Łgôrz

Łgôrz to w kulturze kaszubskiej określenie pejoratywne, odnoszące się podobnie jak w języku polskim do osoby mówiącej nieprawdę. Jednakże autorytet w sprawach języka kaszubskiego, autor Słownika gwar kaszubskich – ks. B. Sychta, podaje w swojej pracy szereg sformułowań, które wskazują na dużo bogatsze znaczenie tego słowa. Łganie nie jest bowiem tylko czynnością negatywną, przynoszącą ze sobą jakieś zło. Czasami pojawia się ono jako czynnik, który może się w czymś okazać pomocny. Stąd zanotowane u Sychty formy typu: „Dobra łeż je lepsza jak lecha prôwda”, „Zełżec kogos je nieraz lepi, jak kiej prowdã pòwi”, „Łżawã może chutcze zańdzesz, ale nie wiedno wrócisz”, w których pobrzmiewa przekonanie, że mówienie nieprawdy ma swoje „walory” społeczne. Inne powiedzenia kaszubskie wskazują z kolei na osobę łgarza, który wyróżnia się określonymi cechami osobowości. Jak zapisał Sychta: „Chto chce łgać, muszi temu szëk dac” albo „Nie je òn taki głupi, ten sã choc z piekła wełże”, co wskazuje, że stosowanie kłamstwa jest swego typu „sztuką”. Jak już mowa o sztuce, to warto pamiętać, że kaszubski słownikarz wspomina również o „łżónce”, czyli bajce czy opowiastce: „Są ledze, co nie tele òpowiadają, le układają łżonki” albo też o zmyśleniach i historyjkach, które mają swoją nazwę jako „łżónki-mrzónki”.

I właśnie z owymi udatnymi łgarstwami czy powiastkami mamy do czynienia w tradycji kaszubskiej wielokrotnie, kiedy sięgamy do tekstów ludowych i autorskich napisanych lub wypowiadanych w humorystycznej tonacji. Można tego typu stylistykę wypowiedzi i osobę łgarza odnaleźć już u zarania literatury kaszubskojęzycznej, tzn. w Rozmôvie Pôlocha s Kaszebą (1850) F. Ceynowy. Choć utwór nie wynika jedynie z kaszubskiej kultury ludowej, a również z tradycji literackiego dialogu, to żartobliwy i lekko ironiczny ton, sarkazm i cięty humor wyrażany przez tytułowego bohatera, wskazuje na dominującą postać Kaszuby. W utworze Ceynowy wygląda on na człowieka dowcipnego, inteligentnego i nieco zaczepnego, który stale podnosi wartość Kaszub w oczach Polaka. Nie czyni tego na sposób systematycznego wypowiadania swoich racji, a za pomocą żartu, drwiny oraz ironii, wskazując tym samym, że jest dużo bardziej obyty aniżeli dumny Polak. Łgarstwo Kaszuby z dialogu Ceynowy nie polega jednak tylko na tworzeniu atmosfery zabawy i śmiechu. Łgarz uwzniośla kaszubską krainę i jej mieszkańców, sięgając po biblijną i historyczną stylizację, a w konsekwencji wynosi rodzinne strony do rangi Ziemi Świętej. Wypowiedzi kaszubskiego bohatera z dialogu Ceynowy adresowane były do czytelnika prostego, nie najlepiej wykształconego, stąd więc dosadne i momentami schematyczne obrazowanie oraz „przaśny” humor. Taki sposób mówienia bohatera-łgarza nie prowadzi do negatywnej oceny gaduły i spryciarza, a raczej w stały sposób wywołuje uśmiech i rozbawienie z powodu naiwności interlokutora.

Inaczej zbudował postać łgarza H. Derdowski w poemacie humorystycznym Ò panu Czôrlińsczim co do Pùcka pò sécë jachôł (1880). Funkcję tą spełnia narrator utworu wykazujący sympatię do głównego bohatera i jego otoczenia, choć chwilami ukazuje go w dwuznacznych lub kompromitujących okolicznościach. Humorystyczne łgarstwo narratora nie dotyczy tylko Czorlińscziego, ale i innych postaci: Żydów, Niemców, także samych Kaszubów, którzy przedstawieni są w żartobliwych lub komicznych zachowaniach. Takie zabiegi służą nie tylko charakterystyce zewnętrznej konkretnej osoby, ale są również wyrazem specyficznego sposobu doświadczania świata. Łgarz-narrator z jednej strony bowiem przedstawia głównego protagonistę jako zaradnego gospodarza, ale z drugiej wskazuje, jak niefrasobliwie pozostawia swoją zagrodę na całe miesiące swej nieobecności. Albo opowiadacz tak prezentuje sceny zbiorowe z Czorlińskim i Żydami, aby wywołać czytelniczy uśmiech, choć przecież nie są to w istocie wydarzenia zabawne (np. wywrotki wozu z towarem lub zmuszanie wyznawców judaizmu do kłaniania się przed Bożą Męką na rogatkach wsi). Owa figura narratora-łgarza bawiąc, uczy, żartując, podaje czasami rzeczywiste mądrości, przedstawiając coraz to nowe elementy fabuły, jednocześnie wypowiada treści tożsamościowe. Tego typu koncepcja narratora pojawia się także w innych poematach humorystycznych Derdowskiego, co spowodowało, że w XIX w. nie do końca traktowano jego utwory z należytą powagą i podejrzewano, iż zawarte w nich obrazy są wyśmiewaniem Kaszubów.

Łgarski styl prowadzenia narracji Derdowskiego był bardzo atrakcyjny dla kolejnych pokoleń literatów kaszubskich. Nie bez powodu młody A. Majkowski pierwszy swój kaszubskojęzyczny poemat Jak w Koscérznie koscelnygo obrele abo Pięc kawalerów a jedna jedyno brutka (1899) napisał z figurą opowiadacza-swojaka. Panuje tutaj podobna jak u Derdowskiego atmosfera żartu i drwiny, Majkowskiego jednak tendencja ta została skupiona na ukazywaniu mężczyzn, którym się wydaje, że są najlepszymi kandydatami na męża dla bogatej panny. Nagromadzenie negatywnych, wręcz groteskowych cech zewnętrznych i wewnętrznych bohaterów, nakazuje odbierać ten utwór nie tyle jako odwzorowanie rzeczywistych stosunków obyczajowych na Kaszubach końca XIX w., ale jako satyryczne przedstawienie wad ogólnoludzkich. Majkowski, piętrząc niewiarygodne perypetie bohaterów miłosnych konkurów, nie jest bezwzględnie krytyczny czy napastliwy wobec Kaszubów, jego narrator wyśmiewa, ale i wybacza przywary bezkrytycznych wobec siebie oryginałów, sądząc, że są nieodłącznymi członkami tradycyjnej i konserwatywnej społeczności.

Równie wyraźnie nawiązał do wzorca narratora-łgarza F. Sędzicki, zarysowując w swoich poematach Gôdka o Januszu Skwierku (1923) i Gȏdka o Jochimie Czwaruchu (1948) humorystycznie przedstawioną postać skrzypka – Skwierka oraz malarza Czwarucha. Nawiązanie Derdowskiego nie oznacza jednak naśladownictwa. Sędzicki jest w opowiadaniu o pierwszym z bohaterów mniej satyryczny, a bardziej liryczny. Ukazuje wędrownego wiejskiego grajka o wybujałym temperamencie, sławnym ze swoich umiejętności, ale jednocześnie nieszczęśliwym i odczuwającym negatywne rezultaty swojego muzycznego kunsztu. Podobny stosunek narratora można zauważyć w stosunku do Czwarucha – wiejskiego malarza i marzyciela. Jego wrażliwość skazuje go na samotność i zmuszony jest opuścić rodzimą wieś i zarabiać na życie w cygańsko-cyrkowym taborze. Losy obu bohaterów ukazał Sędzicki z wielką werwą i mieszaniną sympatii, i oceny moralnej. Łgarz opowiadający o losach wiejskich outsiderów świetnie umiał oddać tonację emocjonalną, język i obrazowanie charakterystyczne dla kaszubskiej twórczości ludowej. Jednocześnie celnie nawiązał do formy gadki, pieśni i żartu, czyniąc ze swoich poematów utwory interesujące i przekraczające konwencję tekstu folklorystycznego.

Figurą łgarza i łgarstwa posługiwał się również A. Labuda w swoim cyklu humoresek Guczów Macka gôdô, który tworzył od lat trzydziestych do siedemdziesiątych XX w. Postać narratora, który reprezentował ludową mądrość oraz nieufność wobec nowoczesności i obcości, została stworzona przez Labudę jako forma obrony wartości kaszubskich wobec współczesnych zagrożeń liberalizmu i unifikacji. Początkowo Guczów Mack atakował rząd sanacyjny II RP za politykę polonizacyjną na Kaszubach, zaś potem krytykował rządy socjalistyczne PRL-u za odbieranie Kaszubom prawa do własnej tożsamości. Łgarz Labudy czasami przyjmował postać sokratejskiego mędrca, który udawał, że nie rozumie otaczającej go rzeczywistości, innym razem upodobniał się do sowizdrzała, który dosadnym żartem i drwiną wyśmiewał negatywne zjawiska społeczne. Część opowiastek Guczów Macka była bardzo dokładnie związana z życiem politycznym i oceniała rzeczywistych ludzi lub postanowienia władz państwowych, inne znowu były do tego stopnia nasycone żywiołem humoru, że przypominały literacką koncepcję „świata na opak”.

Przedstawione powyżej literackie realizacje kaszubskiego łgarza nie wyczerpują tematu. Narracje, w których pojawia się zmyślacz, żartowniś czy humorysta oceniający zastaną rzeczywistość, są obecne w twórczości tak autorów piszących przed II wojną światową (np. Alojzy Budzisz czy Jan Bilot), jak i u literatów powojennych (np. Jan Piepka czy Jana Drzeżdżon). Współcześnie publikują w tym duchu: S. Formella, T. Fopke czy R. Drzeżdżon. Co do tego ostatniego, to najpełniej można zaznajomić się ze stylistyką dzisiejszego łgarstwa w wieloletnim cyklu krótkich humoresek publikowanych przez kilkanaście lat na ostatniej stronie „Pomeranii”. Widzimy w nim wymyśloną kaszubską wieś Pëlckòwò, która jest przykładem-obrazem typowej miejscowości naszinców. Stąd właśnie wywodzi się narrator-opowiadacz felietonów, jego przyjaciel brifka, lesny oraz kilka innych postaci. W takim modelowym układzie łgarz-narrator ocenia kondycję mentalną mieszkańców Pëlckòwa, wyrażając niejednoznaczny stosunek do tradycji i konserwatyzmu Kaszubów. Narrator czyni to nie tyle w sposób systemowy czy logiczny, a raczej w formie żartobliwej opowiastki, z nieco karykaturalnie opisanymi figurami neurastenicznego listonosza. Mimo więc atmosfery żartu i drwiny, świat Drzeżdżonowskiego Pëlckòwa to w istocie omówienie aktualnej problematyki postaw społecznych z figurami postępu i konserwatyzmu, z reakcją na sensacyjność kreowaną przez polityków czy dyktatorów kulturowej mody. Pozytywnym projektem zachowań społecznych przekazywanym przez narratora jest pogoda ducha, wolność od przesądów i umiar doświadczany we własnym, kaszubskim świecie.

Figura łgarza bardzo wyraźnie występuje także w kaszubskiej twórczości oralnej. Co oczywiste, najpełniej można ją dostrzec podczas wykonania na żywo. Niestety, jak dotąd nie zostały wydane materiały wideo z takimi prezentacjami. Przedsmak jednak atmosfery łgarstwa w gadkach kaszubskich dają materiały tekstowe oraz ikonograficzne (J. Bruski) albo wydania płytowe (R. Skwiercz, J. Roszman). W ramach gadkarstwa nowym i bardzo ciekawym zjawiskiem kulturowym jest występowanie figury łgarki, czyli kobiecego postaci/podmiotu literackiego. Bardzo dobrym na to przykładem są gôdczi: J. Jester, A. Gliszczyńskiej albo K. Keler, w których pojawia się świeży dla tradycji kaszubskiej punkt widzenia opisu rzeczywistości. Wyrażają go kobiety, które zaznaczają odmienną od męskiej wrażliwość. Inaczej też akcentują wartości światopoglądowe i odmiennie opowiadają o egzystencji, zaznaczając problematykę mało dotychczas w literaturze kaszbskojęzycznej ujawnianą. Jest tutaj miejsce na opis nowego modelu rodziny, reakcja na aktualne wydarzenia polityczne i ustosunkowanie się do zwykłych/niezwykłych problemów życia codziennego.

Daniel Kalinowski

Bibliografia:

• Ceynowa F., Rozmòwa Pòlôcha z Kaszëbą. Rozmòwa Kaszëbë z Pòlôchã, oprac. J. Treder, Gdańsk 2007
• Derdowski H., Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł. Zełgôł…, oprac. J. Samp, J. Treder, E. Gołąbek, Gdańsk 2008
• Drzeżdżon R., Fopke T., Rómka & Tómka przecywiónka. Felietónë pòzebróné, Gdańsk–Wejherowo 2017
• Labuda A., Gùczów Mack gôdô, Bolszewo 2013
• Majkowski A., Jak w Kòscérznie kòscelnégò òbrelë, abò piãc kawalerów a jednô jedynô brutka, Gdańsk 1899.
• Pro memoria Józef Bruski (1908-1974) i Robaczkowo, oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2003
• Sychta B., Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, T. III: Ł-O, Wrocław 1969, s. 20-21

Dyskografia:

• R. Skwiercz, Wszëtczim nie dogòdzy… – gôdczi ksãdza Rómana Skwiercza, Wejherowo 2018
• J. Roszman, Jachtë z plestą… gôdczi Józefa Roszmana, Wejherowo 2019
• J. Jester, A. Gliszczyńska, K. Keler, J.A.K na plestach, Wejherowo 2020

Netografia:

• Strona domowa Romana Drzeżdżona, https://belok.kaszubia.com/
• Strona domowa Tomasza Fopkego, https://www.fopke.pl/

Ikonografia:

1. Źródło: zbiory Daniela Kalinowskiego
2. Źródło: zbiory Daniela Kalinowskiego
3. Źródło: zbiory Daniela Kalinowskiego
4. Źródło: zbiory Daniela Kalinowskiego