Zróżnicowany kulturowo, politycznie, społecznie i literacko ruch oraz nurt ideowy w Rosji (oraz częściowo w innych krajach), którego „klasyczny” okres przypada na lata 30. XIX wieku aż do jego końca. Podstawową ideą było akcentowanie rodzimych, rosyjskich bądź ogólnie słowiańskich tradycji i źródeł oraz ich przeciwstawianie wpływom zewnętrznym, w szczególności zachodnioeuropejskim. W ten sposób ruch ten stanowił przeciwny biegun, a zarazem integralną część rosyjskiego dyskursu o okcydentalizmie („zapadnictwie”) i ugruntował swoją pozycję jako jeden z ważniejszych filarów nowoczesnego rosyjskiego nacjonalizmu.
Jako krytyka „zepsutego Zachodu”, zbanalizowane elementy tej ideologii obecne są również w dzisiejszej rosyjskiej propagandzie politycznej. Ideowe i polityczne tło pierwotnego paradygmatu w XIX wieku było jednak znacznie bardziej skomplikowane i intelektualnie złożone. Niemniej słowianofilstwo od początku stanowiło integralny element polityki wewnętrznej i międzynarodowej Rosji i należało do najważniejszych nurtów ideologicznych w debatach nad modernizacją i okcydentalizacją kraju.
Przeciwieństwem słowianofilstwa był ruch tzw. zapadników, opowiadających się za modernizacją poprzez reformy wzorowane na przykładach zachodnioeuropejskich, jak również za naśladowaniem zachodniego stylu życia i kultury.
Il. 1. Aleksiej Chomiakow, jeden z twórców ideologii słowianofilskiej
Do najważniejszych filarów ideologii i polityki słowianofilskiej należało prawosławie wraz z ideą soborowości, głoszącą absolutną, ponadczasową jedność wiernych oraz społeczeństwa. Poza granicami Rosji szczególne znaczenie miały dwa inne aspekty: akcentowanie wspólnoty wszystkich Słowian (przy negacji odrębnej tożsamości narodowej Ukraińców i Białorusinów, np. w tzw. moskalofilskiej odmianie ruchu kulturowego i politycznego na Ukrainie), co miało znaczenie także dla innych słowiańskich działaczy XIX wieku. W pierwszej jego połowie wyrażało się to w postaci rusofilii oraz doktryn panslawistycznych, zakładających polityczną i częściowo kulturową jedność wszystkich Słowian. Niekiedy postulowały one integrację polityczną pod przywództwem Rosji, co czyniło z nich trwały element rosyjskiej polityki imperialnej w Europie.
Stąd też zarzut panslawizmu często pojawiał się w krytyce poszczególnych ruchów słowiańskich (np. niemiecka wobec czeskiego i słoweńskiego, węgierska wobec słowackiego i serbskiego, polska wobec kaszubskiego). W opozycji do panslawizmu powstało akcentowanie niezależności poszczególnych ruchów i narodów słowiańskich, np. w monarchii habsburskiej austroslawizm, który podkreślał austriacką państwowość, postulował liberalną politykę i zakładał polityczny związek Słowian w ramach monarchii oraz współpracę słowiańskich narodów Europy, przy jednoczesnej krytyce rosyjskiego absolutyzmu i imperializmu.
Warunki dla rozwoju ideologii słowianofilskiej pojawiły się najpóźniej w okresie narastania opozycji wobec reform Piotra Wielkiego. Sprzyjała jej również niechęć do oświecenia i doświadczenia wojny rosyjsko-napoleońskiej. Ostateczna formacja ruchu nastąpiła w latach 30. XIX wieku, kiedy rozpowszechniło się pojęcie słowianofilstwa (ros. славянофильство, początkowo o znaczeniu pejoratywnym).
Pomimo krytycznego nastawienia wobec kultury zachodniej, ruch czerpał inspirację z zachodnioeuropejskiego romantyzmu, niemieckiego idealizmu oraz francuskiego tradycjonalizmu. Ideologia słowianofilstwa przeniknęła do literatury, polityki, a także nauki — m.in. historiografii, filozofii, językoznawstwa i etnografii. Pozytywnemu zainteresowaniu innymi Słowianami towarzyszyła jednak panslawistyczna chęć przewodzenia. Do najważniejszych przedstawicieli należeli publicyści bracia I. i K. Aksakowowie, A. Chomiakow, I. Kiriejewski i historyk I. Pogodin.
Implikacje polityczne obejmowały zarówno idealizację dawnej demokracji słowiańskiej, której realizację upatrywano np. w średniowiecznej republice nowogrodzkiej, jak i legitymizację absolutystycznej władzy cara. W różnych formach słowianofilstwa istotną rolę odgrywały elementy mistycyzmu i mesjanizmu. Poglądy słowianofilskie mogły mieć zarówno charakter konserwatywny, jak i postępowy (sięgający nawet komunizmu). W XIX wieku, a także w jego nowoczesnych wariantach, szczególne znaczenie przypisywano religii i Cerkwi prawosławnej, co tłumaczyło silne wpływy ruchu na Bałkanach — prawosławie miało być odzwierciedleniem autentycznego ducha słowiańskiego.
Słowianofilskie i panslawistyczne zabarwienie miało również zainteresowanie rosyjskich etnografów i językoznawców językiem i kulturą kaszubską, obecne już od lat 30. XIX wieku. Tłumaczy to także polityczne zainteresowanie rosyjskich elit ich badaniem (→ Rosjanie o Kaszubach). Już podróż badawcza założyciela rosyjskiej slawistyki P. Prejsa w 1839 r., który uznawał język kaszubski za gwarę polskiego, lecz Kaszubów za potomków dawnych Słowian nadbałtyckich, była z uwagą obserwowana przez rosyjski rząd. W tym samym czasie Kaszubami zainteresował się zdecydowany słowianofil i późniejszy następca Prejsa na katedrze slawistyki w Petersburgu — I. Sriezniewski. Późniejsze prace A. Hilferdinga powstały pod silnym wpływem słowianofilskich przekonań i politycznych interesów Rosji (Hilferding był w latach 50. XIX w. pracownikiem rosyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych), co do dziś stanowi przedmiot krytyki jego dorobku. W tym samym słowianofilskim i panslawistycznym kontekście należy postrzegać organizację wielkiej wystawy, konferencji i spotkania przedstawicieli słowiańskiej kultury i nauki w Moskwie i Petersburgu w 1867 r., w którym uczestniczył również F. Ceynowa.
Udział Ceynowy w tych spotkaniach oraz jego kontakty z czołowymi rosyjskimi uczonymi doprowadziły do oskarżeń ze strony Polaków o kolaborację z rosyjskimi władzami. Zarzut ten kierowano niekiedy także wobec wcześniejszego i późniejszego ruchu kaszubskiego. Po powstaniu styczniowym w polskim społeczeństwie narodowym nasiliła się rusofobia, co skutkowało ostrą krytyką politycznego panslawizmu. Dla rosyjskiego słowianofilstwa powstanie to stanowiło jednak pewien przełom: rosyjski nacjonalizm nabrał wyraźnych antypolskich cech, a Polaków przedstawiano jako niewdzięcznych wrogów narodu, utożsamiając ich z katolickim i dekadenckim Zachodem.
Po Ceynowie, który zetknął się z ideami słowianofilskimi już podczas studiów we Wrocławiu na początku lat 40. XIX wieku, do tego nurtu nawiązywał m.in. H. Derdowski. Od końca XIX wieku przeciw panslawistycznej wersji słowianofilstwa, w nawiązaniu do austroslawizmu w krajach zachodnio- i południowosłowiańskich, wykształciła się opozycja w postaci neoslawizmu — ruchu skierowanego jednocześnie przeciw pangermanizmowi, rozwiniętego szczególnie w środowiskach czeskich i chorwackich (T.G. Masaryk, K. Kramář, S. Radić; w Polsce jego zwolennikiem był R. Dmowski). W trzecim kongresie neoslawistów w Sofii w 1910 r., który odbył się bez udziału delegacji polskiej, uczestniczył A. Majkowski. Z kolei J. Karnowski opublikował dwa ważne teksty o ruchu młodokaszubskim w krakowskim czasopiśmie „Świat Słowiański”.
W tym samym czasie ukazał się bardzo krytyczny wobec ruchu kaszubskiego tekst K. Kościńskiego Idea słowiańska na Kaszubach (Poznań 1908). Autor, wieloletni sekretarz sądowy na Pomorzu i amatorski badacz historii, uznawał podkreślanie kaszubskiej odrębności za zagrożenie dla polskiej jedności w konfrontacji z żywiołem niemieckim (→ Kaszubi giną). Odwoływanie się do kaszubskiej odrębności uważał za efekt słowianofilskiej ideologii i rosyjskich wpływów. Również Karnowski przed I wojną światową określał Ceynowę jako przedstawiciela idei słowianofilskich.
Po I wojnie światowej atrakcyjność ideałów słowianofilskich dla ruchu kaszubskiego wyraźnie zmalała, choć do dziś ważnym elementem tożsamości Kaszubów pozostaje poczucie przynależności do rodziny słowiańskiej (w opozycji do Niemców). Motyw ten jest nadal chętnie podejmowany przez twórców i publicystów.
Czasami pojęcia słowianofilstwa używa się w szerszym znaczeniu i zamiennie za pojęcia panslawizmu czy rusofilstwa.
Miloš Řezník
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
