Papiérnie

Papiérnie, a tak pò prôwdze papiorné młinë, bëłë môlama, w jaczich wërôbielë papiór. Wënalezlë gò w Chinach w 105 r. pò Christusu, a w pôłniowò-zôpadny Eùropie, za pòstrzédnictwã Arabów, zaczãlë gò wërabiac w XI–XII w. Pierszé papiérnie na pòlsczich zemiach pòwstałë we Wrocławiu, Swidnicë i Czerwònym Prądnikù kòl Krakòwa w pòczątkach 90. lat XV w. Òd przełómaniô XV/XVI w. béł zgrôw do ùrësznianiô papiérniów we wszëtczich wiôldżich miastach abò krótkò nich. Mòżemë miec pòmëszlenié, że pierszi papiorny młin na òbéńdze Gduńska (Stôré Miasto) mógł dzejac w latach 1473–1494, za co miasto brało harãdã we wësokòscë 12 grziwnów. Drëgô papiérniô, do jaczi jistnieniô ni mómë wątplëwòtów, pòwstała we Gduńskù w 1566 r., w môlu przerobionégò kòprowégò młina. Ji pachtarzã w 1570 r. béł papiernik H. Probstley.

Na eùropejsczim kòntinence spòdlową papiorną sërowiną bëłë włókna ùdostôwóné przédno z lnianëch abò kònoplanëch szôtorów, z czasã téż bawełnianëch. Kòdrë rozbijelë na papiorną masã za pòmòcą stãpów, pózni tpzw. òlãdrów, pòrësziwónëch wòdną energią, dlôte papiérnie zwelë papiornyma młinama. Ùdostôwanim materiału do wërôbianiô papioru zajimelë sã czipnicczi szôtornicë, chtërnëch na kaszëbsczich wsach dało jesz pòtkac w 70. latach XX w. W swòjich wspòminkach pisała ò nich A. Łajming:

„Wtedy zajechał i przystanął koło nas, jak każdej wiosny, szmaciarz z Brus i wołał:
– Lumpë, lumpë!
– Nie rëcz, szôtornikù! – krzyknął Hering. – Ni ma żódnëch lumpów, bò wòjna je!”

Ùdostóné kòdrë béł mùsz pòzortowac na biôłé i farwné, pòtemù wëcygnąc z nich rãbë, òbsziwczi, gùzë itd. a téż pòszarpac na môłé sztëczczi. Ùdostóné na taczi ôrt łachë bëłë warzoné i próné w gòrący łëbinie z dodôwkã mëdła, a pò wëpłókanim w czësti wòdze, wrzuconé do półbeczka, w jaczim miałë rozmòknąc i gnic. Ùdostóną tak gãstą masã przekłôdelë do stãpów, w chtërnëch cãżczé, drzewiané òbité żelazłã tłoczi mùżdżëłë jã, twòrzącë mitką, ùbitą brëjã. Żebë ùdostac papiór nôwëższégò kwalitetu béł jesz mùsz wëbielëc tã brëjã i zôs jã przepłókac wòdą. Z taczégò rozwòdnionégò materiału za pòmòcą ramków z rzeszotama czerpelë (nabiérelë) bódżi papioru (stądka pòzwa papiór czerpóny abò sëtkòwi), jaczé pòtemù bëło nót wësëszëc, wstãpno na filcu scëskónym przez prasã, pózni rozwiészelë gò na linkach. Papiorné rzeszota bëłë zrobioné ze splotłégò drótu. W ùplot wprowôdzelë dodôwkòwi drót, jaczi ùkłôdelë w rozmajité mòdła (np. herbë, figùrë, inicjałë abò nôdpisë). W jegò môlu papiór béł ceńszi, przez co pòwstôwôł wòdny merk (filigran), jaczi bëło widzec pòd wid. Wësëszony papiór béł gładzony z pòmòcą kamów abò żelaznëch walców, a pòtemù pòkriwelë gò klejã ùdostôwónym z òwczich abò kòzëch kòpëtów abò dżerbarsczich òdpôdków.

Papiór rôz pòkrëti klejã służił do drëkù, a pòkrëti dwa razy jakno pismieniznowi materiôł z nôwëższim kwalitetã. Tak przërëchtowóny papiór pakòwelë w rizë, na zôczątkù mającé 480, a pózni 500 bógów, i nima hańdlowelë. Papiór gòrszi jakòscë wërôbielë z farwnëch kòdrów i mielë starã zortowac je wedle farwë. Ròzmajitô bëła téż wëdatnosc pòjedincznëch papiornëch młinów. Papiérniô w Lëpùszu wedle pòdôwków z 1773 r. wërôbiała kòl 1000 rizów òb rok, w tim 300 rizów pismieniznowégò papioru rozmajitégò gatënkù i 200 rizów bibùłë.

Wedle znajarza pòmòrsczégò papiernictwa i kòlekcjonera filigranów F. Pabicha (1909–1989) i niemiecczégò badérë K. Roemera na Gduńsczim Pòmòrzim (w Zôpadnëch Prësach) fùnksnérowało kòl 40–50 papiornëch młinów, jaczé słëchałë Gduńskòwi, szlachce, klôsztoróm abò tej-sej niezanôleżnym papiernikóm. Papiornyma méstrama bëlë colemało Niemcë ( Niemcë na Kaszëbach). Wielny dzél papiornëch młinów béł na Kaszëbach. Niejedne z nich dzejałë nieprzeriwno, jiné cządama. W zôpadnoprësczim parce bëłë to taczé môlëznë: Bãdomino (1717–przed 1900), Bielkòwò (1618–1799), Brãtowò (1795), Jelitkòwò (1652–1734), Juszkòwò (1707–1728), Kamiannô Strëga (1650–1852), Kôrlëkòwò (1656–1848), Lëpùsz (1762–1852), Łapino (1740–1931), Mackòwë (1597–1847), Môłi Kack (1665–1869), Nowô Brda (1696–1845), Młink (1603), Kòlibczi (1551–ok. 1900), Òlëwa (1600–1869), Przëmòrzé (1606–1849), Rusocëno (1579–ok. 1820), Straszëno (1574–1833), Żukòwò (1512–1862). Je téż wiedzec, że òd XVI w. papiérnie fùnksnérowałë w kaszëbsczim parce Zôpadnégò Pòmòrzô, wezmë na to w Słëpskù, Kaszëbsczi Dãbnicë abò Tëchómiu.

Jak pòkôzałë badérowania K. Roemera, papiernictwã w òkòlim Gduńska zajimałë sã gwësné familie òb czile pòkòleniów. Bëłë westrzód nich familie: Axmann, Gast, Frintzel, Günther, Müller, Nitsch i jin. Czãsto równak papiernictwò nie przechòdzëło na pòsobné pòkòlenia, czegò przëmiarã mòże bëc F. Kùkòwsczi z Lëpùsza, stark W. Kùkòwsczégò – młodokaszëbsczégò dzejarza ( młodokaszëbi), bankera i miéwcã zemsczégò majątkù w Kòlibkach.

Kùńc fùnksnérowaniô papiornëch młinów mùsz je parłãczëc z rozwijã industrialny produkcje papioru, jaczi zaczãlë wërabiac nôprzód z drzewny miôzdżi, a pòtemù z celulozë. Do pòłowë XIX w. wikszosc papiornëch młinów na Pòmòrzim padła. Przedërchałë niewielné, jaczé swòjã produkcjã przestawiłë na wërôbianié kartonów abò pakòwégò papioru. Jinszé przesztôłcëłë sã w baro pòpùlarné òd kùńca XIX w. fabriczi papa, jaczi stôł sã na wiele dekadów jednym òd nôbarżi pòpùlarnëch dakòwëch pòkrëców.

Dzysdnia jedurną pamiątką pò kaszëbsczich papiérniach są papiorë, a razã z nima filigranë, ùchòwóné w archiwaliach i stôrëch drëkach.

Tomôsz Rembalsczi

Bibliografiô:

• K.O., Wierny sztuce i nauce, „Pomerania”, 1990, nr 4, s. 25–26
• Kataster fryderycjański okręgu kościerskiego 1772/1773, cz. A–L, wyd. A. Groth, Kòscérzna 2015
• Kreis Bütow. Im Auftrage des Provinzialkonservators, bearb. von G. Bronisch, W Ohle, H. Teichmüller, Stettin 1938.
• Łajming A., Dzieciństwo. Wspomnienia, wyd. II popr., Gduńsk 1997
• Pabich F., Papiernie nad Zatoką Gdańską, Gduńsk 1978
• Ptaśnik J., Papiernie w Polsce XVI wieku, Kraków 1920
• Roemer K., Trunz H., Geschichte der Papiermühlen in Westpreußen und Danzig, nebst einem Anhang für den Netzedistrikt, Münster 2000
• Siniarska-Czaplicka J., Papiernictwo, [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, przédny red. A. Mączak, Warszawa 1981, s. 35–37
• Skiba W., Z historii odkryć i wynalazków (pismo – papier – druk), Lwów 1898
• Szymczyk M., Zarys dziejów koszalińskich zakładów papierniczych, „Koszalińskie Zeszyty Muzealne”, t. 24, 2004, s. 205–216

Ikònografiô:

1. Zdrzódło: F. Pabich, Papiernie nad Zatoką Gdańską, Gduńsk 1978, s. 17