W ostatnich latach nie tylko na Pomorzu i w Polsce bardzo dużą popularnością cieszą się różnego rodzaju rekonstrukcje historycznych wydarzeń. Łączą one w sobie elementy plenerowych inscenizacji teatralnych, niekiedy z rozbudowaną scenografią, rozpisanymi rolami dla różnego typu aktorów-uczestników wydarzenia, bogatą oprawą wizualną i muzyczną z działaniami typowymi dla kultury eventu: odwoływaniem się do emocji, proponowaniem wspólnotowych przeżyć, jednocześnie zabawy i rozrywki (nawet jeśli rekonstrukcja dotyczy tragicznych wydarzeń historycznych).
Tego typu rekonstrukcje służą celebrowaniu historii grupowej – mają więc pewien rys tożsamościowy, a przy tym kreują określony obraz historii, niekiedy dość odległy od ustaleń badaczy akademickich. Należy przy tym podkreślić, że w przygotowywanie tego typu wydarzeń zaangażowane są nie tylko hobbystyczne grupy rekonstruktorów, które są zafascynowane daną epoką i pamiątkami z nią związanymi, ale także władze samorządowe, lokalne instytucje kultury (np. muzea), organizacje pozarządowe, niekiedy także inne podmioty (np. parafie). Wszystko to też jest szeroko pokazywane i omawiane w miejscowych mediach.
Il. 1. „Kaszubi pod Widnem” – inscenizacja odsieczy wiedeńskiej w Brzeźnie Szlacheckim
Przykładów takich działań teatralno-inscenizatorskich, które odbywają się w stałych porach roku i gromadzą publiczność zainteresowaną nie tyle czynnikami artystycznymi, co tożsamościowymi, jest sporo i ich liczba stale rośnie. Jednym z nich jest odbywająca się co roku w Brzeźnie Szlacheckim inscenizacja wymarszu Kaszubów pod Wiedeń w 1683 r. Wiąże się to z kultywowaniem tradycji uczestnictwa chorągwi pomorskiej, złożonej ze szlachty kaszubskiej, wśród wojsk króla Jana III Sobieskiego udającego się na odsiecz naddunajskiej stolicy. Widzowie oglądają więc pojedynki rycerzy, przegrupowania oddziałów, piechurów oraz jeźdźców. Prezentowane wydarzenia integrują środowisko. Członkowie kaszubskich rodzin przeżywają dumę z powodu faktu, iż ich przodkowie byli uczestnikami tak ważnych bitew.
Mniej nasiąknięte kaszubskimi elementami identyfikacyjnymi są inscenizacje historyczne corocznie organizowane w innych częściach Pomorza i Kaszub. Pod Słupskiem organizowane są inscenizacje bitwy o to miasto w 1259 r., która rozegrana została pomiędzy wojskami księcia gdańskiego Świętopełka II (→ książęta gdańscy) a siłami koalicji książąt pomorskich Warcisława III, Barnima I Dobrego (→ Gryfici), księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego oraz biskupa kamieńskiego. Ukazanie tych wydarzeń uzmysławia zawiłą i niejednoznaczną ocenę wydarzeń historycznych. W Świecinie rekonstruowana jest jedna z najważniejszych bitew wojny trzynastoletniej pomiędzy Polską a Zakonem Krzyżackim (→ Krzyżacy), która przesądziła o powrocie Pomorza do Korony (1462). W Wejherowie od kilku lat nawiązuje się do epizodów związanych z wojnami, w których brał udział założyciel Miasta Jakub Wejher, w tym przede wszystkim do bitwy nad rzeką Białą w roku 1635, kiedy to podczas oblężenia został on przysypany ziemią. Obawiając się o swoje życie, złożył wówczas ślubowanie, że jeśli przeżyje, to „na wieczną pamiątkę tego dobrodziejstwa wybuduje w swoich dobrach kościół na cześć Trójcy św. i św. Franciszka i wszelkimi siłami będzie szerzył chwałę bożą”. Konsekwencją tegoż ślubowania było założenie miasta Wejherowa oraz sprowadzenie doń franciszkanów.
Il. 2.
Inny przykład to odbywająca się co roku w Będominie przy Muzeum Hymnu Narodowego rekonstrukcja „batalii napoleońskiej”, nawiązująca w oczywisty sposób do słów Mazurka Dąbrowskiego, czasu jego powstania oraz autora – J. Wybickiego.
Nowszych czasów dotyczą inscenizacje związane z odzyskiwaniem przez Polskę niepodległości i powrotem Pomorze w granice Rzeczypospolitej. Nasilenie nastąpiło w latach 2018–2020, kiedy to przypadała 100. rocznica tych wydarzeń (przykładem może być choćby przejazd pociągu przez Gdańsk w drodze do Pucka z gen. J. Hallerem i spotkanie z gdańskimi Polakami i Kaszubami, którzy ofiarowali mu dwa pierścienie. Jeden z nich następnie został wrzucony do Zatoki Puckiej na znak Zaślubin Polski z Morzem). Warto w tym kontekście przywołać także inscenizowany od kilku lat „Marsz na Bytów”. Nawiązuje się w ten sposób do wydarzeń z maja 1920 r., gdy w Bytowie przebywała Międzynarodowa Komisja Graniczna. Wówczas kilkuset Kaszubów z parafii niezabyszewskiej i ugoskiej, na czele z B. Werrą, J. Styp-Rekowskim i A. Szroederem, przyszło do miasta, deklarując, iż nie zgadzają się na rozstrzygnięcia traktatu wersalskiego i pozostawienie kaszubskich części powiatu bytowskiego w granicach Niemiec. Pod tym dokumentem podpisało się 135 osób z 11 miejscowości (→ granice Kaszub).
Sporo rekonstrukcji nawiązuje do czasu II wojny światowej, zwłaszcza przy okazji kolejnych rocznic. Tak dzieje się przykładowo w Kartuzach, gdzie co roku odbywa się inscenizacja walk o miasto toczonych tuż po wybuchu wojny przez IV Kartuski Batalion Obrony Narodowej. Najsłynniejsza jednak z pewnością jest inscenizacja rozgrywająca się pod Chojnicami pn. „Kawaleryjska powinność. Szarża 18 Pułku Ułanów pod Krojantami 1 września 1939 r.”, która odwołuje się nie tylko do konkretnego epizodu początku II wojny światowej, ale jest dzisiaj okazją do prezentacji sprzętu oraz taktyki wojennej w ramach największego w Polsce widowiska hippicznego.
Choć wspomniane akty inscenizacyjne na Kaszubach realizowane są przede wszystkim dla celów edukacyjnych oraz identyfikacyjnych, istotne znaczenie ma w nich również czynnik teatralno-artystyczny. Co do tego drugiego, za jego jakość są często odpowiedzialne zespoły artystyczne działające przy różnych jednostkach kultury (np. Ośrodek Teatralny „Rondo” w Słupsku, Teatr Zymk w Wejherowie).
Daniel Kalinowski/Cezary Obracht-Prondzyński
Bibliografia:
- Kalinowski D., Teatr kaszubski. Fenomen. Formy. Środowisko, Gdańsk 2021
- Młodość historii. Rekonstrukcja historyczna na Kujawach i Pomorzu jako pasja i przedmiot badań naukowych, red. A. Kosecki, Toruń 2013
- Wojciechowska K., Żywotność rekonstrukcji elementów folkloru Kaszub w edukacji wczesnoszkolnej, „Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce”, 2017, nr 2, s. 25-42
Netografia:
- Projekt „Kaszuby i Pomorze w walce z bolszewikami”: https://pomorskie.eu/kaszubi-w-bitwie-warszawskiej-poznaj-historie-sprzed-stu-lat-z-wejherowskim-centrum-kultury/
- Projekt „Pomorze ’39”: https://historia.org.pl/2012/09/01/rekonstrukcja-historyczna-%E2%80%9Epomorze-39/
- Relacje z kilkurekonstrukcji historycznych 2024 roku: https://radiogdansk.pl/tag/rekonstrukcja-historyczna/
Ikonografia:
- Źrodło: Instytut Kaszubski
- Źrodło: Instytut Kaszubski
