Miłość

Miłość jako najważniejsza emocja w egzystencji człowieka jest również obecna wśród znaków kulturowych Kaszub. Tak jak w innych etnosach i społecznościach pojawiły się także i tutaj obrazy, reprezentacje i wzorce miłości, wyrażane w tekstach folklorystycznych oraz twórczości artystycznej. Co do tej ostatniej, specyfika tradycji literackiej uzyskała swój tekstowy zapis stosunkowo późno, ale nie oznacza to, że jest mało wartościowa.

W ludowej tradycji Kaszub to, co dotyczy sfery miłosnej i co wyłania się z opracowań przygotowanych przez folklorystów od wieku XIX do prac B. Sychty z drugiej połowy XX w., można ułożyć w kilka grup tematycznych. Pierwszy zestaw kulturowej reprezentacji miłości wywodzi się z bogatej sfery emocjonalno-egzystencjalnej, w której postrzegano miłość zmysłową jako siłę naturalną, łączącą kobietę i mężczyznę w parę, potem spajaną nie tylko przez miłość małżeńską, ale i przez miłość rodzicielską. W ludowym systemie wartości każdy człowiek podlega sile miłości i dąży do jej przeżycia. Wyrażają tę sferę rozliczne pieśni, frantówki oraz opowiastki zamieszczone w różnych zbiorach twórczości ludowej (np. F. Ceynowa, Sto frantóvek z połudnjovéj częścj Pomorza Kaszubśkjego, osoblivje s zjemj Svjeckjéj, Krajni, Koczevja i Boróv, 1867; Ł. Kamieński, Pieśni ludu pomorskiego. Pieśni z Kaszub południowych, 1936; J. Patock, Kopa szętopórk, 1936; L. Bielawski, A. Mioduchowska, Polska pieśń i muzyka ludowa, 1997-1998). Miłość szczęśliwa jest w twórczości ludowej Kaszub największym egzystencjalnym spełnieniem, realizacją najważniejszych celów istnienia. Natomiast miłość nieszczęśliwa czy niezrealizowana jest w tego typu twórczości wielkim dramatem osobistym i zakłóceniem porządku świata.

Druga grupa tekstów kulturowych związana jest z wymiarem obrzędowym i obyczajowym miłości. Kaszubska tradycja ludowa wykształciła w tym zakresie ciekawe formy rytualne, które można uszeregować w ciąg czynności pragmatyczno-symbolicznych. Uczestniczą w nich nie tylko zakochani, ale całe najbliższe im otoczenie społeczne. Stąd więc zanim dojdzie do uprawomocnienia relacji miłosnej, pojawiają się swaty (rôjbë, wrëje), potem zrãkawinë, następnie (już w kościele) zôpôwiedze. Dalej następowały kolejne wydarzenia: wieczór przedślubny z ògrabinami, czyli zabawą taneczną oraz pòlterabendem, czyli tłuczeniem szkła w drzwi domu panny młodej. Ważny był także porządek dnia zaślubin, nad którym czuwał drużba (rôczk). Dekorowano wówczas wozy i konie (woły), które wiozły młodych oraz odpowiednio usadzano gości weselnych w jeździe do kościoła. Zachowania przed świątynią i wewnątrz niej także były objęte odpowiednim porządkiem i jednocześnie służyły do formułowania różnych wróżb na temat przyszłości młodożeńców. Po uroczystości w kościele orszak weselny ruszał do karczmy, a jeszcze później do domostwa rodziców panny młodej, a potem pana młodego. Spożywano môltëch, tańczono do upadłego, weselników nawiedzały maszki, czyli przebierańcy z życzeniami dla młodej pary. Nieodłącznym elementem kaszubskiego wesela był również brutczi tuńc i po nim òczepinë. Dawne wesela na Kaszubach angażowały całą okoliczną społeczność i trwały nawet do 14 dni.

Literatura piękna, tworzona przez oryginalnych artystów i sformułowana w języku kaszubskim wskazane powyżej obrazy i modele wydatnie rozwija i niuansuje. Układając kilka ich typów w porządku chronologicznym, można rozpocząć od poematów humorystycznych H. Derdowskiego, w którym obrazy miłości są stonowane, nasycone poczuciem spełnienia, choć poddawane czasami doświadczeniami fizycznego oddalenia. Za przykład można tutaj podać relację pomiędzy Janem Czorlińskim a jego żoną Barbarą z poematu Ò Panu Czôrlińsczim co do Pùcka pò sécë jachôł (1880), którzy darzą się siebie głębokim uczuciem i dają na to dowody we wzajemnej trosce o siebie. Także do miłości małżeńskiej dąży Jan Kulczyk z Kaszëbë pòd Widnã (1883), odrzucając zachętę do przedmałżeńskiej ze strony austriackiej panny. Derdowski wprowadza również w innym swoim poemacie motyw miłości nieszczęśliwej, kiedy rysuje młodego, wiejskiego chłopaka zakochanego bez wzajemności w bogatej pannie z pobliskiego dworu (Jasiek z Kniei, 1885). Wszystkie z tych obrazów miłości są u Derdowskiego stosunkowo pobieżne, wynikają głównie z opisów sfery obyczajowości kaszubskiej i nie są głównym tematem narracji. Jedynie scena śpiewania kołysanki Nad Radunią krwawa woda z poematu o Czorlińścim, którą nuci Barbara Czorlińska nad swym dzieckiem wykracza artyzmem i symbolizmem poza kontekst kultury ludowej i obrazuje pierwszy raz wyrażoną w literackim języku kaszubskim miłość matczyną. Miłość matczyna znajduje zresztą u Derdowskiego jeszcze inny opis na przykładzie relacji ukazanej w Jaśku z Kniei. Tutaj matka twardą ręką prowadzi ku dorosłości swojego syna, stale pilnując jego rozwoju i wskazując mu pozytywne wartości nie tylko słowem, ale i niekiedy przymusem.

Niemal wszystkie odmiany miłości pojawiły się w twórczości młodokaszubów, co wynika tak z rozwoju kaszubszczyzny jako środka literackiej ekspresji, jak i z racji wrażliwości oraz umiejętności tworzenia sztuki, jaką w wybitnej mierze posiedli A. Majkowski, J. Karnowski oraz L. Heyke. Co do pierwszego z młodokaszubów, to jego największe osiągnięcie prozatorskie, tj. Żëcé i przigòdë Remùsa (1938) zawiera różnego typu modele miłości, z których m.in. wyróżnić można miłość idealistyczną (w relacji z Martą – powierniczką i towarzyszką dzieciństwa Remusa, a także z Królewianką – adresatką młodzieńczej miłości totalnej i odmieniającej, acz niezakończonej szczęśliwie) czy też miłość zmysłową w odmianie negatywnej oraz interesownej (ukazanej w relacji Remusa z Trąbiną) oraz odmianie pozytywnej i spełnionej (w relacji z Klementyną). W powieści Majkowskiego pojawia się również miłość ponadpersonalna, w świecie wartości utworu pełniąca funkcję najwyższej z form miłości kierowanej do własnej tradycji. To nie tylko uczucie, ale i imperatyw działania oraz chęć realizacji racji wspólnotowych. Widać tę postawę w decyzji Remusa, iż przeniesie Królewiankę na drugi brzeg strumienia i wyzwoli spod złej mocy zapadły zamek (czyli ocali tradycję kaszubską od upadku) oraz że wszędzie wraz ze swoją wędrówką po świecie będzie niósł wid i miecz, a zatem wiedzę i moc działań skierowanych na rzecz umiłowanej ojczyzny.

W przypadku twórczości J. Karnowskiego obrazy różnych odmian miłości widać w jego liryce adresowanej do poetyckiej Hanki, a nade wszystko w jego autorstwa dramaturgii. Chodzi tutaj o sceny z Òtroka Swãntewida (1920), w których widzimy zwodniczą miłość głównego bohatera sztuki, młodego idealisty do Morskiej Panny, odwodzącej go od wzniosłych ideałów poświęcenia się wspólnocie. Warto też wspomnieć o dialogach i zachowaniach w Ścinaniu Kani (1920), z napomknieniami o zmysłowej, nieuświęconej aktem małżeńskim związków erotycznych występujących coraz liczniej wśród Kaszubów żyjących na granicy II Rzeczypospolitej i Niemiec, a które są wywołane rozprężeniem moralnym typowym dla nowoczesności. Na biegunie tego typu ujęć pojawia się u Karnowskiego Wesele kaszubskie (1933), sztuka, w której ukazane zostały rzeczywiste obyczaje kaszubskie, obrazujące piękno dawnych obrzędów oraz hierarchiczny porządek społeczny. Karnowski pokazywał tutaj, że uczucie między młodymi ludźmi jest nie tylko sprawą prywatną, ale również elementem uniwersalnie działającej umowy społecznej.

Trzeci z młodokaszubów – L. Heyke – także zaproponował w swojej liryce interesujące modele miłości, tym ciekawsze, że osadzone w odnawianej tradycji romantycznej oraz aktualnej autorowi poezji modernistycznej. Heyke jako katolicki duchowny odważył się opublikować wiersze, które są specyficznym połączeniem tematyki erotycznej i psychologiczno-religijnej. Z jednej więc strony są to utwory kierowane do Aneczki, metaforycznie opisywanej dziewczyny kaszubskiej, adresatki westchnień miłosnych i pragnień, z drugiej jednak Aneczka to sugestywnie i subtelnie przedstawiona kobiecość, żeński element natury, który jest wychwalany za pomocą topiki niemal sakralnej, przekształcającej to, co jednostkowe w znak uniwersalny. Heyke jest również autorem poematu historyczno-miłosnego Dobrogòst i Miłosława (1939), w którym pobrzmiewają motywy średniowiecznej liryki prowansalskiej połączone z treściami historii Pomorza Wschodniego czasów Świętopełka II. Dla kaszubskich obrazów miłości poemat Heykego jest o tyle ważny, że zarysowuje nie tylko emocje mężczyzny przeżywającego rozstanie czy zewnętrzne czynniki przeszkadzające w rozwijaniu się jego związku z kobietą. Utwór, dzięki empatii i wyobraźni podmiotu literackiego, prezentuje także oryginalne obrazowanie wrażliwości kobiety, próbującej dokonywać własnych wyborów egzystencjalnych.

Swoistym kontynuatorem młodokaszubów był B. Sychta, który w sztuce Hanka sã żeni (1937) ukazał miłość w jej profilu obyczajowym. Sztuka jest tak silnie powiązana z obrzędowością kaszubską, że można ją traktować jako etnograficzny opis zachowań weselnych. Sychtę na pierwszy plan wysunął widowiskowość i ludowość, które występują w dramacie za sprawą tradycyjnych recytacji, przyśpiewek, muzyki i tańców kaszubskich. Wszystkie owe ogniskują się wokół miłości, uczuć oraz przeżyć wewnętrznych. Tytułowa Hanka, jej siostra Marta, ojciec i matka, a także Walery jako kawaler poszukujący z Dobrym Mężem przyszłej żony, to wyraziciele Kaszubów, którzy zachowują prawa przodków, obdarzają szacunkiem bliższą i dalszą rodzinę, zaś ich miłość to siła organizująca tak parę młodych ludzi, jak i całą społeczność. Mniej obrzędowo, a bardziej obyczajowo przedstawił Sychta problematykę miłości w dramacie obyczajowym Dzéwczã i miedza (1938). Autor sztuki, portretując rodziny Walkuszów i Zielonków, ukazał starania dwóch kawalerów (Antona i Stacha) o rękę Moniki – córki Walkuszów. Utwór ukazuje relacje społeczne pomiędzy mieszkańcami kaszubskiej wsi w latach trzydziestych XX wieku. Najważniejsze jednak dla tematu miłosnego są wypowiedzi Moniki, która jest w trudnej emocjonalnie sytuacji – rozdarta pomiędzy chęcią bycia z mężczyzną, którego kocha, a nakazem posłuszeństwa wobec ojca.

Kolejne pokolenie literatów kaszubskich – zrzeszyńcy – utrzymali wzorce kulturowe miłości zmysłowej wypracowane przez młodokaszubów, jednakże znacząco rozwinęli figury idealizujące uczucia wobec wartości uniwersalnych, nade wszystko na wyrażeniu przywiązania do ojczyzny. Niemal każdy z poetów tego kręgu czynił to na swój własny sposób, choć można zauważyć, że J. Trepczyk i A. Labuda potrafili wykreować obrazy miłości do ojczyzny nie tylko tej doświadczanej w materialnym wymiarze rzeczywistych Kaszub, ale i w ujęciu ojczyzny mityzowanej, przedstawianej w kontekstach średniowiecznych. Warto tutaj zauważyć, że ich opisy miłości do ziem przodków odnoszą się także do losów ziem słowiańskich po lewej stronie Odry. Z innych zrzeszyńców, szczególnie ciekawie wyraził gorące uczucia przywiązania do najważniejszych i symbolicznych miejsc Kaszub S. Bieszk w cyklu Sonetów kaszubskich, napisanych wyrafinowanym gatunkiem poetyckim. Jego opanowanie formy literackiej sprawiło, że utwory stały się przykładami harmonijnego połączenia uczuć podmiotu i kreowania wspólnotowego obiektu emocji. Także oryginalnie i kunsztownie zaprezentował motywy patriotycznie J. Rompski, prezentując tę problematykę w swoich neoromantycznych lirykach, ideowych dramatach i psychologicznej prozie. Szczególnie dramaty są swoistą manifestacją walki o wolność i tożsamość kaszubską, jaką bohaterowie sztuk wyrażają poruszająco i bezkompromisowo. Na koniec dowartościowania kręgu twórców „Zrzeszë”, trzeba wspomnieć o swego typu nowości w artystycznym wyrażaniu miłości, co dostrzec można w przypadku utworów J. Trepczyka i jego wierszach kierowanych do dzieci. Te formy są pierwszym zapisem miłości ojcowskiej w artystycznym języku kaszubskim.

Pewną specyfiką kaszubskojęzycznej literatury jest to, że względnie nowa jest reprezentatywność kobiet wśród piszących. Stąd więc pierwszym wybitnym głosem poetyckim Kaszubki-literatki jest twórczość K. Muzy, która od lat siedemdziesiątych XX wieku tworzyła sugestywną lirykę miłosną. Niepowtarzalność tych propozycji polega na zaznaczaniu sensualistycznej wrażliwości podmiotu literackiego, kobiecej perspektywy oglądu świata i bogatej wyobraźni archetypicznej oraz diwinicznej. „Ziemska boskość” kobiecego „ja” jest również widoczna w poezji I. Czai. Doświadczenie egzystencjalne w tej liryce sąsiaduje z żeńskim aktywizmem, a nawet z demonizmem, który raz przyjmuje postać motywu wampirycznego, innym razem wiedźmowego. Przekonującym osiągnięciem liryki I. Czai jest silny ton osobisty, utożsamienie się podmiotu literackiego z bohaterem/bohaterką wiersza, co pozwala wyrazić bardzo silne emocje. Jeszcze inaczej tworzy wiersze z tematem miłosnym H. Makurat, u której stale istnieje opozycja pomiędzy Tanatosem a Erosem, pesymistyczny światopogląd a delikatna nadzieja, melancholiczny nastrój a niewielka wiara w człowieka. W utworach poetki, które dotykają sfery miłości występuje nasycony aurą mitu i baśniowości stan odkrywania uczuć jako drogi prowadzącej podmiot wierszy do spełnienia i do akceptacji świata. Wiersze tej grupy dotykają erotyki delikatnej, niedojrzałej, dopiero budzącej się do życia. To liryki zapowiadające wielkie uczucia, porywające stany ducha i pełnokrwisty świat cielesności. Jedną z najnowszych propozycji literackich napisanych o miłości z punktu widzenia kobiety jest tomik A. Rożek Szmeroszeptë (2021). Ów zbiorek wierszy został obdarzony delikatnością i niedopowiedzeniem, co wskazuje, że erotyka nie musi być biologiczna czy też krzykliwa. A. Rożek lekko zarysowują erotykę za pomocą sugestii, omówieni i przemilczeń. Mówi się tutaj szeptem i półgłosem, co wskazuje tak na niewystarczalność słów służących opisaniu fenomenu miłości lub brak artystycznej odwagi, aby sferę tę jednak nazwać. Wśród kobiecych narracji prozatorskich odmiennie prezentuje świat K. Lewna, która opisując miłość, odrzuca romantyczne wzorce i tradycyjne wyobrażenia. W opowiadaniach zebranych w tomie Mòj z moją (2019) głęboka, uszczęśliwiająca i nadająca sens życiu miłość niemal nie istnieje, zaś tytułowe dla zbioru prozy hasło już przez autorkę użyte ironicznie. Podobnie jest w powieści Kaczczi (2021), w której zamiast kreatywnej siły miłowania bohaterowie zmagają się z resztkami ciepłych uczuć, które przekształcają się w zestaw mało istotnych gestów życia codziennego, który wypełniają z oporami i niejako na pokaz. Lewna w swojej prozie ukazuje więc negatywne procesy współczesnej egzystencji, kiedy z miłości między dzieckiem a rodzicem pozostaje tylko przyzwyczajenie, zaś z miłości między kobietą a mężczyzną przykry obowiązek małżeński.

Inne wzorce kulturowe miłości, występujące w pozakaszubskojęzycznych charakterystykach doświadczenia nowoczesności, są w literaturze kaszubskiej niemal nieobecne. Krótkie, szkicujące tylko problematykę, opowiadanie o miłości homoseksualnej pojawia się u P. Szczypty. Z kolei kilka wyrazistych obrazów miłości zmysłowej, nasyconej seksualizmem, a czasami i nietypowością odnaleźć można w prozie A. Jabłońskiego (powieść Smùgã). Taka sytuacja wskazuje, że w literaturze i kulturze kaszubskiej figury miłości mają głównie tradycyjne ujęcie, zaś życie uczuciowe Kaszubów w pełni się w nim realizuje.

Daniel Kalinowski

Bibliografia:

• Bielawski L., Mioduchowska A., Kaszuby, [w:] Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 1-2, Warszawa 1997-1998
• Ceynowa F., Sto frantóvek z połudnjovéj częścj Pomorza Kaszubśkjego, osoblivje s zjemj Svjeckjéj, Krajni, Koczevja i Boróv. S dodatkjem trzech prosb na vesele…, Świecie 1867
• Tenże, Sbjór pjeśnj śvjatovich, które naród slovjańskj v królestvje pruskjm spjevacj lubj, z. 1. Dumkj i Arije (Gdańsk 1867), z. 2. Krakovjakj, Sjelankj i Marsze (Gdańsk 1868), z. 3. Frantovkj, Sętoporkj, prosjbj na vesele… (Świecie 1878)
• Czaja I., Mòjim mùlkã je kam, 1994
• Taż, Przechlastłô idila, Gdańsk 1999
• Taż, Czôrni kléd, Gdańsk 2012
• Derdowski H., Jasiek z Kniei, Toruń 1885
• Tenże, Kaszëbë pòd Widnã, Toruń 1883
• Tenże, Ò Panu Czôrlińsczim co do Pùcka pò sécë jachôł, Toruń 1880
• Jabłoński A., Smùgã, Gdynia 2014
• Kamieński Ł., Pieśni ludu pomorskiego. Pieśni z Kaszub południowych, Toruń 1936
• Karnowski J., Dramaty, oprac. i przypisy M. Cybulski, Gdańsk 2011
• Lewna K., Kaczczi, Gdańsk 2021
• Taż, Mòj z mòją, Gduńsk 2019
• Majkowski A., Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji, oprac. J. Treder, Gdańsk 2010
• Majkowski A., Karnowski J., Heyke L., Poezja młodokaszubów, oprac. H. Makurat, Gdańsk 2012
• Makurat H., Intimné mònolodżi, Gdańsk 2016
• Taż, Testamentë jimaginacji, Gdańsk 2011
• Muza K., Mamota, Gdańsk 1981
• Patock J., Kopa szętopórk, Gdynia 1936
• Rożek A., Szmeroszeptë, Wejherowo 2021
• Sychta B., Hanka sę żeni. Wesele kaszubskie w pięciu aktach z muzyką i śpiewem, Wejherowo 1937
• Sychta B., Dzéwczę i miedza. Dramat kaszubski w pięciu aktach, Wejherowo 1938
• Szymańska J., Pieśń ludowa kaszubska, [w:] Muzyka Kaszub, red. W. Frankowska, Gdańsk 2005
• Trepczyk J., Labuda A., Rompski J., Bieszk S., Grucza F., Marszałkowski F., Poezja zrzeszyńców, oprac. H. Makurat, Gdańsk 2013

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski
3. Źródło: zbiory Daniela Kalinowskiego
4. Źródło: zbiory Daniela Kalinowskiego