralne powróciły do Gnieżdżewa wraz z widowiskami ludowymi pt. Topienie węgorza.

Zapceń – działał tutaj Teatr Beleco (1981–1991), kierowany przez J. Gil-Ślebodę. Przygotowano spektakle kaszubskie według utworów A. Łajming: Czterolistna koniczyna, Gdzie jest Balbina?, Spotkanie na Półmacku, Szczescé oraz Dwie kobiety.

Parchowo – teatralnie działano tutaj od połowy lat 70., kiedy wystawiono Wesele kaszubskie Sychty. Po kilkunastu latach, zespół folklorystyczny „Modraki”, pod kierunkiem W. Kapiszki przygotował ponownie to przedstawienie (1992). Od tego też roku działał w Parchowie zespół teatralny „Dialogus”, prowadzony przez J. Szroedera. Teatr realizował ideę teatru poznawczego, edukacyjno-tożsamościowego. Wystawiono tutaj misteria oraz kilka adaptacji Remusa Majkowskiego. W Parchowie odbywały się również „Biesiady Teatralne”, które konfrontowały kaszubski teatr amatorski z przedstawieniami profesjonalistów z Polski i innych części świata (1994–2004). W Linii działa od kilkunastu lat Teatr Prostolinijny, który wyspecjalizował się w spektaklach dla młodego widza, granych zarówno na podstawie adaptacji twórczości klasyków literatury kaszubskiej, jak i scenariuszy oryginalnych. W Szemudzie pamięta się o krajanie – J. Piepce, grając w różnych odsłonach jego sztukę Chòróbskò czy też szołobułki L. Heykego.

W dzisiejszej sytuacji kulturowej teatr kaszubski nie jest najsilniejszym medium. Twórcy próbują wszakże tworzyć nowe zjawiska, pomimo braku instytucjonalnego wsparcia i negatywnych zjawisk komercjalizacji sztuki.

Daniel Kalinowski

Bibliografia:

• Kalinowski D., Teatr kaszubski. Fenomen. Formy. Środowisko, Gdańsk 2021
• Maksymowicz K., Kaszubska twórczość sceniczna po roku 1945, [w:] Literatura gdańska i ziemi gdańskiej w latach 1945-1975, red. A. Bukowski, Gdańsk 1979
• Mrozek Z., Kaszubsko-pomorska dramaturgia w dwudziestoleciu międzywojennym, [w:] W kręgu Adama Grzymały-Siedleckiego i dramaturgii polskiej, Bydgoszcz 1970
• Orska K., Ludowy teatr kaszubski – geneza i droga rozwoju, „Pomerania”, 1970, nr 5-6
• Perszon J., Sobótka w Jastarni, Lublin-Jastarnia 1993
• Ścinanie kani, Alica Works, 2004, 34 min 36 sek.

Netografia:

• Teatr kaszubski z perspektywy 100 lat historii, https://www.youtube.com/watch?v=mVYDdo0Pk_I
• Seria tematyczna „Spotkania teatralne”, https://kaszubi.pl/media/view/spotkania-teatralne—zdrzadnio-tespisa
• Relacja z przeglądu „Zdrzadniô Tespisa” 2024, https://www.ckchojnice.pl/aktualnosc/przeglad-teatrow-kaszubskich-zdrzadnio-tespisa-2024

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski
3. Źródło: Instytut Kaszubski
4. Źródło: Instytut Kaszubski