Piepka Jan

J. Piepka (pseudonim literacki Staszków Jan) – niezrównany kaszubski liryk, poeta i gawędziarz, pisarz polski oraz wytrwały ambasador kaszubszczyzny w czasach PRL. To jedna z najbarwniejszych postaci w dziejach Kaszubów XX w. wśród twórców literatury kaszubskiej i ruchu kaszubsko-pomorskiego. Jest m.in. autorem wzruszającego wiersza pt. Mòje stronë, stanowiącego tekst jednej z najbardziej popularnych pieśni kaszubskich, której melodię skomponował J. Trepczyk.

Urodził się 8.02.1926 r. we wsi Łebno, gmina Szemud, pow. Wejherowo; wychował się w Starzynie pow. Puck. Matka jego Łucja z d. Kreft była położną; ojciec Bazyli pracował w starzyńskiej cegielni, będąc właścicielem niewielkiego gospodarstwa. Jan w Starzynie ukończył szkołę powszechną. Od 1939 r. pracował w tamtejszym tartaku, a w 1942 r. został wcielony do baonów roboczych Wehrmachtu (→ niemiecka lista narodowościowa). Pracował w różnych miejscowościach na terenie Niemiec, Holandii, Belgii, Włoch i Danii oraz ponownie w Niemczech, gdzie po zakończeniu wojny znalazł się w obozie dla przesiedleńców w Lubece.

W grudniu 1945 r. wrócił do Starzyna. Ukończywszy dwuletni kurs nauczycielski w Liceum Pedagogicznym w Wejherowie, w 1948 r. został nauczycielem w rodzinnej wsi. W latach 1950–1952 był kierownikiem szkoły w Gnieżdżewie, gdzie ożenił się z Teresą z d. Kolek – matką ich dzieci – Mirosława (przyszłego dziennikarza i współtwórcy filmu „Kamerdyner”) i Julitty. Od 1950 r. należał do Koła Młodych przy Oddziale Gdańskim ZLP. Debiutował w 1952 r. wierszami polskimi i kaszubskimi na łamach „Rejsów” – dodatku „Dziennika Bałtyckiego”. Będąc pod opieką F. Fenikowskiego i L. Bądkowskiego, za ich zachętą zaczął tworzyć poezję w języku kaszubskim. W 1953 r. pożegnał się ze szkołą i działalnością społeczno-kulturalną na wsi. Zamieszkawszy w Sopocie, został współpracownikiem „Dziennika Bałtyckiego” i etatowym dziennikarzem w tygodniku „Rybak Morski”. Teksty – felietony i wiersze pisane w języku kaszubskim podpisywał pseudonimami, najczęściej jako Staszków Jan. Od 1956 r. trudnił się wyłącznie pracą dziennikarską i literacką. W 1958 r. został członkiem ZLP. Był współzałożycielem Zrzeszenia Kaszubskiego i współpracownikiem redakcji dwutygodnika „Kaszëbë”, będąc kierownikiem Zespołu Żywego Słowa „Roztrębacze ze Gduńska”, prezentującego kaszubską poezję i gawędę w terenie, promującego jednocześnie pismo. Współpracował również jako kaszubski poeta i gawędziarz z gdańskim radiem (→ radio po kaszubsku/radia kaszubskie).

W 1955 r. w Ludowej Spółdzielni Wydawniczej ukazała się książka pt. Nasze stronë. Wybór wierszy i opowiadań kaszubskich, autorstwa Staszkowego Jana (J. Piepki) i Piętowego Tónë (L. Roppla) ze wstępem L. Bądkowskiego. W roku następnym warszawskie wydawnictwo Iskry wydało tom opowiadań J. Piepki pt. Purtkowe stegny, a w 1957 ta sama oficyna opublikowała jego pierwszą powieść pt. Hanesk. W 1961 r. w Wydawnictwie Morskim w Gdańsku ukazał się jego – Staszkowego Jana tomik wierszy Stojedna chwilka, zawierający kaszubskie liryki, satyry i obrazek sceniczny pt. Darënk, cieszący się powodzeniem w amatorskich zespołach teatralnych (→ teatr kaszubski).

Popularności J. Piepki w społecznościach lokalnych sprzyjały jego częste spotkania z czytelnikami w domach kultury, szkołach, sanatoriach, ośrodkach wczasowych, a nawet w zakładach pracy. Była to zarazem forma zarobkowania, którą Staszków Jan udoskonalił jak nikt inny. Skupiając się na szkołach i domach kultury, zatrudniając osobistego menadżera, przy akceptacji kuratorów szkolnych, objechał w latach 1964–1969 niemal całą Polskę. Swoim słuchaczom prezentował dzieje i kulturę Kaszubów, specyfikę ich języka, określając go „morską melodią języka polskiego”. Zachwycał ich swoimi gawędami, kaszubskim humorem, bazując głównie na słynnych gôdkach o mieszkańcach Gnieżdżewa na Nordzie, jak i Tuszków z południa Kaszub. Przy okazji stworzył unikatowe źródło – nie tylko dla swoich biografistów, pisząc na bieżąco „Notatki z podróży” – albo zwyczajnie „Notatki” z odbytych spotkań. Niestety, nie zdążył, mimo wielu zapowiedzi, przelać opowiadanych gawęd na papier (poza wyjątkami jak np. Ò Miesącu w Tuszkach).

Ważnym momentem w życiu J. Piepki było ukazanie się drukiem jego powieści pt. Szumiące wrzosy (Gdańsk 1967, II wyd. Gdańsk 1972), wyróżnionej w 1966 r. w konkursie Gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuki, ZLP i Wydawnictwa Morskiego. Klub „Pomorania” uhonorował go za nią w 1968 r. Medalem Stolema. Na przykładzie losów bohaterów tej powieści (i następnych), pisarz zaprezentował skomplikowane losy Kaszubów z nadmorskiej Nordy, mieszkańców pogranicza polsko-niemieckiego, zwłaszcza w latach II wojny światowej, których symbolem są lasy Piaśnicy, miejsce masowych mordów z przełomu 1939/40 roku. Tę problematykę Piepka zgłębiał w kolejnych powieściach – Dzierzby w głogach (Warszawa 1968) i Cisza (Warszawa 1970), nagradzanych w konkursach i publikowanych w Wydawnictwie MON.

W 1970 roku za przyczyną Piepki – z jego udziałem jako współautorem scenariusza i jednego z głównych aktorów – powstał pierwszy o Kaszubach film fabularny pt. „Kaszëbë” w reżyserii R. Bera. W kolejnych latach ukazały się Piepkowe powieści dla młodzieży: Wieża z domem (1974), Komu przypisano miłość (1976), Torbus i reszta zgrai (1978). Następnie zaistniały tomiki wierszy: Czułość słowa (1980) i Kamiszczi (1983) oraz wiersze i powieść dla dzieci: Moja Kotka, mój kot (1983) i Cień słońca (1984). Obok twórczości literackiej pasjonowały go uprawa ziemi (zwłaszcza truskawek), hodowla pszczół i projektowanie kaszubskiej działalności restauracyjno-kabaretowej nad Bałtykiem. Przyjaźnił się m.in. z członkami Klubu „Pomorania” i Łączyńską Hutą, przekazując młodym swój scenariusz sobótkowego widowiska „Ścinanie Kani”, zrealizowanego na Wdzydzach w 1968 r. Wszędzie niósł ludziom radość. Uczestniczył też w Zjazdach Twórców Literatury Kaszubsko-Pomorskiej we Wdzydzach.

Jako kaszubski poeta i pisarz polski, próbujący iść zawsze własną drogą, nie stronił od działalności publicznej. Poza Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim i ZLP, w których unikał przypisania do opozycji, angażował się w latach 60. w działalność Ogólnopolskiego Komitetu Pokoju i Frontu Jedności Narodu. Był członkiem Stowarzyszenia Marynistów Polskich, a w trudnych latach 80. zgodził się na obecność w rządowej Narodowej Radzie Kultury. Krótko pełnił funkcję prezesa Oddziału Gdańskiego „nowego” ZLP, powstałego po wprowadzeniu stanu wojennego. Z myślą o promocji własnej i kolegów twórczości współtworzył Gdańską Oficynę Wydawniczą.

Wskutek komplikacji rodzinnych, zdrowotnych i politycznych ostatni okres życia spędził poza Gdańskiem, mieszkając głównie w Nowej Karczmie, rzadko chwytając za pióro. Wspierał w pracy i życiu codziennym swoją ostatnią miłość – Jadwigę. Poza najbliższym środowiskiem funkcjonował wówczas bardziej jako bohater legendy, nieobecny w wydarzeniach, jakie działy się w świecie kaszubskim i literackim, zogniskowanych w gdańskim centrum. Dopiero na przełomie XX i XXI wieku, przeniósłszy się do Kościerzyny, zmobilizowany przed gdańskich przyjaciół, skomponował swoje dwa ostatnie tomiki wierszy, wydane przez Instytut Kaszubski: Krzyk ptaków (2000) oraz Spiéwa i lza (2002).

Zmarł 9.03.2001 r. w szpitalu kościerskim. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Łebnie, gmina Szemud. Tamtejszej Bibliotece Gminnej im. ks. L. Heykego zapisał prawa do swojej twórczości literackiej. W filii tejże biblioteki w Łebnie, nazwanej w 2012 r. jego imieniem, już w 2003 r. urządzono, dzięki darom J. Knapińskiej, poświęconą mu Izbę Pamięci.

Ostatnim dziełem prozatorskim J. Piepki są niedokończone wspomnienia pt. „Struga mojego czasu” lub „Wielodroże”, opublikowane we fragmentach na łamach „Pomeranii” oraz w tomie Pro memoria Jan Piepka (1926–2001), zebrał i oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2013. Tom ten zawiera także teksty historyczno-literackie poświęcone jego twórczości, wspomniane wyżej dzienniki – Notatki, wiersze pierwotne i tłumaczenia z języka niemieckiego wierszy P. Schütta oraz niepublikowane wcześniej opowiadania. Tam też znalazły się publikowane po raz pierwszy jego młodzieńcze sztuki sceniczne Rëbacczi trzôsk i Domôcy wión oraz Adaptacja „dlô Belôków” sztuki Leona Heykego „Agùst Szlôga”. Ważną część tego tomu stanowią wspomnienia bliskich i przyjaciół oraz dokumentacja pamięci o nim w rodzinnej gminie Szemud.

Twórczość J. Piepki za jego życia i po śmierci była przedmiotem analizy studentów, krytyków i historyków literatury. Pośmiertnie ukazały się kolejne tomiki jego wierszy, rozmów i felietonów, m.in. zbiorek poezji po kaszubsku i po polsku pt. Całi mój skôrb, Banino-Nowa Karczma 2019. Zawiera on również dedykacje z książek (dla J. Knapińskiej) i kilka listów do p. Jadwigi. Jan Zbrzyca (→ Stanisław Pestka) poświęcił mu wiersz pt. Czile słów ò Janie Piepce…

Na tablicy nagrobnej znalazły się jego własne słowa z powieści Dzierzby w głogach: „Urodziłem się, rosłem i doświadczałem życia w krainie kaszubskiej, której przeznaczeniem chyba było trwanie w osamotnieniu i cichości przy tym, co polskie…”.

Jako Kaszuba – Polonus, przedstawiciel kaszubskiej Nordy, Jan Piepka dobitnie zaznaczył swoją obecność na kartach historii naszej małej ojczyzny i humoru Kaszubów – rzeczników trwania przy polskości. Wśród wyróżnień, jakie go spotkały, były m.in. znamienny Order Stańczyka i takaż Nagroda Remusa.

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Bukowski A., Dwaj prozaicy kaszubscy: Augustyn Necel i Jan Piepka, [w:] Literatura gdańska i ziemi gdańskiej w latach 1945-1975, Gdańsk 1979
• Flisikowska A., Gdańsk literacki. Od kontrolowanego do wolnego słowa (1945-2005), Gdańsk 2011
• Kalinowski D., Literatura kaszubska i socrealizm. Przyciąganie i odpychanie, [w:] Regionalizm literacki. Historia i pamięć, red. Z. Chojnowski, E. Rybicka, Kraków 2017
• Kuik-Kalinowska A., Tatczëzna. Literackie przestrzenie Kaszub, Gdańsk-Słupsk 2011
• Taż, Kalinowski D., Od Smętka do Stolema. Wokół literatury Kaszub, Słupsk 2008
• Kuncewicz P., Leksykon polskich pisarzy współczesnych, t. II, N-Ż, Warszawa 1995
• Neureiter F., Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu, przełożyła M. Boduszyńska-Borowikowa, wstęp T. Bolduan, Gdańsk 1982
• Obracht-Prondzyński C., Zjednoczeni w idei. Pięćdziesiąt lat działalności Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego (1956-2006), Gdańsk 2006
• Pro memoria Jan Piepka (1926-2001), zebr. i oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk-Wejherowo 2015
• Wielcy Kaszubi Synowie Ziemi Puckiej, red. J. Kirkowska, Bydgoszcz 2013

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski
3. Źródło: Instytut Kaszubski