Prymas z Kaszub

Bohater tego hasła ks. prof. H. Muszyński, urodzony 20.03.1933 r. w Kościerzynie, należał do grona najbliższych przyjaciół śp. ks. prof. i poety J. Pasierba. Obaj pracowali w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie, skąd razem dojeżdżali autem H. Muszyńskiego na wykłady do WSD w Pelplinie. Te ich warszawsko-pelplińskie podróże pozostały w pamięci Prymasa jako niepowtarzalne seminaria naukowe i przyjacielskie. Gdy ks. Henryk został biskupem, za sprawą ks. Janusza przybył mu przydomek „Kierowca z sakrą”. Ks. Pasierb żartował, iż było wielu profesorów kierowców, ale on jeden może powiedzieć, że jest profesorem, który miał kierowcę biskupa.

Ks. Prymas pochodzi z familii urzędniczej. Z dzieciństwa zapamiętał ostatnie dni pokoju w 1939 r. i ewakuację rodzin urzędniczych z Pomorza na południowo-wschodnie kresy RP (→ wojna i okupacja). Wrócił stamtąd z matką, bratem i siostrą do Kościerzyny, gdzie mieszkanie było już zajęte. Ojciec jako członek PZZ ukrywał się przez pierwsze lata wojny, które m.in. dla Kaszubów w pow. kościerskim oznaczały masowe mordy i wysiedlenia na Podlasie. Matka z dziećmi zamieszkała wówczas u swej rodziny na wsi – w Wysinie, dokąd po wysiedleniu mogli wrócić, bo na domek po babci wśród Niemców nie było żadnego amatora. W Wysinie Ks. Prymas ukończył 4 klasy szkoły powszechnej i opanował język niemiecki. Po wojnie „przeskoczył” kolejne klasy i już w 1947 r. mógł rozpocząć naukę gimnazjalną w Kościerzynie, dokąd wróciła rodzina. Był tam uczniem L. Szopińskiego, który zaszczepił mu umiłowanie muzyki. Śpiewał i tańczył w jego ZPiT „Kaszuby”.

Po maturze został klerykiem w Pelplinie, gdzie przykładem naukowca-intelektualisty był dlań ks. prof. Franciszek/Franz Manthey. W latach biskupstwa wzorem stał się ks. bp K. Dominik (→ biskupi kaszubscy). Otrzymawszy święcenia kapłańskie w 1957 r., został wikariuszem i nauczycielem w Gdyni-Chyloni, skąd skierowano go na studia biblistyki na KUL. Kolejne etapy jego życia to studia w Rzymie (lata soboru), Palestynie (z pobytami wakacyjnymi w RFN i Paryżu) oraz w Heidelbergu. Gdy kiedyś w Ammanie (Jordania) odbierał w ambasadzie polskiej paszport w towarzystwie przeora franciszkanów, u których w Jerozolimie mieszkał, poczęstowano ich kawą. Przeor zauważył, że w jego ambasadzie nigdy go tak nie potraktowano. Dziwił się: „Coś tu jest nieprawdziwe, albo wasz katolicyzm, albo komunizm”.

Dzięki studiom jerozolimsko-rzymskim i intensywnej pracy został jako teolog znawcą i profesorem Pisma św., a jednocześnie rzecznikiem pojednania chrześcijańsko-żydowskiego. Pracę na ATK kończył jako dziekan Wydziału Teologicznego, zostawszy w 1985 r. na wniosek ks. bpa Mariana Przykuckiego sufraganem diecezji chełmińskiej. Jako wikariusz biskupi na teren wybrzeża osiadł w Gdyni, będąc jednocześnie formalnym proboszczem – następcą ks. prał. H. Jastaka.

Był wówczas pierwszym biskupem Kaszubą po ks. bp. K. Dominiku, który sakrę otrzymał ponad pół wieku wcześniej – w 1928 r. W 1987 r. Ks. Prymas został biskupem włocławskim, a w 1992 abp. metropolitą gnieźnieńskim, do którego w 2009 r. wrócił tytuł Prymasa Polski. W obu diecezjach zasłynął nie tylko jako reformator administracji kościelnej – zwłaszcza w metropolii gnieźnieńskiej. Zyskał tam opinię budowniczego pomostów między Polską a Europą i mistrza dialogu z judaizmem oraz sąsiadami (także z Rosją – Kościołem prawosławnym) w episkopacie polskim. Kulminacją działań na tym polu były Zjazdy Gnieźnieńskie, wznowione w ramach obchodów pierwszego milenium, w tym spotkania 7 prezydentów krajów świętowojciechowych z udziałem Jana Pawła II. (Było też spotkanie 7 premierów). Potem były kolejne zjazdy obejmujące przedstawicieli całej Europy – VIII w 2010 r., w którym Ks. Prymas przeszedł na twórczą emeryturę.

Jako abp senior w większym niż dotąd stopniu mógł włączyć się w sprawy Kaszubów. Ziomkowie pamiętają jego wcześniejszą pozytywną opinię recenzenta tłumaczenia Biblii – Nowego Testamentu E. Gołąbka na język kaszubski, jak i udział w Kongresie Pomorskim 1997–1998, którego jednym z głównych dokumentów jest sygnowane m.in. przezeń w Szczecinie 11.03.1998 r. „Słowo Biskupów z Pomorza do Uczestników Kongresu Pomorskiego”. Przyjaźniąc się z prof. G. Labudą, wygłosił mowę pożegnalną na jego pogrzebie w Luzinie, a kilka lat później w Oliwie podobnie pożegnał ks. abpa T. Gocłowskiego, zasłużonego w promocji kaszubszczyzny w Kościele.

Jako honorowy obywatel m.in. Włocławka, Gniezna, Bydgoszczy i Kościerzyny, częściej bywa w rodzinnym mieście, gdzie upamiętniono jego prymasowski sukces tablicą w kościele farnym, a w 2018 r. Izbą Pamięci w muzeum regionalnym, otwartą z udziałem ks. prymasa W. Polaka. Tego roku Sejmik Województwa Pomorskiego uhonorował go tytułem Zasłużonego dla Województwa. (W 2016 r. uczestniczył w Zjeździe Kaszubów we Wdzydzach, gdzie podczas mszy św. przemówił po kaszubsku, a w 2017 w uroczystości 60-lecia odsłonięcia pomnika H. Derdowskiego we Wielu).

Wcześniej został członkiem rzeczywistym i honorowym Instytutu Kaszubskiego w Gdańsku, gdzie m.in. promowano książkę Prymas z Kaszub, w której pod koniec znajdujemy takie wyznanie: „Kaszuby to moja mała ojczyzna, z której wyrosłem i właściwie wszystko, co najważniejsze w moim życiu, świadomość własnej tożsamości, wiarę, system wartości, przynależność etniczną, wszystko przejąłem stamtąd. (…) Nigdy dla mnie nie było problemu opozycji tego, co kaszubskie wobec tego, co polskie. To, co kaszubskie, jest również polskie i w dużym stopniu odwrotnie – co polskie, jest również kaszubskie. (…) Jestem Kaszubą (…). Jestem Polakiem, ale moje serce bije po kaszubsku”.

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Borzyszkowski J., Profesor Henryk Muszyński, ks. senior, abp metropolita gnieźnieński, prymas Polski z Kaszub, Członkiem Honorowym Instytutu Kaszubskiego, „Acta Cassubiana”, t. XIX, 2017
• Dzieje prymasostwa polskiego, pod red. Ł. Kruckiego, Gniezno 2017
• Jóskowski M., Biskupi z Ziemi Kaszubskiej. Słownik biograficzny, Banino 2008
• Muszyński H.J., Posługa Słowu w Prymasowskim Gnieźnie – w rozmowie z Tomaszem Dostatnim OP i Lidią Ciecierską, Pelplin 2018
• Muszyński H., Wkład biskupów Polski i Niemiec w proces pojednania naszych narodów i budowania jedności Europy, „Acta Cassubiana”, t. XIX, 2017
• Tenże, Wspomnienie o śp. księdzu arcybiskupie Tadeuszu Gocłowskim, [w:] Pro memoria ks. abp Tadeusz Gocłowski (1931-2016), zebr. i oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2021
• Prymas z Kaszub – z abp. Henrykiem Muszyńskim rozmawia Krzysztof Łukasik, Gniezno 2012
• W cieniu dobrego drzewa. Benefis abp. prof. dra hab. Henryka Muszyńskiego prymasa – seniora, Bydgoszcz 2016

Ikonografia:

1. Źródło: domena publiczna