Zmarły w 2020 r. Z. Szymański, urodzony i zakochany w Wilnie poeta i pisarz, należący do grona „Kaszubów Wileńskich” (→ Kaszubi z wyboru), powiedział przed laty, że wszyscy byli w Róży zakochani. Z kolei Róża – poza rodzinnym Wilnem – była zakochana we Wdzydzach, a przez nie w Kaszubach, gdzie znalazła swoją drugą małą ojczyznę.
Urodziła się 1.09.1926 r. w rodzinie Piotrowiczów. Ojciec Wiktor był urzędnikiem państwowym, dyplomatą; jej matka, Jadwiga z Wokulskich, jako nauczycielka języka polskiego i pisarka doktoryzowała się na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie jej promotorem był S. Pigoń. O ich wileńskim domu mówiono, iż był znany, dobry, niewzruszenie polski, przesycony pamięcią przeszłości, ale otwarty na nowości.
Róża, będąc uczennicą gimnazjum sióstr benedyktynek (1939/40) i polskiego gimnazjum żeńskiego, poszła śladem matki, pisząc wiersze i opowiadania. W okresie okupacji uczestniczyła w młodzieńczej konspiracji i nauczyła się języków francuskiego, litewskiego i rosyjskiego. W 1945 r., zdawszy maturę, przyjechała wraz z matką do Poznania. (Ojciec pozostał w Londynie). Tam rozpoczęła studia polonistyczne, a w 1947 r. wyszła za mąż za znanego z Wilna L. Ostrowskiego, wówczas już aktora.
Po ślubie Ostrowscy przenieśli się do Gdyni, gdzie urodziła się ich córka Elżbieta. Róża wkrótce zaistniała jako autorka nagrodzonych opowiadań, ich lektorka, mająca urzekający tembr głosu. W latach 1950–1955, podziwiana m.in. za ów niezwykły głos i znakomitą interpretację czytanych tekstów, pracowała w Rozgłośni Polskiego Radia w Gdańsku jako redaktorka i kierownik redakcji literackiej, będąc autorką ciekawych słuchowisk i recenzji teatralnych. Podziwiano ją także za prowadzenie legendarnego dziś kabaretu radiowego – „Oberża pod Neptunem”. Uznanie słuchaczy zyskały również jej teksty piosenek i songów, pisanych do słuchowisk radiowych, w których była ulubioną narratorką.
Il. 1. Róża Ostrowska
W 1953 r. została członkiem Związku Literatów Polskich, działając przez kilka lat w zarządzie oddziału gdańskiego, współpracując i przyjaźniąc się m.in. z L. Bądkowskim i F. Fenikowskim, M. Słomczyńskim i W. Woroszylskim. W 1963 r. Ostrowscy zamieszkali w Gdańsku-Wrzeszczu przy ul. Partyzantów. Dzięki przyjaźni z L. Bądkowskim i I. Trojanowską poznawała Kaszuby, a zakochała się we Wdzydzach – jeziorze, lasach i ludziach. Drugi dom dla siebie i swoich psów oraz gości znalazła w checzy bliźniaczek H. Knut i A. Ostrowskich, uprawiających ginącą sztukę ludową – plecionkarstwo z korzeni sosnowych, należących do Zespołu Pieśniarek „Wdzydzanki”, kierowanego przez hafciarkę W. Wiśniewską (→ haft kaszubski). We Wdzydzach znalazła azyl – świat bliski utraconej Atlantydzie dzieciństwa. Przebywała tam jako ukochana „Różyczka” od wczesnej wiosny do później jesieni, uczestnicząc w życiu codziennym wsi, dzieląc radości i smutki – nie tylko domu Ostrowskich. (Zbieżność nazwisk przypadkowa). Idealizując egzotykę wsi i wdzydzkich Kaszubów jako autentycznych i prostych ludzi, odległych od cywilizacji, prawdziwych i lepszych od mieszczuchów, wrażliwych na piękno, prawdę i fałsz, wzbogacała legendę tego miejsca, wdzydzkie mity, stworzone przez Teodorę i Izydora Gulgowskich.
We Wdzydzach powstały jej hasła do pierwszego Bedekera kaszubskiego, napisanego z I. Trojanowską, wydanego przez Wydawnictwo Morskie trzykrotnie, po raz pierwszy w Gdyni w 1962 r. Tam też powstała jej słynna powieść wdzydzka pt. Wyspa (wyd. I Gdynia 1960), która do dziś miała pięć wydań, a w 1972 r. w Pradze ukazała się w przekładzie H. Stachowej na język czeski pt. Ostrov zapomneni. Tam również, może częściej niż w Gdańsku, gdzie mieszkała z córką i matką (mąż Leszek sporo wędrował po teatrach polskich), przyjmowała gości. (Chëcz Róży – Ostrowskich spłonęła wraz z pamiątkową tablicą 17.02.2003 r.).
Il. 2. Róża oraz Aneczka i Helenka (Knut) Ostrowskie we Wdzydzach, ok. 1957 r.
W każdym miejscu, a we Wdzydzach w szczególności, Róża była duszą towarzystwa. W pamięci przyjaciół i w legendzie pozostała kobietą pełną empatii, fantazji, polotu i humoru, umiejącą słuchać, ciekawą innych. Wyróżniała się również w salonach literackich, a także w debatach politycznych, będąc precyzyjną w myśleniu, stanowczą w poglądach, daleką od akceptacji tzw. socjalistycznej rzeczywistości. Wzbudzała obok miłości strach wśród mężczyzn, przyjaźń i zawiść u kobiet, podziw młodzieży, m.in. jako prowadząca dyskusje po studenckich premierach teatralnych. Była przyjacielem Studenckiego Klubu „Pomorania”, działającego przy ZKP, który w 1969 r. uhonorował ją Medalem Stolema – zwanym kaszubskim Noblem. Otrzymała go wraz z T. Mincem i M. Kołodziejem za jej adaptację i wystawienie w Teatrze Wybrzeże anonimowego dramatu Tragedia o bogaczu i Łazarzu (→ teatr kaszubski).
Polityczną mądrością i zaangażowaniem społecznym oraz stanowczością zasłynęła w Październiku 1956 r., będąc odtąd jako dziennikarska współpracowniczką studenckich „Kontrastów”, a potem „Ziemi i Morza” oraz „Pomorza”, a także „Dziennika Bałtyckiego” – „Głosu Wybrzeża”, „Tygodnika Zachodniego” i „Dialogu”. W marcu 1968 r. wraz z L. Bądkowskim w nielicznej grupie przyjaciół wystąpiła z listem otwartym w obronie studentów i dyskryminowanych kolegów dziennikarzy i literatów. Zapłaciła za to zwolnieniem z teatru, który był bardzo ważną cząstką jej życia. Następne trudne lata przetrwała m.in. dzięki wsparciu Z. Szymańskiego i innych przyjaciół z Gdańska, Warszawy i Krakowa, będąc nieustannie inwigilowana przez UB (→ Urząd/Służba Bezpieczeństwa a Kaszubi), który oskarżał ją o działalność wrogą Polsce Ludowej, m.in. przez przynależność do kręgu sympatyków Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego i przyjaciół L. Bądkowskiego oraz I. Trojanowskiej.
Il. 3.
Walcząc z chorobą nowotworową, ograniczającą jej aktywność w środowisku, nadal przyjmowała gości i próbowała pisać we Wdzydzach swoją ostatnią, jak się okazało, niedokończoną powieść, w której zestawiła obraz bliskich jej światów – wileńskiego i kaszubskiego. Opublikowało ją Wydawnictwo Morskie pt. Mój czas osobny, Gdańsk 1977 wraz z wspomnieniami przyjaciół. Zmarła na progu wiosny – 23 marca w Niedzielę Palmową 1975 r. Jej córka Elżbieta kilka dni wcześniej urodziła syna Jakuba. Młodsza córka Elżbiety i Zygmunta Lorenców otrzymała imię Róża. Pochowano ją 26 marca na Cmentarzu Srebrzysko obok rodziny i przyjaciół, kolegów z ZLP, gdzie pożegnały ją kaszubską pieśnią „Wdzydzanki”.
Wraz ze śmiercią rozpoczęło się życie „Różyczki” po śmierci. Pamięć o niej przetrwała nie tylko we Wdzydzach czy Gdańsku, gdzie jeszcze za życia W. Samp za sprawą L. Bądkowskiego Jej twarzą obdarzył księżną Mechtyldę w Poczcie Książąt Pomorza Gdańskiego, Gdańsk 1974 (→ książęta gdańscy). Jej postać i twórczość utrwalona została poprzez tablicę pamiątkową w Teatrze Wybrzeże, nadanie jej imienia ulicy we Wrzeszczu, przy której mieszkała oraz ufundowanie obelisku zlokalizowanego przy starej bramie do Muzeum – Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach. Przez lata – do śmierci w 2020 r. – pamięć o Róży wzmacniała obecność we Wdzydzach jej nieodrodnej córki Elżbiety z męża Lorenc, idącej śladami Matki, będącej niejako członkiem rodziny wśród przyjaciół Róży. R. Ostrowska obecna jest też na kartach opracowań historyków literatury. J. Bachórz wstęp do swojego artykułu pt. O pisarstwie Róży Ostrowskiej (Rozmyślania) zakończył słowami:
„Koloryt (…) legendowy, który ozdobił portret pisarski widziany oczyma przyjaciół, swoiście pomaga historykowi: dozwala mu odczytywać w książkach Róży Ostrowskiej określone treści z większą dozą pewności, skoro treści te zostały przez opinię zbiorową włączone do repertuaru marzeń, tęsknot lub przekonania środowiska”. (Zob. Aneks do: R. Ostrowska, Mój czas osobny, s. 137-187). Potwierdzenie tych słów znajdziemy w poświęconych „Różyczce” kolejnych książkach: Pro memoria Róża Ostrowska 1926–1975, zebrał i oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk-Wejherowo 2003, i Róża Ostrowska. Bibliografia oraz trzy szkice o życiu i twórczości, oprac. A. Fac, Gdańsk 2014. Tam też znajdziemy poświęcony jej pamięci wiersz Z. Szymańskiego, zatytułowany: Ty mnie już nigdy nie zaprosisz w gości…
Józef Borzyszkowski
Bibliografia:
- Flisikowska A., Gdańsk literacki. Od kontrolowanego do wolnego słowa (1945-2005), Gdańsk 2011
- Gdańsk literacki. Informator o gdańskim środowisku literackim, oprac. M. Kowalewska, Gdynia 1964
- Literatura gdańska i ziemi gdańskiej w latach 1945-1975, pod red. A. Bukowskiego, Gdańsk 1979 Ostrowska R., Mój czas osobny, Gdańsk 1977
- Pro memoria Róża Ostrowska (1926-1975), zebr. i oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk-Wejherowo 2003
- Róża Ostrowska. Bibliografia oraz trzy szkice o życiu i twórczości, oprac. A. Fac, Gdańsk 2014
- Tragedia o bogaczu i Łazarzu, z rękopisu odczytał i do druku przygotował J. Treder, Gdańsk-Gdynia 1999
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
