Pelplin

Dziś to stolica diecezji pelplińskiej, obejmującej znaczną część ziemi kaszubskiej i Borów Tucholskich oraz Kociewie, na terenie którego leży nad płynącą z Kaszub Wierzycą. W niedalekiej przeszłości była to stolica obejmującej niemal całe Pomorze Nadwiślańskie diecezji chełmińskiej, która w takich granicach zaistniała po 1821 r., ustanowiona bullą De salute animarum, porządkującą administrację kościelną w państwie pruskim po rozbiorach Rzeczypospolitej. Zlokalizowana w Pelplinie siedziba biskupa, kurii i seminarium duchownego, zaistniała na bazie wcześniejszego dorobku funkcjonującego tu od XIII w. opactwa cystersów; ich kościół stał się katedrą budzącą do dziś podziw dla jej budowniczych (→ klasztory).

Fundatorami i dobroczyńcami cystersów pelplińskich byli książęta gdańscy, których portrety do dziś wiszą na emporze małych organów w pobliżu prezbiterium. Najważniejszy z nich, czczony do dziś przez Kaszubów, to Mestwin II, który w 1276 r. przeniósł siedzibę opactwa z Pogódek – pierwotnego miejsca fundacji (1258) do Pelplina.

Cystersi pelplińscy, podobnie jak oliwscy, cieszyli się względami tak kolejnych panujących, jak i lokalnego rycerstwa – szlachty, których przedstawiciele, także z kaszubskich rodów, przywdziewali ich zakonne szaty.

Wśród ostatnich cystersów Pelplina, których dotknęła pruska kasacja opactwa w 1823 r., był też Kaszuba, przeor ks. M. Prądzyński (urodził się w Podlesiu Małym par. Niedamowo, ale rodzina pochodziła z Prądzony na Gochach). Po zniesieniu klasztoru został proboszczem w pobliskiej Nowej Cerkwi, gdzie zmarł 6 lat później i pochowany został w podziemiach kościoła. W 2016 przed kościołem stanęła wyrzeźbiona w drewnie przez P. Tyborskiego figura ostatniego przeora. Dziś proboszczem w tejże parafii jest kolejny Kaszuba, ks. S. Borzyszkowski rodem z Niezabyszewa k. Bytowa.

Jako stolica diecezji chełmińskiej, obejmującej całe Kaszuby, pocysterski Pelplin był w XIX i XX w. duchowym centrum społeczności kaszubskiej, gdzie szczególną rolę odgrywało seminarium duchowne, w którym kształciły się pokolenia kaszubskich księży, poddawanych w latach zaborów już jako klerycy procesowi germanizacji (→ ksiądz).

W okresie Wiosny Ludów, tak duchowni, jak i klerycy Polacy upominali się dobitnie o równouprawnienie języka polskiego. W 1850 r. kleryk Sz. Keller (1827–1872), Kaszuba znany z polemik z F. Ceynową, gorący Polonus, założył Bibliotekę Polską Kleryków, umożliwiającą samokształcenie w zakresie historii i literatury polskiej. Biblioteka ta przetrwała do września 1939 r. Sam Keller zapisał się jako gorliwy działacz narodowy, wspierający m.in. powstanie i rozwój Zakładu Najświętszej Marii Panny Anielskiej w Kościerzynie, ufundowanego w 1861 r. przez K. Łaszewską (1822–1895) i jej brata, kanonika pelplińskiego ks. J. Prądzyńskiego (1818–1894), będącego od 1870 r. dziekanem Kapituły. Ks. Keller był wśród inicjatorów założenia w 1869 r. pisma polskiego „Pielgrzym”, którego został pierwszym redaktorem.

Spośród grona profesorów seminarium w polskim ruchu narodowym od lat Wiosny Ludów wyróżnili się bracia Pomieczyńscy, ks. Antoni (1797–1876) i ks. Andrzej (1814–1888), pochodzący z Gnieżdżewa, a także ks. J. Pobłocki, długoletni prof. Collegium Marianum, późniejszy proboszcz i kanonik w Chełmnie, przewidziany przez ks. bpa J.N. Marwicza na jego następcę. Przedmiotem ich szczególnej troski była stypendialna działalność Towarzystwa Pomocy Naukowej w Chełmnie, którego zadaniem było wspieranie rozwoju młodej inteligencji (→ inteligencja kaszubska).

Biskupami chełmińskimi w epoce zaborów byli Niemcy. Wśród nich wyróżnił się przywołany już Kaszuba ks. J. Nepomucen von der Marwitz/Marwicz (1795–1886), pochodzący z Tuchlina, syn ziemianina Aleksandra i Marianny z Wysockich, ur. w Główczewicach k. Brus. Jako b. oficer pruski czuł się Niemcem, choć biegle posługiwał się także językiem polskim i kaszubskim.

Będąc właściwym fundatorem Collegium Marianum jako szkoły przygotowującej do nauki w gimnazjum, a następnie w seminarium duchownym lub na studiach, zapewnił w nim stałe nauczanie języka polskiego. Znajomości kaszubszczyzny dał wyraz podczas swojej imieninowej uroczystości w 1861 r., odpowiadając po kaszubsku klerykom na złożone mu w tym języku życzenia. Do społeczności polskiej zbliżył się w okresie kulturkampfu. – Powiedziano potem: „Odezwała się w nim wówczas dusza polska”.

W gronie pelplińskich kanoników, członków kapituły katedralnej i kurialistów oraz profesorów seminarium, mimo dominującego ducha lojalności wobec króla pruskiego i cesarza przez cały wiek XIX, nie zabrakło wybitnych Kaszubów.

Spośród profesorów – rektorów na pamięć potomnych zasłużył szczególnie ks. A. Hildebrandt (1811–1879), pochodzący z Małego Kacka, pierwszy lektor języka polskiego w seminarium od 1848 r. Dwa lata później został rektorem, pełniąc ten urząd do swej rezygnacji w 1868 r. Jako profesor teologii moralnej i liturgii był miłośnikiem historii. Dał początek pelplińskiej szkole historycznej, będąc autorem m.in. pomnikowego dziś dzieła pt. Wiadomości niektóre o dawniejszym archidiakonacie pomorskim a teraz znacznej części diecezji chełmińskiej (Pelplin 1862, 1865, 1866), w którym zaakcentował podmiotowość Kaszubów i języka kaszubskiego.

Obecność spraw kaszubskich w stolicy diecezji wyeksponowana została na początku XX w. W 1908 r. za przyczyną kleryka J. Karnowskiego, z działającej w seminarium półlegalnie „Polonii” wyłoniło się Koło Kaszubologów, które przez następne lata prowadziło ożywioną działalność kaszuboznawczą. Jego liderzy rychło znaleźli się wśród współpracowników miesięcznika „Gryf”. Promując go w diecezji jako „gryfiarze”, współtworzyli także Towarzystwo Młodokaszubów (→ młodokaszubi) powołane w Gdańsku w 1912 r.

Tymczasem działalność Koła Kaszubologów za sprawą interwencji pruskiej władzy została przerwana decyzją rektora. W skromnym zakresie kontynuowano ją pod koniec 20-lecia międzywojennego, co wspominał ks. F. Grucza.

W 1911 r. subregensem, wicerektorem i ojcem duchownym seminarium został świątobliwy ks. K. Dominik (1870–1942). Od 1920 r. był jego rektorem, pełniąc ten urząd do 1932, będąc od 1928 r. biskupem sufraganem (→ biskupi kaszubscy).

Z grona pelplińskich kanoników i profesorów Kaszubów, na rzecz rozwoju kaszubszczyzny, angażując się w ruchu kaszubskim (np. wsparciem kartuskiej „Zrzeszë…” i przynależnością do Stowarzyszenia Miłośników Kaszubszczyzny „Stanica” w Toruniu) wyróżniał się jedynie ks. dr K. Bieszk. Dominował bowiem wówczas w Pelplinie duch wojującej endecji, a w pałacu biskupim mieszkał sympatyk sanacji ks. bp S. Okoniewski. Niemniej, wśród ufundowanych przezeń pomników znalazł się także obelisk poświęcony odsieczy wiedeńskiej, czczonej przez Kaszubów (→ Jan III Sobieski i odsiecz wiedeńska).

Okupacja hitlerowska zaczęła się od początku Krwawą Pomorską Jesienią (→ wojna i okupacja). W szczególny sposób dotknęło to środowisko duchownych w Pelplinie. 20.10.1939 r. zaaresztowano, a następnie zamordowano 21 kanoników kapituły diecezjalnej, profesorów seminarium i Collegium Marianum. Bp Okoniewski, który opuścił diecezję tuż przed wybuchem wojny, zmarł w Portugalii. Bp Dominik, internowany przez Niemców w Gdańsku, zmarł tam w 1942 r., a pochowany został na cmentarzu w Oruni.

Wśród duchownych odbudowujących po wojnie struktury diecezjalne w Pelplinie znaleźli się Kaszubi, m.in. ks. A. Liedtke i ks. A. Kowalkowski oraz ks. K. Dąbrowski, którzy wrócili z Wielkiej Brytanii. Z Torunia przybył do Pelplina legendarny kurialista ks. dr F. Jank, a proboszczem parafii i prof. seminarium został ks. dr B. Sychta – kaszubski pisarz, etnograf i autor pomnikowych dzieł Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej oraz Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, za które Kaszubi i Kociewiacy za życia uhonorowali go specjalnymi medalami. On też po trochu patronował działalności wznowionego Koła Kaszubologów, która długo ograniczała się do symbolicznej koronacji jego przewodniczących jako królów oraz noworocznych odwiedzin profesorów i kanoników w zespole „Gwiżdże”. Jego członkowie wystawili też na scenie dramat B. Sychty Òstatnô gwiôzdka Mestwina. W latach 50. działalność Klubu ożywił jako król kleryk W. Szulist, a kilkanaście lat później jego b. ministrant, dziś ks. prof. J. Walkusz. Stało się to dzięki nawiązaniu bliskiej współpracy z gdańskim środowiskiem ZKP. Koło w 1958 r. przyjęło nazwę Klub Studentów Kaszubów.

Z inicjatywy ZKP w latach 80. zaistniały Spotkania Pelplińskie, organizowane w seminarium za czasów rektoratu ks. dr. J. Buxakowskiego pod patronatem ks. bpa M. Przykuckiego. On też patronował wydaniu z imprimatur Konferencji Episkopatu Polski pierwszej kaszubskiej wersji Nowego Testamentu Biblii w tłumaczeniu E. Gołąbka (→ translacje na kaszubski). Za czasów bpa M. Przykuckiego w katedrze pelplińskiej po raz pierwszy zabrzmiał język kaszubski w liturgii słowa, co ks. F. Grucza skomentował, iż o tym przed wojną nie śmiano nawet marzyć. Przy wsparciu kanclerza ks. A. Śliwińskiego, ks. bp. M. Przykucki wyraził zgodę na odprawienie przez ks. F. Gruczę pierwszej mszy św. w języku kaszubskim, co miało miejsce w 1983 r. w Wygodzie Łączyńskiej przy okazji kolejnego Seminarium Kaszubskiego w Łączyńskiej Hucie. Tam też w chëczë Klubu Studenckiego „Pomorania” częstymi gośćmi bywają klerycy z Pelplina, m.in. współorganizatorzy klubowych opłatków.

Za sprawą ks. bpa M. Przykuckiego Episkopat zasilili kolejni biskupi Kaszubi – początkowo jako sufragani pelplińscy. Byli to: ks. prof. H. Muszyński (→ Prymas z Kaszub), ks. dr A. Śliwiński, ks. prof. J.B. Szlaga oraz zaprzyjaźniony z Kaszubami ks. dr E. Piszcz, którzy w 1992 r. objęli ważne stanowiska w administracji Kościoła katolickiego w Polsce.

Pierwszym biskupem nowej diecezji pelplińskiej został początkowo niechętny kaszubszczyźnie w Kościele ks. prof. J.B. Szlaga, który rektorem WSD mianował Kaszubę ks. dr. W. Meringa, wkrótce bpa włocławskiego.

Pod ich patronatem Klub Studentów Kaszubów „Jutrzniô” rozwinął działalność, wydając m.in. swój organ „Zwónk Kaszëbsczi”. W ogrodzie biskupim z okazji 100-lecia Klubu poświęcona została kapliczka M.B. Sianowskiej Królowej Kaszub. Wydawnictwo „Bernardinum” opublikowało wówczas książkę pt. Më trzimómë z Bògã. Księga Jubileuszowa 100 lat Klubu Studentów Kaszubów w Wyższym Seminarium Duchownym w Pelplinie 1908–2008, Pelplin 2008.

Następcą ks. bpa Szlagi – odnowiciela katedry pelplińskiej, został ks. bp dr R. Kasyna, zakorzeniony również na Kaszubach, kontynuujący dzieło renowacji obiektów seminaryjnych i katedry pelplińskiej. Jego biskupem pomocniczym został ks. dr A. Okroj, pochodzący z Chmielna.

Od lat 80. działa w Pelplinie Kociewski Oddział Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Jego aktualnym liderem jest B. Wiśniewski, propagator życia i twórczości ks. prof. J. Pasierba, pierwszego laureata Medalu im. Bernarda Chrzanowskiego „Poruszył wiatr od morza”. Oddział ten zadbał o upamiętnienie m.in. ks. B. Sychty, jak i innych postaci związanych z dziejami i kulturą kaszubsko-pomorską. Między innymi organizuje konferencje pod hasłem „Wielcy ludzie małego Pelplina”, których owoc udokumentowany jest w postaci publikacji. Uczestniczy także w przygotowaniu organizowanego w WSD we współpracy z ZKP Areopagu Pelplińskiego, nawiązującego ponoć do Spotkań Pelplińskich, które zlikwidowane przez X. bp. Szlagę przeszły nie tylko do pelplińskiej legendy… Odnowione w III RP budynki stolicy kościoła pelplińskiego dziś rzadko (poza Collegium Marianum) wypełnia się młodzieżą. Opustoszały także domy należące w przeszłości do zakonów żeńskich, których przedstawicielki pracowały w różnych instytucjach diecezji.

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Borzyszkowski J., Pelplin jako ośrodek życia kulturalnego na Pomorzu w XIX i XX wieku, „Studia Pelplińskie”, t. XXV, 1997
• Tenże, Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. III: W Królestwie Pruskim i Cesarstwie Niemieckim (1815-1920), cz. 1: Kaszubi i Pomorze na drodze do kapitalizmu i społeczeństwa obywatelskiego (1815-1870); cz. 2: W Cesarstwie Niemieckim – oraz za Wielką Wodą na emigracji (1871-1920), Gdańsk 2019
• Tenże, Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. IV: Kaszubi w II RP i w latach II wojny światowej (1920-1945), Gdańsk 2019
• Tenże, Z dziejów Kościoła katolickiego na Kaszubach i Pomorzu w XIX i XX wieku, Gdańsk-Pelplin 2000
• Derc K., Zarys biograficzny Sługi Bożego księdza biskupa Konstantyna Dominika, przygotował do druku, wstępem i przypisami opatrzył J. Borzyszkowski, Gdańsk-Wejherowo 2022
• Księga Jubileuszowa 350 lat Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie (1651-2001), red. A. Nadolny, Pelplin 2001
• Kujot S., Opactwo pelplińskie, Pelplin 1875
• Manthey F., Epitafia pelplińskie, [w:] Jubileusz 750-lecia Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie, Pelplin 2001
• Mross H., Słownik biograficzny kapłanów diecezji chełmińskiej wyświęconych w latach 1821-1920, Pelplin 1995
• Nadolny A., Słownik biograficzny kapłanów wyświęconych w latach 1921-1945 pracujących w diecezji chełmińskiej, Pelplin 2021
• Romanow A., Kaszubi i Kaszuby w problematyce pelplińskiego „Pielgrzyma” 1869-1920, „Acta Cassubiana”, t. VI, 2004
• Tenże, „Pielgrzym” pelpliński w latach 1869-1920, Gdańsk-Pelplin 2007
• Wielcy ludzie małego Pomorza, pod red. B. Wiśniewskiego, Pelplin 2018

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski