Kartë Kaszëb

Pòzwa Kaszëbë na znónëch nôùce mapach zaczãła sã pòjawiac dopiérze w II pòł. XVI w., rëchli trafiła na nie nazwa Pòmòrzé. Na pòcz. XV w. ùdało sã nalezc i przetłómaczëc Geògrafiã aleksandrijsczégò ùczałégò Klaùdiusza Ptolemeùsza z kòl pòł. II w. n.e. W 1409 r. ten starożëtny dokôz wëdelë smarą; Zôpadné Pòmòrzé pòjawiło sã na IV karce, co miała titel Magna Germania, a ògrańczonô bëła na zôpadze Renã, a na wschòdze Wisłą. Nôwôżniészim kartograficznym òbrazã Zôpadnégò Pòmòrzô w XVI w. bëła mapa zrobionô w czile wersjach przez P. Artopaeùsa (P. Beckera), òpùblikòwónô w dokazu Cosmographei oder beschreibung aller länder… S. Münstera, jaczi miôł wiele wëdôwków. Wedle ùdbë Münstera Cosmographia miała bëc kómpendium pòliticzno-geògraficzny, historiczny i religijny wiédzë ò tamtoczasnym swiece. W edicji z 1550 r. bëła karta Zôpadnégò Pòmòrzô pt. Beschreibung des Landes Pomern sampt allen Hertzogthumben Graueschafften und fürnemmen Stetten darin gelegen. Są na ni nacéchòwóné wôżniészé miasta i rzéczi, a pùnktowóną linią grańce pòmòrsczich ksyżëstwów (Pomerisch grentz). Zapiselë téż pòzwë partów Pòmòrzô: Ober Pomern – Górné Pòmòrzé na zôpadze i Vnder [Pomern] – Dólné Pòmòrzé na wschòdze. Nad mapą pòjôwiô sã dzewiãc pòmòrsczich herbów (→ kaszëbsczé herbë), w tim czôrny grif òpisóny Cassuben. Wicy drobnotów je na karce Artopaeùsa z 1552 r., co mô titel Pomerania XIIII nova tabvla, na jaczi pierszi rôz zapisónô je pòzwa Cassubia midzë Szczecynkã (Nouen Stettin) a Bëtowã (Botow). Na wschód òd górë Rewòkół (Reue Coll) (→ górë) do rzéczi Łebë je pòzwa Vandalia – to je krôj Wendów (Słowianów, Słowińców). Je wiedzec, że są na ti mapie téż nazwë Dólnégò i Górnégò Pòmòrzô i biég pòmòrsczi grańcë, a téż dzewiãc pòmòrsczich herbów, z jaczich „kaszëbsczi” òpiselë jakno Cassubiorum. Mapa Artopaeùsa z nazwą Cassubia znónô je z pòsobnëch wëdôwków, m.jin. z 1559, 1573 i 1614 r. Co czekawé, òkróm wëdôwkù z 1573 r., téż Bôłt nazwóny béł na nich „Pòmòrsczim Mòrzã” – Das Pomerisch Meere abò Mare Pomeraniae. Pòzwa Kaszëbë nie pòjôwiô sã na adaptacjach kartë Artopaeùsa wëdónëch w 1593 r. w atlasu Speculum Orbis Terrae C. de Jode i w atlasu A. Orteliusa, jaczi ùkôzôł sã w czile wëdaniach, zaczinającë òd 1573 r. Pòzwã Cassuben, midzë Słëpskã a Skarszewama, ùmôlnił za to na mapie Eùropë C. Vopel w 1555 r.

Nôbëlniészim kartograficznym dokazã w dzejach Zôpadnégò Pòmòrzô bëła Wiôlgô Mapa Pòmòrzô E. Lubinusa, jakô pòwstała na pòlét ks. Filëpa II (→ Grificë) w latach 1611–1618. Lubinus z pòmòcą spòdlowëch instrumentów zrobił czile tësący òbzérków, pòmierził dalekòscë i pòznôł jistniejącé kartë, jaczé w dzélu wëzwëskôł do swòji mapë. Na spòdlim zrëchtowónégò przez niegò céchùnkù òstała òna wëżłobionô w Amsterdamie na dwanôsce kòprowëch platach i òdbitô w dwanôsce arkùszach, jaczé pò sklejenim mògłë stac sã kartą na scanã pt. Nova Illustrissimi Principatus Pomeraniae Descripto cum adjuncta Principium Genealogia Eris potiorum Urbium imaginibus et Nobilium Insignisbus. Mapa, na skùtk wësoczich kòsztów i smiercë ks. Filëpa – przédnégò dobrzińcë, òstała òdbitô w môłi lëczbie egzemplarów. Pò wëmrzenim dinastii Grifitów platë wëkùnóné w kòprze zadżinãłë i nalazłë sã dopiérze w 1756 r., a dwa lata pózni bëło wëkònónëch jesz cziledzesąt òdbitków mapë. Kùńc kùńców kartë zôs i ju na wiedno zadżinãłë òb czas sétmëlatny wòjnë (1756–1763). Do dzysô ùchòwało sã kòl 50 egzemplarów òdbitków mapë z pierszégò i drëdżégò wëdaniô, równak w XX w. czile razy bëłë robioné faksymilowé wëdôwczi. Na mapie Lubinusa ni ma pòzwë Kaszëbë, ale je òna nadzwëk bògatô w geògraficzną zamkłosc. Mô rozbùdowóną hidrograficzną séc, wikszé i mniészé lasné òbéńdë, a przede wszëtczim wicy jak trzë tësące wożnëch pùnktów i séc drogów. Wiôlgą wôrtnotą mapë je bòkadnô ikònografiô. Przedstôwiô òna dwa genealogiczné drzewa: rugijsczich ksążãt i dinastii Grifitów, do te herb ksyżëstwa, wëmalënczi ksążãt: Ùlrika, Filëpa Juliusza, Filëpa II, Frãcëszka i Bògùsława XIV. Bòrdiura wkół mapë je wëfùlowónô 348 herbama pòmòrsczi szlachtë (→ kaszëbskô szlachta), a téż 49 wëzdrzatkama i planama miast ksyżëstwa. W pòsobnëch pôrãdzesąt latach òstało wëkònónëch czile tpzw. atlasowëch redukcjów kartë Lubinusa. Atrakcyjnota ti mapë miała taczi skùtk, że wnet pò ji pòwstanim òstała zmniészonô do fòrmatu atlasu. Pierszé taczé wëdanié ùkôzało sã w 1630 r. w òficynie J. Hondiusa. Pò przejimniãcym òficynë przez J. Janssoniusa ùdbelë tam zrobic nową matricã mapë Pòmòrzô. Ùchòwała òna fòrmã pierwòszny, ale òstała zbògaconô pòrtretã ks. Bògùsława XIV i wëòzdobionô kartuszã z czileznakòwą legendą. Aùtór tëch pòzmianów, F. Palbitzke, zrobił téż pôrã môłëch ingerencjów w zamkłosc kartë, jak chòcle tã, że zarô za wschòdną grańcą pòmòrsczégò ksãstwa, na mirochòwsczi zemi ùmôlnił môłą wies Palbitz, to je Pałëbice – rodné gniôzdo szlachecczi familii Pałëbicczich. Wszëtczé znóné redukcje mapë Lubinusa ni mają równak w swòji zamkłoscë pòzwë Kaszëbë, jakô „wrócëła” na kartã ùsadzoną przez francësczégò kartografa N. Sansona w jegò atlasu z 1654 r. Pòmòrzé na ti mapie je pòkôzóné pò pòdzélu midzë Szwédzką i Brandenbùrgiã, chòc z nieprecyzyjnyma grańcama. W brandenbùrsczim parce, jaczi Sanson pòzwôł Pommern/Pomeranie, wëapartnił trzë ksyżëstwa: Hertzogthumb Pommern ze Stargardã, Nowògardã, Kamieniã i Trzebiatowã, Hertzogthumb Cassuben z Pôłczënã, Szczecynkã, Biôłogardã, Kòlebrzegã i Koszalënã, Hertzogthumb Weden z Miastkã, Pòlanowã, Słôwnã, Darłowã i Słëpskã. Na wschòdze wëdzeloné są dwie òwładë: Bëtowa – Herrschaft Butow i Lãbòrga – Herrschaft Louwenborch. Mapa ta miała czile pòsobnëch wëdôwków i adaptacjów do szlachòwnëch kartów, co wëchôdałë jaż do pòł. XVIII w.

Pòzwa Kaszëbë pòjôwiała sã téż na mapach Prësów, tak Królewsczich, jak i Ksyżëcëch. W 1576 r. w Królewcu C. Henneberger wëdôł kartã Prussia, chtërna miała czile edicjów w XVII w. i stała sã mòdłã dlô kartografów jaż do pòł. XVIII w. Mapa w drobnotach przedstôwiô Ksyżëcé Prësë, Warmiã, Chełmińską Zemiã, Zëlawã i òkòlé Gduńska, a pòmòrsczé wòj. baro niedokładno. Grańca z pòmòrsczim ksyżëstwã òstała przesënionô na wnet całą pùcką zemiã i dlôte je òna pòzwónô Cassvbiae Pars. Jistno Cassvbiae Pars przedstôwielë na mapach Prësów, jaczé bëłë mùtacjama kartë Hennebergera, jak chòcle na mapie L. Segebade z 1638 r., abò wielnëch wëdaniach mapë P. Clüvera (1580–1622), jaczé wëchòdzëłë jesz na pòcz. XVIII w. Nôdpis Parte di Cassvbia in Pomerania òd Miastka, kòl Słëpska jaż za Lãbórg ùmôlniony òstôł na karce G. Cantelli i A. Barbeya La Prvssia Diuisa in Reale…, wëdóny w Rzimie w 1689 r. Ten „part Kaszëb na Pòmòrzu [Zôpadnym]” òstôł dodóny do òwładë brandenbùrsczégò elektora. Za to na òbéńdze Królewsczich Prësów, a akùrôtno w człëchòwsczim pòwiece, pòjôwiô sã baro czekawi nôdpis: Pomerellia altreuolte membro di Cassubia et ora annesco alla Prussia Reale, jaczi mòżemë rozmiec jakno: „Wschòdné Pòmòrzé, czedës part Kaszëb, dzysdnia przëłączoné do Królewsczich Prësów”.

Kaszëbë trôfiałë téż na mapë Pòlsczégò Królestwa, jak wezmë na to na kartã Nova totius Regni Poloniae…, chtërnã wëdôł w 1651 r. G. Le Vasseur de Beauplan. Cassubia je na ni na wschód òd rzéczi Słëpi do grańcë pòmòrsczégò ksyżëstwa. Kùreszce G. Delisle na mapie Pòlsczi z 1702 r. i pòsobnëch ji wëdaniach òbjimnął pòzwą Cassubie wszëtczé zemie midzë rzéką Łupawą a Pùcczim Wikã.

W II pòł. XIX w. Kaszëbë zaczãlë ùmôlniwac na Wschòdnym Pòmòrzim, jak np. na Mappie słowiańszczyzny lechickiej z wieku X–XII J. Papłońsczégò z 1862 r., dze nôdpis Kaszuby cygnie sã òd Łobżenicë, przez Człëchòwò jaż do Żukòwa. W 1899 r. w Krakòwie Sz. Ramùłt wëdôł Statystykę ludności kaszubskiej, do jaczi dodôł Mapę etnograficzną Kaszub, chtërna òbjimała zemie tamtoczasnëch pòwiatów (w dzélu abò w całoscë): człëchòwsczégò, chònicczégò, kòscersczégò, bëtowsczégò, kartësczégò, wejrowsczégò, gduńsczégò, lãbòrsczégò i słëpsczégò, dze do Kaszëbów włączëlë tpzw. Słowińców znad jezorów Łebskò i Gardno.

Kaszëbi i Słowińcë òstelë pòkôzóny w môlu swòjégò zamieszkaniô z przełómaniô XIX i XX w. na mapie Słowianie nadbałtyccy i ich narzecza, jakô bëła dodôwkã do dokazu F. Lorentza, A. Fischera i T. Lehr-Spławińsczégò Kaszubi. Kultura ludowa i język z 1934 r. Z midzëwòjnowégò cządu mòżemë jesz wspòmnąc Etniczną mapę Wielkiego Pomorza, jakô pòkazywała Kaszëbów w òbrëmim tamtoczasnégò pòmòrsczégò wòjewództwa. Nacéchòwôł jã J. Gajek do swòjégò òbrobieniô Etniczne oblicze Wielkiego Pomorza z 1939 r.

Pòd kùńc 50. lat XX w. dwie kartë: Mapę kaszubskich grup regionalnych i lokalnych i sąsiednich grup etnicznych i Mapę topograficzną Kaszub i sąsiednich regionów ùsadzył do swòjégò artikla Kaszubskie grupy regionalne i lokalne. Jich pòzwë i nawzôjné òdniesenia do se ks. B. Sëchta. Òsoblëwie pierszô z nich, przerobionô, je ùżiwónô we wiele pùblikacjach tikającëch Kaszëb.

Na jaczis ôrt do dokazu Ramùłta na przełómanim XX/XXI w. nawlékôł w trzech òbrobieniach gduńsczi geògraf J. Mòrdawsczi. W ksążce Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów (wespółaùtorzë J. Bòrzëszkòwsczi, J. Tréder) z 1999 r. przedstôwił geògraficzné òkrãżé, administracyjny pòdzél, lëdztwò, gòspòdarkã i òchronã rodë na òbéńdze dzysdniowëch Kaszëb, zbògacywającë swój tekst wielnyma mapkama. Rozwiniãcym tegò zbiérnégò dokazu są dwie pòsobné mònografie J. Mòrdawsczégò: Statystyka ludności kaszubskiej. Kaszubi u progu XXI wieku z 2005 r., a téż Atlas dziejów Pomorza i jego mieszkańców – Kaszubów z 2017 r.

Tomôsz Rembalsczi

Bibliografiô:

• Filip M., „Wędrujące” Kaszuby. Ujęcie antropologiczne, „Rocznik Antropologii Historii”, 2014, nr 2 (7), s. 199–221
• Haas A., Die älteste Karte von Pommern, „Unser Pommerland”. Monatschrift für das Kulturleben der Heimat, Jg. 6, 1921, Hf. 4, s. 110–113
• Labuda G., Kaszubi i ich dzieje, Gduńsk 1996
• Mordawski J., Atlas dziejów Pomorza i jego mieszkańców – Kaszubów, Gduńsk 2017
• Pelczar M., Szeliga J., Region kaszubski na mapach, w: Pojezierze Kaszubskie, zbiérny dokôz, red. B. Augustowski, Gduńsk 1979, s. 33–48
• Skrycki R., Wielka Mapa Pomorza Elihardusa Lubinusa a kartografia regionu, w: Eliharda Lubinusa podróż przez Pomorze / Elihard Lubinus Reise durch Pommern, nôùk. red. R. Skrycki, Szczecëno 2013, s. 117–136

Ikònografiô:

1. Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
2. Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut