Lemanowie bëlë niewielną kategórią ùpierszonégò wiesczégò lëdztwa, jaczé òd XIV do XVIII w. wëstãpòwało w krzëżacczich majątkach (pózni królewsczich), mni w kòscelnëch, w całëch Prësach i w nordowëch dzélach Mazowsza. W przëtrôfkù kaszëbsczi òbéńdë, w krzëżacczich czasach bëła òna juwernô z kategórią panków, zwónëch téż wòlnyma. Pòchwôt leman pòchòdzy z niemiecczégò Lehmann i òznôczô lennika. Pòczątków lemanów szukô sã w nadôwanim zemi przez Krzëżôków chłopóm, chtërny dostôwelë zwòlnienié òd zwëczajnëch cãżarów òkòma òbrzészkù wòjskòwi służbë. Swòje dosc wiôldżé gòspòdarstwa, colemało mającé wiéchrzëzã 2–6 łanów (kòl 30–100 ha), trzimelë colemało na spòdlim erbòwnëch, rzadzy czasowëch, przëwilejów. Mielë òni stojiznã szlachòwną do erbòwnëch szôłtësów, ale nie trzimelë sądowniczich prôw. Do kùńca XVI w. pòmòrsczi (kaszëbsczi) lemanowie bëlë tak pò prôwdze blós pòtómkama drobnégò ricerstwa z krzëżacczich czasów, jaczé nie weszło do zamikającégò sã na przełómanim XV/XVI w. szlachecczégò stanu (→ kaszëbskô szlachta). Òd drëdżi pòł. XVII w. wielëna ti spòlëznowi kategórii na Gduńsczim Pòmòrzim baro sã zwikszëła, bò starostowie pòzwòliwelë wëkùpòwac bògatim gbùróm jich feùdalné òbrzészczi za jednorazową, wësoką dëtkòwą sëmã. Do tegò starostowie prowadzëlë òstrą kòlonizacjã pùszczów, na skùtk jaczi pòwstôwałë nowé sedlëszcza, zwóné pùstkama. Mieszkający w nich pùstkòwianie nie bëlë zwóny lemanama, ale jich sztatus colemało za nima szlachòwôł. „Nowi” lemanowie (wëkùpiony gbùrowie), jak i pùstkòwianie, mielë prawną stojiznã jak „stôri” lemanowie. Swòje gòspòdarczi trzimelë erbòwno, na spòdlim starostowëch kòntraktów abò królewsczich przëwilejów. Do te w XVII–XVIII w. nie bëło ju òbrzészkù wòjskòwi służbë, jaczi òstôł zastąpiony wiezenim lëstów abò zbòżégò do Gduńska a téż czinszã. Za lemanama szlachòwelë téż wëbrańcowie, chtërnã to wiôrztã ùsadzëlë na spòdlim kònstitucji z 1578 r. Za wòjskòwą służbã, wëbrańcowie z co dwadzestégò łana w królewsczich i miesczich dobrach, dostôwelë erbòwné trzimanié zemi, z prawã wrąbiwaniô sã do lasa, warzeniô piwa i pôleniô gòrzôłczi na swòje brëkòwnotë. Òd 1649 r. wëbrańcowie mòglë sã wëkùpic òd wòjskòwi służbë, a òd 1726 r. òglowò zmienilë jich òbrzészczi na stójną òpłôtkã.
Il. 1. Lemanowie we wsë Tuszczi w dzysdniowim kòscersczim pòwiece wedle lustracje królewszczëznów z 1765 r. (dzélëk)
„Nowé” lemaństwa, pùstczi i wëbraniectwa we wiôldżim dzélu zamieszkiwelë przedstôwcowie kaszëbsczi szlachtë, chtërny trzimającë te gòspòdarstwa, wedle prawa tracëlë swòje szlachectwò. Bëło to widzec w jich titlach, bò òdnąd nie bëlë ‘szlachetnyma’ (nobilis), ale ‘sławetnyma’ (famatus), a tej-sej nawetka ‘ùtcëwima’ (honestus). Przëmiarã mògą tu bëc Bòrzëszkòwscë z Dużégò Jabùszka kòl Lëpùsza. Pòmalny kùńc na lemańską wiôrztã szedł w slédnëch latach XVIII w., a zrównanié jich do czësta z dôwnyma gbùrama i drobną szlachtą bëło brzadã prësczich agrarnëch refòrmów. Kąsk rëchli, dzélowi pòdjimnëch lemanów, wëbrańców abò pùstkòwianów ùdało sã, na barżi abò mni prawny ôrt, przesztôłcëc sã w legalną szlachtã, jak chòcle Łukòwiczóm z Kòsobùdów, Rolbiecczim z Rolbika (òbëdwùm familióm jesz w czasach Rzeczpòspòliti), abò Gerszewsczim z Czëczków ju w prësczich czasach (1805 r.). Niechtërny pùstkòwianie, co mielë szlachecczi pòchòdzënk ùdostelë nazôd swòje szlachectwò pò zagôrënkach, czej Prësôcë niewiôldżi part wikszich pùstków (wicy jak 6 łanów) przesztôłcëlë w tpzw. chełmińsczé dobra („Kullmische Güter”) i wpiselë je do szlachecczich matrikùłów. Przëmiarã mòże tu bëc familiô Kòssak Główczewsczich z Kaszëbë kòl Lesna.
Pamiątką pò lemanach są nôzwëska dzysdniowëch Kaszëbów, jak Leman abò Lemańczik.
Tomôsz Rembalsczi
Bibliografiô:
- Breza E., Nazwiska Pomorzan. Pochodzenie i zmiany, t. I, Gduńsk 2000
- Bruski K., Dzieje Lipusza i Dziemian w średniowieczu i w czasach nowożytnych, [w:] Lipusz–Dziemiany. Monografia, red. J. Borzyszkowski, Gduńsk 1994, s. 19–92
- Cackowski S., Struktura społeczna i gospodarcza wsi województwa chełmińskiego w okresie pierwszego rozbioru Polski. Osadnictwo i ludność chłopska, Torń 1985
- Ihnatowicz I., Mączak A., Zientara B., Żarnowski J., Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, wëd. III pòpr., Warszawa 1996
- Kamler M., Lemani, [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, red. A. Mączak, Warszawa 1981, s. 407
- Matuszewski J., Polskie nazwisko szlacheckie, Łódz 1975
- Rembalski T., O szlacheckim rodowodzie w pamięci wybranych rodzin kaszubskich w okresie zaboru pruskiego raz jeszcze, „Nasze Pomorze”. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie, 2017 (2018), nr 19, s. 43–62
- Z południa Kaszub, przygotował do druku J. Borzyszkowski, Gduńsk 1982
Ikònografiô:
- Zdrzódło: Lustracja województw Prus Królewskich 1765, t. I. Województwo pomorskie, cz. 1. Powiaty pucki i mirachowski, wëd. J. Dygdała, Torń 2000, s. 164–165
