Kaszëbë i Kaszëbi pòjôwiają sã òd 30. lat XX w. w Pòmòrsczi Rozsélnicë Pòlsczégò Radia w Torniu. Bëłë tam cykliczné aùdicje Na kaszubskim brzegu, Dawni i współcześni poeci kaszubscy. Na antenie wëstãpòwelë A. Bùkòwsczi, E. Jonas, A. Labùda, W. Pniewsczi. Przed mikrofónã spiéwałë i grałë amatorsczé karna, chùrë i soliscë – mùzycë. Wëkònywóné bëłë m.jin. piesni na głos i fòrtepian F. Nowòwiejsczégò, Ł. Kamieńsczégò.
Radio Gduńsk dzejô òd 29.06.1945 r. i dosc regùlarno zajimô sã témama zrzeszonyma z Kaszëbama. Ju na zôczątkù jegò dzejaniô, czej historiczné felietonë „Polskość w dawnym Gdańsku” prowadzył M. Pelczar, pòjôwiałë sã w nich kaszëbsczé òdniesenia. Wiele regionalnëch dzejarzów wespółrobiło z Radiã Gduńsk – bëłë to m.jin. L. Bądkòwsczi, F. Sãdzëcczi, F. Fenikòwsczi, J. Bianga, J. Piépka. Robiła tam téż R. Òstrowskô. Na pòlét Radia Gduńsk H. Jabłońsczi òbrôbiôł w 50. latach lëdową mùzyką, w tim kaszëbską. W rozsélnicë dało w tim czasu czëc kaszëbsczé felietonë, gôdczi i mùzykã. W całoscë kaszëbskòjãzëkòwé bëłë aùdicje „Tóna i Gùst” J. Biandżi i B. Kùllasa. Wôrt wspòmnąc, gôdającë ò regionalny mùzyce na antenie, téż ò W. Òbnisczi. Zaczinającë òd 1950 r., rozsélnica Pòlsczégò Radia we Gduńskù emitowała cykliczné aùdicje: „Amatorskie zespoły przed mikrofonem”; „Wieś tańczy i śpiewa” (1952–1976); „Pieśni i gadki Pomorza i Kaszub” (1974–1977); „Radiowy Festiwal Folklorystyczny” (òd 1976). Aùdicje te pòpùlarizowałë tak lëdową kaszëbską mùzykã in crudo, jak téż stilizowóną mùzykã.
Il. 1. Logò Radia Kaszëbë
W pierszich pòwòjnowëch dekadach baro wôżny znaczënk miało Radio Pòmòrzô i Kùjôw z Bëdgòszczë, jaczé cygnãło dali przedwòjnowé tradicje z Tornia. Nôwikszé zasłëdżi mô tuwò red. A. Jachnina – gazétniczka i lubòtniczka fòlkloru, w tim téż kaszëbsczégò. Ò ji robòce tak napisała W. Szkùlmòwskô: „W 1950 r. Bëdgòskô Rozsélnica Pòlsczégò Radia zaczãła robòtã wkół zbiéraniô mùzycznégò fòlkloru na òbéńdze wòjewództwa. (…) Òd pòsobnégò rokù systematiczną robòtą zbiéraczczi zajimnãlë sã Ana Jachnina i Paweł Billert. (…) Rezultatë tegò zmùdnégò szukaniô òb wnet dwadzesce lat mòżemë wësłowic sëmą przez 350 zbadérowónëch wsów i czile tësąców archiwalnëch nagraniów spiéwów, zwëków i òbrzãdów (wicy jak 500 blewiązków). Na spòdlim tëch materiałów redaktór Ana Jachnina òbrobiła czileset aùdicjów, a westrzód nich kùjawsczé, kaszëbsczé, pałucczé wiesoła (…) Redaktór Ana Jachnina nié leno wej »òdkriwała« lëdowëch ùtwórców, nagriwała z nima wëdowiédze, zbiérała materiałë ò zwëkach itd., ale pòmôgała rozrzeszac wiele drãgòtów, pisała do wëszëznów, trzimała blëską łączbã z Etnograficznym Mùzeùm i Kùjawsczim Mùzeùm (W. Szkulmowska, Opieka nad twórczością ludową w województwie bydgoskim w okresie XXV-lecia PRL, „Rocznik Kulturalny Kujaw i Pomorza”, t. 5, 1969, s. 108-109). Westrzód tëch nagraniów dlô kaszëbsczi kùlturë dërżeniowi znaczënk mają te, jaczé ùwieczniłë lëdowëch piesniarzów z pôłniégò Kaszëb, w tim przede wszëtczim W. Rogalã, ale téż J. Brusczégò abò W. Grulkòwsczégò. Pòwstałë dzãka temù dzesątczi aùdicjów, tej-sej baro dłudżich, nawetka cziledzesątminutowëch. Wëstãpòwałë w nich téż z kaszëbsczima dokazama fòlklorowé karna i szkòłowé chùrë, òpòwiôdelë ò kaszëbsczim wësziwie, recytowelë kaszëbską lëteraturã, prezentowelë wôżné wëdowiédze, np. z córką H. Derdowsczégò H. Zimniewicz (pierszô emisjô w Nowi Rok 1955). A. Jachnina przërëchtowała téż szeroką relacjã z ùroczëznów òdkrëcô pòmnika Derdowsczégò we Wielim w 1957 r. Òkróm te, nié leno nagriwała, ale téż pisała ò kaszëbsczich ùtwórcach na starnach prasë.
W kòszalińsczi rozsélnicë Pòlsczégò Radia òd 1957 r. bëło zjisconëch razã cziledzesąt aùdicjów namienionëch aùtochtoniczny temiznie, w tim kaszëbsczi. Bëłë òne rozmajitoôrtné: repòrtaże, sprawòzdënczi i relacje (np. ze zjazdu Biôtkarzów ò pòlskòsc bëtowsczi zemi w 1958 r. abò z jëbleùszu pòlsczi szkòłowiznë), nagrania binowëch dokazów (Kaszubskie wesele ks. Sëchtë w wëkònanim paradnicowégò karna z Bòrzëtëchómia), lëteracczé aùdicje (pòezjô, kaszëbsczé legendë), wëdowiédze i historiczné programë (np. ò czarzelnicach na Kaszëbach abò ò kaszëbsczi szlachce), prezentacje môlëznów (np. Niezabszewa) abò lëdzy (np. S. Szroedra) itd. Wielny dzél tëch aùdicjów je dzysdnia przëstãpny na internetowëch starnach Radia Kòszalëno, bãdącë tej-sej nadzwëk wôrtnym historicznym i kùlturowim materiałã.
Na skùtk demòkraticznégò przełómaniô pò 1989 r. kaszëbizna bëła prezentowónô szerzi. W 90. latach w Radiu Gduńsk zaczãlë emitowac kaszëbskòjãzëkòwi program D. Sowë „Na bôtach ë w bòrach” (dało gò czëc téż w Radiu Weekend i Kòszalëno). Wespółtwòrzëlë gò téż m.jin. L. Szmidtke i T. Slowi. Dzysdnia jegò wëdôwcą je T. Slowi, a materiałë rëchtëją P. Léssnawa, R. Groth, A. Hébel. Òd 2004 r. nadôwóny je magazyn „Klëka”, w jaczim są prezentowóné nônowszé wiadła z Kaszëb. Kaszëbë przedstôwielë w rozsélnicë téż m.jin. A. Sobeckô-Waszkewicz [pòl. Waśkiewicz] (w magazynie „Kalejdoskopy” i „Rodowody Pomorskie”) i A. Ketris [pòl. Kietrys]. Kaszëbsczé dzélëczi pòjôwiałë sã téż w rozmajitëch niewspòmniónëch tu programach. W slédnëch latach w Radiu Gduńsk pòwstała redakcjô, jakô zajimô sã m.jin. kaszëbizną, a czerëje nią T. Slowi. Wôrt wspòmnąc téż ò DAB – cyfrowim karnôlu Radia Gduńsk, w jaczim òd pòniedzôłkù do piątkù nadôwają gòdzënowi program „Stacja Kaszuby”, colemało w całoscë pò kaszëbskù. W 2022 r. òstało òtemkłé Studio Radia Gduńsk w Kòscérznie.
Òd 1992 r. zaczãło dzejac Radio Weekend, w 1994 r. ùdostało kòncesjã. Jegò sedzbą są Chònice. Pòzwa wzãła sã stądka, że na zôczątkù dało je czëc leno w weekendë. Je czerowóné przédno do mieszkańców pôłniowëch Kaszëb, Tëchòlsczich Bòrów, Krajnë. W 2017 r. zmieniło pòzwã z „Radio Weekend” na „Weekend FM”.
W 2004 r. Stowôra „Ziemia Pucka” ùdostała kòncesjã na prowadzenié Radia Kaszëbë. Jegò sedzbą bëła nôprzód Wiôlgô Wies, pòtemù Rëmiô, a dzysdnia – Gdiniô. Jegò spiritus movens to A. Jabłońsczi. Misjô Radia Kaszëbë to „bùdowa môlowëch parłãczów midzë mieszkańcama Pòmòrzô przez kùlturową i etniczną integracjã 500-tësączny spòlëznë Kaszëbów”. Nadôwô w pòlsczim i kaszëbsczim jãzëkù. Kaszëbsczi dô tam czëc tak w aùdicjach, jak i mùzyce.
Témë ò Kaszëbach i kaszëbsczi jãzëk pòjôwiają sã òd 50. lat téż w rozsélnicach z Kòszalëna i Bëdgòszczë. Radio Koszalëno je rôd słëchóné przédno w słëpsczim, lãbòrsczim i bëtowsczim pòwiece. Pòpùlarny je jegò kaszëbskòjãzëkòwi „Magazyn kaszubski”. W piątczi bëło czëc zôpòwiésc wiodra – „Kaszëbsczé wiodro”. Wôrt jesz wspòmnąc ò cotidzeniowim „Serwisie kaszubskim”, jaczi warôł 5 minut. Do niedôwna bëłë jesz aùdicje „Karolëna na Kaszëbach” i „Kaszëbsczé słowò na mądrą głowã”.
Radio Norda FM z sedzbą we Wejrowie zrëchtowało cykl aùdicjów „Słówka jidą w główkã. Wesołe lekcje kaszubskiego” prowadzoné przez K. Janczewską i T. Fópkã. W sécë ùkôzało sã 240 dzélëków. Na antenie pòjôwiô sã téż cykl „Gùst i Lénka” i wiele wiadłów z Kaszëb i ò Kaszëbach, a rëchli kaszëbskòjãzëkòwé katolëcczé programë „Gôdczi ò wierze” i „Kaszëbskô Ewanielëjô”.
W Radiu Głos, chtërno mô nadajniczi w Pelplënie, Szimbarkù i Chònicach, jesz do niedôwna słëchińcowie mòglë czëc mòdlëtwë pò kaszëbskù (Różańc, Aniół Pańsczi) prowadzoné przez klerików z Klubù Sztudérów Kaszëbów, w cządze Wiôldżégò Pòstu – pasjã pò kaszëbskù i jiné témòwé aùdicje. Na antenie pòjôwiają sã wiadła z Kaszëb. Je pòpùlarné przédno w kartësczim pòwiece.
W 2020 r. zaczãło dzejac w Łebczu môłé, lokalné radio Amber FM – bez kòncesji, ale legalno. Prowadzy je D. Lewicczi. Wedle planu fùnksnérëje òno w latowim cządze. Słëchińcowie mògą je czëc òd piątkù òd gòdz. 10. wieczór do niedzelë do gòdz. 10. wieczór. Jawernota pandemii przërëchlëła jegò òtemkniãcé – wëzwëskało òno pòzmianã prawa i òdpòwiedzało na brëkòwnotã nadôwaniô mszów sw. Przekazywô lokalné i òglowòkaszëbsczé wiadła, w dzélu w kaszëbsczim jãzëkù.
Wspòmnióné rozsélnice pòdôwają môlowé kùlturowé, spòlëznowé i gòspòdarczé infòrmacje, dôwają mniészą abò wikszą mòżlëwòtã ùczëcô kaszëbsczégò jãzëka i fùnksnérowaniô w tim jãzëkù. Pòmôgają w bùdzenim lokalny i regionalny subiektowòscë. Dërżeniowi radiowi zgrôw slédnëch lat zanôlégò na ùmôlnienim archiwalnëch materiałów w Internece – dzeje sã tak téż z aùdicjama ò Kaszëbach, tej-sej w kaszëbsczim jãzëkù. Są òne wôżnym zdrzódłã wiédzë ò kaszëbiznie.
Katarzëna Kùlikòwskô
Bibliografiô:
- Borzyszkowska-Szewczyk M., Obracht-Prondzyński C., Cirocka B., Kaszubski wanożnik po Gdańsku. Znaki i miejsca w przestrzeni kulturowej Miasta, Gduńsk 2018
- Łuczyński A., Kaszubszczyzna w mediach elektronicznych. Zarys dziejów, „Biuletin Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka/Biuletyn Rady Języka Kaszubskiego”, 2018, s. 201–222
- Obracht-Prondzyński C., Fopke T., Kulikowska K., Współczesna kultura kaszubska, Gduńsk 2018
- Schodzińska J., Kaszubi i kaszubszczyzna na antenie radiowej w pierwszych latach działalności rozgłośni gdańskiej po II wojnie światowej, „Acta Cassubiana”, t. 4, 2002, s. 105–112
Netografiô:
Ikònografiô:
