Organizacje młodzieżowe

W kontekście Gniazda gryfa, przywołując organizacje kształtujące w naszych dziejach najnowszych osobowości młodych Kaszubów i Pomorzan, trzeba zacząć od towarzystw filomatów pomorskich, odwołujących się do romantycznych tradycji filomatów wileńskich. Początki ich działania datowane są na czas powstania listopadowego w Królestwie Polskim, w którym wzięła udział grupa gimnazjalistów chojnickich. Istotą filomackich działań, rzadko półlegalnych, zwykle zakazanych – w pełni konspiracyjnych, było samokształcenie w zakresie historii, geografii i literatury polskiej; niejako kształtowanie osobowości narodowej polskich uczniów w pruskich gimnazjach pod hasłem Ojczyzna – Nauka – Cnota.

Organizacje filomackie, wspierane przez starszych kolegów – akademików i przedstawicieli elity miast, w których funkcjonowały gimnazja, objęły z czasem wszystkie ośrodki gimnazjalne Pomorza. Obok najstarszego – Chojnic, najważniejsze było Chełmno, a w przypadku Kaszubów także Wejherowo, skąd ideę filomacką przeniesiono do Wałcza. Zachowane archiwalia filomackie z tych ośrodków, dotyczące kół „Wiec” w Wejherowie i „Ul” w Wałczu, pozwalają – obok wspomnień filomatów – poznać codzienność tych organizacji. Były one śledzone i tępione przez część profesorów, ale przede wszystkim przez policję pruską.

Pomorskie towarzystwa współdziałały z wielkopolskimi, tworząc sieć ogólnozaborową pod patronatem akademickiego Związku Młodzieży Polskiej „Zet”. Wykrycie przez Prusaków działalności filomackiej w Wielkopolsce, doprowadziło do rozpoznania jej ogniw w Prusach Zachodnich i wielkiego procesu filomatów pomorskich w Toruniu w 1901 r., w którym część oskarżonych skazana została na kary więzienia i relegowania ze szkoły. Proces ten stał się częścią tradycji niepodległościowej Pomorzan, pielęgnowanej w II RP, PRL i III RP.

Obok gimnazjalnych organizacji filomackich (od 1908 r. działających jako Towarzystwa Tomasza Zana), młodzież kaszubsko-pomorska, podejmująca studia wyższe na uniwersytetach pruskich i innych krajów niemieckich, kontynuowała samokształcenie narodowe i działalność społeczno-kulturalną w legalnych stowarzyszeniach akademickich. W XIX w. w skali ogólnozaborowej i ogólnopolskiej szczególną rolę spełniło działające na Uniwersytecie Wrocławskim Towarzystwo Literacko-Słowiańskie (1836–1886), promujące idee demokratyczne i wspólnoty ogólnosłowiańskiej, w którym wyróżniło się wielu Kaszubów i Pomorzan, a wśród nich F. Ceynowa – ojciec regionalizmu kaszubskiego.

Pod koniec XIX i na początku XX w. znaczącą aktywność przejawiały studenckie organizacje Polaków w Berlinie, Gryfii i Monachium, gdzie studiował i działał A. Majkowski, w których ukształtowała się jego obecność – rychło redaktora i wydawcy „Gryfa” oraz przywódcy młodokaszubów. W Berlinie było to m.in. Towarzystwo Naukowe Polaków, a w Greifswaldzie Naukowe Stowarzyszenie Studentów [Polaków] „Adelphia”, próbujące prowadzić działalność edukacyjno-kulturalną wśród pracujących na Pomorzu Przednim polskich robotników rolnych, co zostało uznane za niezgodną z prawem działalność polityczną. W wyniku wyroku sądu uniwersyteckiego Majkowski musiał opuścić Gryfię, gdzie stykając się z pomnikami książęcej przeszłości Kaszubów i Pomorzan, ukształtowała się jego osobowość Kaszuby – Polaka. Nie mogąc dalej studiować na uniwersytetach pruskich, dotarł do stolicy Bawarii – Monachium. Tam założył w 1902 r. niezależne od dominujących w polskim ruchu studenckim, a zwalczających się tajnych nurtów – narodowego (Związek – ZET – ZMP) i socjalistycznego (Zjednoczenie) – Towarzystwo akademickie „Vistula”, skupiające głównie ludzi z Prus Królewskich, którym zarzucano zachodniopruski, a nawet kaszubsko-pomorski separatyzm… Majkowski, ukończywszy studia, pracując jako lekarz, nadal utrzymywał bliskie kontakty z „Vistulą” jako jej pierwszy prezes i członek honorowy. W tym czasie idee filomackie i akademickie docierały również do Pelplina – oddziałując na młodzież gimnazjalną w Collegium Marianum i kleryków Seminarium Duchownego. W 1908 r., b. filomata chojnicki, J. Karnowski, w ramach nieformalnego stowarzyszenia Polonia, założył Koło Kaszubologów, skupiając do wspólnego studiowania rzeczy kaszubskich 36 spośród około 100 kleryków. Kaszubolodzy do 1910 r., kiedy to zakazano im dalszej działalności, wygłosili 19 referatów w swoim gronie i 3 na ogólnych zebraniach. Nawiązując kontakt z pracującym w Kościerzynie A. Majkowskim, wydawcą „Gryfa”, stali się wraz z Vistulanistami współtwórcami czasopisma, jego rzecznikami w terenie (nazwano ich Gryfiarzami), główną siłą ruchu młodokaszubskiego, których twórczą działalność przerwała I wojna światowa.

Współcześnie działa w Pelplinie Klub Studentów Kaszubów „Jutrzniô”, wydający „Zwónk kaszëbsczi”.

W odrodzonej Rzeczypospolitej b. filomaci powołali w 1922 r. Związek Filomatów Pomorskich. Pod jego patronatem wznowiona została legalnie filomacka działalność samokształceniowa w gimnazjach. Obok Towarzystwa Filomatów (szczególnie aktywne w Chojnicach i Kościerzynie), działały na Kaszubach gimnazjalne Koła Krajoznawcze i Regionalne (np. w Wejherowie, gdzie miała miejsce premiera dramatów kaszubskich B. Sychty). Niemniej znacząca była działalność Związku Harcerstwa Polskiego (Chojnice – opiekun S. Bieszk) i pracujących pod opieką katechetów Sodalicji Mariańskich oraz KSM-ów, które również podejmowały problematykę kaszubską.

Szczególnie barwna (także dosłownie!) była działalność organizacji akademickich Pomorzan na uniwersytetach i innych uczelniach wyższych w II RP – Warszawy, Krakowa, Wilna i Lwowa, a zwłaszcza Poznania. Stolica Wielkopolski, nie tylko w sensie terytorialnym, była Pomorzu najbliższa. Już w 1920 r. powstało tam Akademickie Koło Pomorskie przy Wszechnicy Piastowskiej o charakterze towarzyskim i naukowym, współpracujące ze Związkiem Filomatów Pomorskich. Obok AKP powstały i działały korporacje, skupiające Pomorzan, m.in. „Baltia” (1921) i najbardziej aktywna „Pomerania”. AKP w 1929 r. zainicjowało powstanie ogólnopolskiego Związku Akademickich Kół Pomorskich, obejmującego również korporacje Polaków studiujących na Politechnice w W.M. Gdańsku (ZAG „Wisła”). AKP i „Pomerania” (1923) najszerzej uwzględniały w swojej pracy problematykę kaszubską, kształcąc nowe pokolenia inteligencji i regionalistów kaszubsko-pomorskich; dokumentując w swoich publikacjach łączność ze starszym pokoleniem. Świadectwem ich pracy są m.in. trzy tomy Rocznika Korporacji „Pomerania” z lat 1926–1928.

Obok Poznania drugim ośrodkiem akademickim, wyróżniającym się pod względem aktywności studentów z Kaszub i Pomorza, była Warszawa. Działały tam międzyuczelniana organizacja – Akademickie Koło Pomorzan i Polska Korporacja Akademicka „Cassubia” (1927) oraz związane z nimi (mniej akademickie a bardziej inteligenckie) Stowarzyszenie Przyjaciół Pomorza (1936), wydające własne czasopismo pt. „Biuletyn Pomorski”. Szczególną legendą obrosła działalność Korporacji „Cassubia”, która, współpracując z Zrzeszeniem Regionalnym Kaszubów w Kartuzach ( zrzeszyńcy), organizując w tym mieście od 1935 r. doroczne zjazdy i tworząc tam lokalne Koło Akademików Kaszubów (1938), otrzymała wówczas – rok przed wybuchem wojny – swój sztandar. Sztandar „Cassubii” został uratowany przez ostatniego jej prezesa J. Skwiercza i w 1993 r. przekazany do Domu Kaszubskiego pod opiekę powstałego w 1962 r. w Gdańsku Klubu Studenckiego „Pomorania”.

Po II wojnie światowej wznowiona została na krótko działalność akademicka korporacji, m.in. „Pomeranii” w Poznaniu, jak i w symbolicznym wymiarze KSK w WSD w Pelplinie.

W efekcie przemian po październiku 1956 r. i utworzenia Zrzeszenia Kaszubskiego w Gdańsku, powstały na krótko kluby młodej inteligencji kaszubskiej w Kartuzach i Wejherowie oraz w Gdańsku (tu „Ormuzd”). Jednocześnie przy redakcji dwutygodnika „Kaszëbë” powstał Klub Pracy Twórczej „Pomorania”. Na bazie ich dokonań powstała w 1962 r. jako Klub Młodej Inteligencji ww. „Pomorania”, która w latach 60. i 70. przyjęła postać Klubu Studentów. Podobna „Pomorania” powstała wówczas z inicjatywy gdańskiej na UMK w Toruniu. Siłą spajającą działalność organizacji młodzieży akademickiej było, obok samokształcenia, życie towarzyskie i pieśń.

Z inspiracji ludowej władzy, nieco w opozycji do „Pomoranii”, powstały w latach 70. przy ZSP w Gdańsku Regionalne Koła np. Kościerzaków itp. Wszystkie zawieruchy PRL i III RP przetrwała „Pomorania” w Gdańsku, mająca od 1970 r. swoją siedzibę – chëcz w Łączyńskiej Hucie, współdziałająca z KSK w Pelplinie.

W III RP, obok starych ośrodków działalności młodzieży akademickiej, zaistniał nowy w Słupsku na Akademii Pomorskiej i na krótko ponownie w Toruniu na UMK. Działalność kontynuował też klub w seminarium w Pelplinie, wydając m.in. „Zwónk kaszëbsczi”, prowadząc kaszubskie audycje w Radiu Głos, organizując rekolekcje dla młodzieży po kaszubsku opartych na motywach religijnych znajdujących się w Remusie (Brusy – 2004 r.), czy też uczestnicząc w wykładach z języka kaszubskiego (prowadziła je B. Ugowska, a brało w nich udział wielu kleryków spoza Kaszub). Powstały też nowe kluby młodzieżowe np. Klub Młodych Kaszubów w Baninie, skupiający głównie młodzież licealną z części pow. kartuskiego, nawiązujący do tradycji Korporacji „Cassubia”. Podobny nieco doń Klub „Nowô Tatczëzna” działa od 2015 r. w Rumi, zajmując się m.in organizacją konkursu wiedzy o Kaszubach, rajdów edukacyjnych czy akcji „młodimłodszima” polegającej na prowadzeniu zajęć i warsztatów dla dzieci w przedszkolach. Jest też działający od 2017 r. w Luzinie Klub Młodych Kaszubów „Òska”, skupiający się zwłaszcza na reaktywowaniu wśród kaszubskiej młodzieży tradycyjnej gry sportowej Bùczka (o której wspominał już I. Gulgowski (→ Gulgowscy Teodora i Izydor), a potem m.in. J. Ceynowa). Powstała nawet liga skupiająca zespoły z całych Kaszub (np. Brus, Żukowa, Szopy, Luzina).

Znakiem szczególnym współczesnych działań młodzieży kaszubskiej jest nacisk na promocję, nie tylko kaszubszczyzny, zwłaszcza w mediach, przy ograniczeniu samokształcenia i tworzenia więzi międzypokoleniowych. Godłem – herbem – znakiem rozpoznawczym ww. organizacji, obecnym na sztandarach, znaczkach, wydawnictwach, jest gryf!

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Borzyszkowski J., „Druhna Pomorska” i jej twórca, a inne pisma Stowarzyszeń Młodzieży Polskiej na Pomorzu w latach 1920-1939, „Pomerania”, 1985, nr 12
• Tenże, Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. IV: Kaszubi w II RP i w latach II wojny światowej (1920-1945), Gdańsk 2019
• Tenże, Nad Radunią… O dziejach przysiółka skansenowskiego z „zagrodą kaszubską” w Łączyńskiej Hucie, Gdańsk 2016
• Tenże, Z dziejów Kościoła katolickiego na Kaszubach i Pomorzu w XIX i XX wieku, Gdańsk-Pelplin 2000
• Filomaci pomorscy. Księga pamiątkowa Sesji Naukowej i Zjazdu Filomatów w Wejherowie w dn. 20 maja 1972 r., Gdańsk 1975
• Karnowski J., Filomaci pomorscy, cz. 1, Toruń 1926
• Më trzimômë z Bogã. Księga jubileuszowa. 100 lat Klubu Studentów Kaszubów w Wyższym Seminarium Duchownym w Pelplinie 1908-2008, red.: komitet red. pod red. ks. A. Nadolnego, Pelplin 2008
• Obracht-Prondzyński C., Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. V: Dzieje najnowsze (po 1945 r.), Gdańsk 2019
• Tenże, Ruch kaszubsko-pomorski. Ludzie – instytucje – idee. Kaszëbskò-pòmòrskô rësznota. Lëdze – institucje – deje, Gdańsk-Gduńsk 2016
• Tenże, Zjednoczeni w idei. Pięćdziesiąt lat działalności Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego (1956-2006), Gdańsk 2006
• Pamiątkowa publikacja Klubu Studenckiego „Pomorania” z okazji 50-lecia, Gdańsk 2012

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski