Pierwòszno młënë, jaczé bëłë ju znóné w stôrożëtnëch czasach, òznôczałë bùdink ùmôlniony nad wòdnym cekã, wëkùstrzony w wòdné kòło zwóné téż młińsczim. Kòło, pòrësziwóné mòcą spiãtrzony wòdë, dôwało nëk mechanizmóm, w tim kamóm, co młołë zôrno zbòżô. Pierszé wietrzniczi, jaczé pòjawiłë sã w Eùropie w XII w., bëłë równoczasno młënama, pòrësziwónyma z pòmòcą wmòntowónëch skrzidłów.
Młënë, òsoblëwie te wòdné, w ùszłoce miałë téż jinszé namienienié. Dzãka wëzwëskaniémù młińsczégò kòła dôwałë nëk piłóm, fòluszóm do filcowaniô wełnianégò sëkna, papiérnióm, dżerbarnióm zwónym zamszowima młënama, prochòwim młënóm i kòwôlnióm, w jaczich wërôbielë żelazło z dzarniowi rëdzënë, a pózni ze sprowôdzónégò żelaznégò łómù. W kòwôlniach młińsczé kòło nanëkiwało młot, chtëren pò niemieckù je zwóny Hammer, dlôte na Kaszëbach zwelë je hamrama, np. Hamer Młin w gm. Lëpińce. Òd hamra pòchôdô pòpùlarné na Kaszëbach nôzwëskò Homernik, Òmernik abò Hamersczi (→ nôzwëska).
Na pòlsczich zemiach, na zôpôd òd lëni Wisłë, pierszé wòdné młënë pòjawiłë sã w XII w. Bùdowa młëna brëkòwała wësoczi technyczny wiédzë. W przëtrôfkù wiesczich młënów taką ùmiejãtnosc mielë sami młënarze, a w miastach, dze młënë bëłë wikszé i czãsto bùdowóné z barżi wëbëtnëch materiałów (np. Wiôldżi Młin we Gduńskù), wëzwëskiwelë doswiôdczonëch méstrów zwónëch werk-méstrama. Nieòbéńdné bëłë téż dëtczi brëkòwné do kùpianiô pasownëch sërowinów, a òsoblëwie młińsczich kamów, jaczé colemało bëłë robioné z piôskówca. Na pôłnim Pòmòrzô colemało sprowôdzelë je ze Sląska, a na nordze, za pòstrzédnictwã Gduńska, docérałë z Nadrenie. Te slédné bëłë wiele drogszé, ale téż wëbëtniészé i barżi ùwôżóné. Wôżné przë bùdowie młëna bëło wëbranié placu nad rzéką, tak, żebë dało sã wëbùdowac pasowné spiãtrzenié, młińsczi stôw i całé nasadzenié. A że we wiele przëtrôfkach młënarze dostôwelë zachtny plachc gruńtu, młińskô zôgarda czãsto szlachòwała za môłim fòlwarkã.
Il. 1. Dôwny zbòżowi młin w Diwanie, dzysdnia pensjonat
Z pòzdrzatkù na nëk na kòło (doprowadzenié do niegò wòdë) jistniałë dwa ôrtë młënów: z pòdsebiérnym i nasebiérnym kòłã. W przëtrôfkù, czej wòda miała wiôldżi spôdk i chùtczi żoch, bùdowelë pòdsebiérné młënë, zwóné téż wałowima. Jich kònstrukcjô doprowôdzała wòdã pòd kòło i pòbiérała jã z pòmòcą apartnëch szëpelków. Znankòwałë sã òne prostotą i mniészima kòsztama bùdowë, ale jich felą bëła zanôleżnota òd rówiznë wòdë. Do te ùcãżiwałë òne żeglowanié i czãsto bëłë skażoné òb czas spłiwaniô szczitë (sztëków lodu) w zëmòwim i wczasnozymkòwim cządze. W młënach z nasebiérnym kòłã wòda bëła doprowôdzónô rëną i spôdała z pasowny wëżawë na kòło, jaczé miało specjalné kôstczi (kòrëtka), dlôte zwelë je kòrëcznyma. Do ùżiwaniégò taczégò kòła bëła brëkòwnô bùdowa sztëcznëch spiãtrzeniów wòdë, damów z przepùstnicama, stawów i kòrëtów, zwónëch téż rënama. A że w strzédnëch wiekach nie wiedzelë so radë z pasownyma zmiéniôczama, wikszé i spòrniészé młënë mùszałë miec dodôwkòwé kòła, za jaczé bëło nót òdprowadzac przëmiérzno wikszi pòdatk.
Wietrzniczi słëchałë na Kaszëbach do dosc mało pòtikónëch ùrządzeniów. W człëchòwsczi zemi pierszi wietrznik òstôł òpisóny we wsë Strzeczonô w 1400 r. Trzë wietrzniczi, jaczé miałë czekawé pòzwë „Wëgòda”, „Zôwada” i „Zôzdrosc”, fùnksnérowałë w òkòlim Brusów. Genezã tëch pòzwów pòdôwô J. Bòrzëszkòwsczi: „Wëgòda, bò zastąpiła cãżczé żarna ùżiwóné donądka we wikszim dzélu gbùrstw; Zôwada, bò òdbiérała niejednëch klijentów Wëgòdze; Zôzdrosc dlôte, że szła na miónczi ze zaòstałima”.
Il. 2. Dzejający młin – Hamer Młin
Młënarze bëlë karnã, co sã bënowò jinaczëło. Dzél z nich, òsoblëwie w miesczich młënach słëchającëch do państwa, zjiscywôł swòje òbrzészczi na spòdlim kòntraktu za òpłôtk w dëtkach abò nôtëraliach. Wiele wiesczich młënarzów trzimało w swòjich rãkach młënë erbòwno dzãka apartnym prawóm. Dlôte wëprzédniwelë sã na spòdlim swòjégò òkrãżô. Jak pisze W. Długòkãcczi: „Zanôleżno òd warënków, młënarze kòl młińsczégò placu mòglë dostac jaczis part zemi (nawet czile niw), do te tej-sej z karczmą, zgòdã na ùdostôwanié młińsczich kamów, bùdowlanégò i òpôłowégò drzewa z państwòwëch lasów, spiãtrziwanié wòdë i bùdowã stawów (colemało z rëbaczenim), zjiscywanié gwësnëch robòtów przez chłopów, pòspólné ùżëtczi z wieską gminą (pastwiszcze)”. Wësokô spòlëznowô rówizna młënarzów bëła brzadã jich wielestarnëch rzemiãsniczich ùmiejãtnosców, bò wiele z nich znało sã na cesółce, stolarzenim abò kòłodzejce. W przëtrôfkù młënów w klôsztornëch majątkach (→ klôsztorë), mniszczi abò mnichòwie pilowelë, żebë młënarze mielë dobrą dbã westrzód lëdzy, a w czasach pò refòrmacji – żebë bëlë katolëkama.
Zdôwô sã, że na nordowëch Kaszëbach w cządze przed zagôrënkama bëło ò to òsoblëwie drãgò, bò tamtoczasny młënarze we wiôldżim dzélu pòchòdzëlë z lëdztwa z niemieczima kòrzeniama, a to czãscy jak Kaszëbi czerowało sã za nôùkama Lëtra. Taczi jiwer miałë norbertanczi z Żukòwa, chtërne mùszałë w 1624 r. dac młin w Òksëwim protestantowi H. Kòchòwi. Dlôte w slédnym zdanim dogôdënkù mniszczi zapisałë: „A że je jinszi religii, tej bãdze mùszôł w kòżdą niedzelã, abò òn sóm, abò jegò białka, abò jegò czeladnik, jedno z nich, jic do òksëwsczégò kòscoła i kôzaniô słëchac i katolëcczégò nôbòżeństwa słëchac. Amen, amen”.
Il. 3. Wietrznik we Wdzydzach
Na pôłnim Kaszëb bëło równak znónëch wiele młinarsczich rózgów, jaczé trzimałë swòje młënë òb czile pòkòleniów, jak Lamk alias Lamkòwscë z Lamkù k. Brusów. Tej-sej miéwcama młënów stôwelë sã szlachcëce (→ kaszëbskô szlachta), jak Żmùda Trzebiatowscë w Bòrowim Młënie abò Kòssak Główczewscë z Kaszëbë. Wôrt téż dodac, że z młinarsczi familie (znad Gòwidlëńsczégò Jezora) pòchôdôł B. Synak, bëlny socjolog, badéra Kaszëb i samòrządówc.
W lëdowi kùlturze zakòrzeniła sã równak mëslô, że młënarze cëganilë, czegò dokazã są chòcle ùchòwóné rzeklanë: Młënôrz miele i pëtluje, wszëtczich lëdzy òszëkùje; Nie kùp swinie òd młënarza i nie żeń sã z gòspòdënią òd ksãdza; Młënôrz i piekôrz nie kradną, lëdze jima sami znôszają; Z młińsczégò rozsëpù młënôrz swinie tëczi. A samëch młënarzów na pôłnim Kaszëb złoslëwie zwelë pëtlôrz abò pëtelnik.
Lëczba jistniejącëch w ùszłoce młënów na Kaszëbach òb wieczi wierã sã zmieniwała, a naja dzysdniowô wiédzô nie pòzwòliwô scwierdzëc, kùli jich bëło. Na gwës wiele. Wòdné młënë bëlno fùnksnérowałë do II swiatowi wòjnë, równak na skùtk przeńdzeniô frontu i pòwòjnowégò szabrowaniô wiele z nich òstało do czësta znikwionëch. Do całownégò ùpôdkù wiesczégò młënarzeniô doszło na skùtk mòdernizacyjnëch pòzmianów kùńca cządu Lëdowi Pòlsczi i czasu transfòrmacji pò 1989 r. Te młënë, jaczé przedërchałë do dzysdnia, abò niszczeją, abò zmieniłë swòje namienienié, stôwającë sã restoracjama, pensjonatama abò mieszkalnyma bùdinkama. Czãsto dôwné młińsczé stawë przesztôłcëlë w rëbné gòspòdarstwa (pstrągarnie). Pamiãc ò nich przedërchała w môlowëch pòzwach, jak Bòrowi Młin k. Lëpińc, Czôpielsczi Młin k. Stãżëcë itd. Czãscy równak „młin” fùnksnérëje w topònimie, pòzwach dzélów wsë, jak Stôri Młin w Bãdargòwie, Kòleczkòwsczi Młin w Kòleczkòwie abò Na Młënie w Ùgòszczë (→ topònimë).
Tomôsz Rembalsczi
Bibliografiô:
- Baranowski B., Polskie młynarstwo, Wrocłôw–Warszawa–Kraków–Gduńsk 1977
- Borzyszkowski J., W państwie prusko-niemieckim, [w:] Historia Brus i okolicy, zbiérny dokôz, red. J. Borzyszkowski, Gduńsk–Brusë 2006, s. 181–480
- Czaplewski P., Kartuzja kaszubska, Gduńsk 1966
- Długokęcki W., Społeczeństwo wiejskie, [w:] Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Władza i społeczeństwo, red. nôùk. M. Biskup, R. Czaja, Warszawa 2008, s. 460–494
- Dokumenty Oksywia, Obłuża i Pogórza 1212–1771, wëd. T. Rembalski przë wespółùdzélu J. Szerle, tłóm. łac. tekstów A. Pająkowska, Gdiniô 2012
- Domańska H., Młyny, kuźnice, folusze, „Pomerania”, 1999, nr 10, s. 26–33
- Fryda M., Młyny wodne starostwa człuchowskiego, „Pomerania”, 1990, nr 7–8, s. 34–35; 1990, nr 10, s. 39–40
- Kubicki R., Młynarstwo w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach w XIII–XV wieku (do 1454 r.), Gduńsk 2012
- Odyniec W., Starostwo puckie 1546–1678, Gduńsk 1961
- Pomierska J., Przysłowia kaszubskie. Studium z paremiografii i paremiologii, Gduńsk 2013
- Sychta B., Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. III, Wrocłôw–Warszawa–Kraków 1969
- Tegò, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. IV, Wrocłôw–Warszawa–Kraków 1970
- Szerle J., Młyn zbożowy w Oksywiu. Geneza – funkcjonowanie – upadek (XIV–XVIII w.), „Studia Gdańskie”, t. 36, 2015, s. 249–260
Ikònografiô:
- Òdj. Tomôsz Rembalsczi
- Òdj. Kazmiérz Rolbiecczi
- Òdj. Macéj Òstoja-Lnisczi
