Zgódno ze słowôrzową definicją, przëtómk to jinaczi złoslëwé abò szpòrtowné przezwëstkò, abò wëprzédniającô pòzwa jedny z wietwi rozrodzony rózdżi (→ wëszczérzanié, wice, szpòrtë). Jakno pierszi tą témą na Kaszëbach zainteresowôł sã W. Kãtrzińsczi, chtëren w 1902/1903 r. òpùblikòwôł artikel Przydomki szlachty pomorskiej. Z jãzëkòznajôrsczégò pòzdrzatkù nôwôżniészim dokazã je Pochodzenie przydomków szlachty pomorskiej z 1986 r., w chtërnym É. Bréza doprecyzowôł, że przëtómk to trzecy pòchwôt, òkòma miona i nôzwëska w dzysdniowim rozmienim, gwësny genealogòwi lëni rozrodzony familie, colemało drobnoszlachecczi.
Z trudna czej pòjôwiającé sã w strzédnowiekòwëch zdrzódłach przëtómczi kaszëbsczich panków, z czasã bëłë barżi pòwszechné i stałë sã erbòwónyma nôzwëskama. Òd XV/XVI w. mielë je gwës wszëtcë pankòwie. Przëmiarã mògą bëc pankòwie z bëtowsczi zemi, òdbiércowie prawa ksãca Bògùsława X (→ Grificë) z 1515 r. dlô wsë Trzebiôtkòwô: „wiérny Szëmón Jutrzenka, Balcer Zmùda, Grégór Malotka, Szëmón Reszka, Wòjcech Pank i Grégór Chamier”. Pòmòrsczi ksążãta kònsekwentno nie ùznôwelë bëtowsczich panków za szlachtã, dlôte sto lat pózni mielë òni jednodzélowé nôzwëska. Przëmiarã mòże bëc wies Stëdnice, w jaczi wedle lennégò lëstu z 1607 r. mieszkelë: „wiérny Tomôsz Cyrson (Cyrzan), Michôł Kùpin, Krësztof i Paweł Kùjkòwie, Grégór i Stanisłôw Kłopòtkòwie a téż Jón Szpòt”. W tim samim czasu kaszëbsczi pankòwie w Królewsczich Prësach znôjma, na skùtk dostôwónëch prôw, przesztôłcëlë sã w fùlprawną szlachtã (→ kaszëbskô szlachta).
Bez wątpieniô téż pòd cëskã pòlsczi szlachecczi kùlturë ti – kaszëbsczi ju terô – drobny szlachcëce, a dôwni pankòwie, w drëdżi pòłowie XVI w. zaczãlë dodawac do swòjich stôrëch, pierwòsznëch nôzwësków, znankòwnikòwé nôzwëska, pòchôdającé òd pòzwów wsë, w chtërny mielë majątczi, a zakùńczoné na -ski [kasz. -sczi] abò -cki [kasz. -cczi]. W bëtowsczi i lãbòrsczi zemi to samò dzejało sã pò wcelenim tëch zemiów do Kòrónë w 1637 r. Stądka Jutrzenkòwie z Trzebiôtków stelë sã Jutrzenka Trzebiatowsczima, a z Wiôldżégò Glësna – Jutrzenka Glëszczińsczima. Bëlë téż Chamier Cemińscë z Cemna, Chamier Glëszczińscë z Wiôldżégò Glësna, Chamier Bòrzëszkòwscë z Bòrzëszków i Chamier Trzebiatowscë z Trzebiôtków. Jistno Cyrzanowie i Kłopòtkòwie ze Stëdnic stelë sã Cyrzan Stëdzyńsczima i Kłopòtk Stëdzyńsczima, ale w sąsedny Òsławie Dąbrowie bëlë Cyrzan Dąbrowscë, a w Czôrny Dąbrowie Kłopòtk Dąbrowscë. Przëmiarów tëch mòżemë nalezc baro wiele na całi òbéńdze Kaszëb.
W czasach W. Kãtrzińsczégò bëła dba, że – wezmë na to – Jutrzenkòwie i Chamierowie z Wiôldżégò Glësna pòchôdelë z jedny rózdżi Glëszczińsczich. Stądka wzãło sã mëszlenié, że Jutrzenka i Chamier to przëtómczi rózdżi Glëszczińsczich. Timczasã bëło czësto jinaczi i tikało sã to wnet wszëtczich dwadzélowëch nôzwësków kaszëbsczi szlachtë. Równoczasno na Kaszëbach pòwstôwałë prôwdzëwé przëtómczi, co prowadzëło do wëstãpòwaniô rozmajitëch kómbinacjów personowëch pòzwów tamtoczasny kaszëbsczi szlachtë. Wezmë na to mòcno rozrodzony Zmùdowie Trzebiatowscë na Gôchach w XVII-XVIII w. ùżiwelë trzëdzélowëch nôzwësków, jak Knypc Zmùda Trzebiatowsczi abò Pëks Zmùda Trzebiatowsczi. A òkòma nich fùnksnérowelë téż Òcysk Mądri Trzebiatowsczi, chtërny pòchòdzëlë, na co wiele wskazywô, z rózdżi Zmùdów.
Na skùtk zetkniãcégò sã kaszëbsczi szlachtë z prëską administracją, pò pierszim zagôrënkù Rzeczpòspòliti w 1772 r., kòl jich nôzwësków znôjma zaczãła pòjawiac sã francëskô partikla „de” abò niemieckô „von”. Ta slédnô òd zôczątkù XIX w. miała górã i z czasã stała sã barżi achtnioną przez kaszëbsczich szlachcëców. W XIX w. wiele przedstôwców kaszëbsczi szlachtë ògrańczëło lëczbã dzélów swòjich nôzwësków. W przëtrôfkù familiów ò niemiecczi juwernoce colemało ùchòwelë pierwòszné, nôstarszé nôzwëskò, wezmë na to von Schmude, von Chamier. Za to rodzëznë, co gôdałë na co dzéń pò kaszëbskù i mòdlëłë sã pò pòlskù, pòdpisywałë sã von Trzebiatowsczi abò von Glëszczińsczi. Mùsz je równak pòdczorchnąc, że nie bëło tuwò cwiardëch reglów. A dlôte, że na Kaszëbach szlachta nie bëła mòcno przënãconô do swòjich herbów (→ kaszëbsczé herbë), dwa- abò trzëdzélowé nôzwëska stałë sã dlô nich swójnym „rodowim klénotã” i merkã, jaczi apartnił jich òd kaszëbsczi nié-szlachtë.
Tomôsz Rembalsczi
Bibliografiô:
- Breza E., Pochodzenie przydomków szlachty pomorskiej, Gduńsk 1986.
- Rembalski T., Predykaty „nobilis”, „de” i „von” w pisowni kaszubskich nazwisk szlacheckich w kontekście historycznym, „Acta Cassubiana”, t. XX, 2018, s. 192–220.
