Czasopismo prezentujące w latach 1908–1914 w języku niemieckim efekty prac członków i sympatyków Verein für kaschubische Volkskunde (Towarzystwa Ludoznawstwa Kaszubskiego), założonego przez F. Lorentza oraz I. Gulgowskiego (→ Gulgowscy Teodora i Izydor). Periodyk miał głównie wymiar etnograficzny i językoznawczy, ale pojawiały się tutaj również materiały z zakresu historii i architektury. Artykuły naukowe były pisane głównie jako rozprawy w stylu analitycznym, z zapleczem przypisowym, statystyką, rycinami i fotografiami. Oto w pierwszym numerze pisma opublikowano w tym zakresie np. Gulgowskiego, Sonne, Mond und Sterne im Volksglauben am Weitsee (Wdzydze-See) albo Lorentza, Welches Recht haben die Kaschuben Westpreußens auf diesen Namen? Drugim działem pisma były notatki o folklorze, który służyły jako teksty źródłowe. Głównymi dostarczycielami tego typu wypowiedzi zbieranych w różnych częściach Kaszub byli Gulgowski, J. Patock, rzadziej M. Pinthus, B. Schmid, P. Paschke, J. Koblischke czy też E. Waschinski. W trzecim dziale periodyku znajdowały się omówienia i recenzje publikacji etnograficznych. Omawiano tutaj nie tylko dzieła wychodzące w języku niemieckim (np. O. Knoopa, Ostmärkische Sagen, Märchen und Erzählungen), ale i prace wychodzące po polsku (np. K. Kościńskiego, Idea słowiańska na Kaszubach) czy czasopisma kaszubskie (np. zawartość „Gryfa” młodokaszubów). Taki układ strukturalny zachował się w ciągu całej działalności czasopisma.
Ważnym czynnikiem komunikacyjnym było to, że choć naukowa narracja realizowana była w języku niemieckim, to jednak materiały folklorystyczne podawano po kaszubsku i dopiero potem w tłumaczeniu. Głównymi dostarczycielami tekstów w dyskursie naukowym byli Lorentz (omawiający zabytki językoznawcze i kwestie słownikowe, np. Nochmals der Name „Slovinzen” czy Beiträge zur Biographie des Michael Pontanus) oraz Gulgowski (opisujący kulturę materialną Kaszub, np. Das Bauernhaus in der Kaschube czy Beiträge zur Volkskunst in der Kaschubei). Natomiast Patock konsekwentnie zbierał i publikował twórczość ludową, ogłaszając różne przykłady gatunków tekstów, np. zapis obrzędu-widowiska ścinania kani.
Il. 1.
Pismo, mimo ambitnych założeń, nie przetrwało długo z kilku powodów. Pierwszy to kondycja finansowa Vereins für kaschubische Volkskunde i niemożność finansowania rocznika z własnych składek członkowskich. A trzeba przyznać, że jego poziom edytorski i jakość druku były na wysokim poziomie (niemal każdy numer zawierał tabele, ryciny czy fotografie, periodyk był wydawany przez renomowaną lipską oficynę Otto Harrassowitz). Druga kwestia to powstanie „Gryfa” A. Majkowskiego, który jako pasjonat rodzimości początkowo ściśle współpracował z Verein, lecz później założył odrębne kaszubsko-polskie Towarzystwo Młodokaszubów (młodokaszubi). W takiej sytuacji kulturowej, politycznej i ekonomicznej czasopisma miały względem siebie sprzeczne interesy. Trzecim czynnikiem była ówczesna sytuacja polityczna, która sprawiła, że czasopismo było atakowane zarówno ze strony niemieckich nacjonalistów jako niepotrzebnie doceniające słowiańską obecność na Pomorzu i Kaszubach, jak i ze strony kaszubsko-polskich działaczy, odbierających działalność czasopisma jako ideowo antypolską.
W dzisiejszej ocenie czasopisma trzeba docenić jego ważkość i rzeczowość. Pojawiły się w nim materiały pisane według konsekwentnie realizowanego planu zbadania kultury kaszubskiej, odznaczające się warsztatem akademickim artykuły oraz cenne materiały folklorystyczne zbierane przez nieprzypadkowe osoby. W działalności „Mitteilungen des Vereins für kaschubische Volkskunde” nie występowały czynniki doraźnej walki politycznej, a nade wszystko chodziło o zgromadzenie jak największego materiału etnograficznego. Jednakże nie bez racji pismo było krytykowane przez samych Kaszubów (szczególnie A. Majkowskiego), którzy utyskiwali, iż niemieccy badacze traktują tradycję kaszubską jako wartość muzealną, nie dostrzegając, iż jest to zbiorowość ludzi wciąż egzystujących, mających nie tylko przeszłość dawnych wieków, ale i wielką przyszłość.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Bukowski A., Regionalizm kaszubski. Ruch naukowy, literacki i kulturalny. Zarys monografii historycznej, Poznań 1950, s. 141-147
- Kwaśniewska A., Badania etnograficzne na Kaszubach i Pomorzu Wschodnim w XIX i XX w. Ludzie, instytucje, osiągnięcia badawcze, Gdańsk 2009, s. 172-191
- Pepliński W., Czasopiśmiennictwo kaszubskie w latach zaboru pruskiego. Aspekty programowe, publicystyczne i wydawnicze, Gdańsk 2002, s. 81-92
Netografia:
Numery z 1908-1913 – https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/89425/edition/80752
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
