Legenda Bałtyku

Są dokazë, jaczé nimò mijaniô lat nie tracą swòji mòcë przekazënkù. Jednym z nich je òpera F. Nowòwiesczégò Legenda Bałtyku – dokôz, jaczi w swiądze Pòmòrzanów sóm stôł sã legendą. Ùsôdzk ten je pòwszedno trzimóny za dzél kaszëbsczégò kùlturowégò òkrãżô, ò co miôł starã sóm kómpòzytór, chtëren dôł swòjémù dokazowi titel Legenda Bałtyku – opera narodowa w 3 aktach oparta na tle podań kaszubskich op. 28.

Libretto òperë napisała lwiwskô pòetka mieszkającô w Pòznanim – W. Szalay-Groele. Spòdlim òpòwiescë je stôrosłowiańskô legenda ò zatopiony Winece – miticznym sedlëszczu, jaczé na skùtk gòrzu bòga Peruna zapadło sã w mòrską głãbią. Akcjô òperë dzeje sã przed przińdzenim chrzescëjaństwa (VIII–IX w. n.e.), czedë lud mieszkający na pòbrzegù Bôłtu mòdli sã jesz do Swiatowida, Dzewillë i Peruna (→ przedchrzescëjańsczi bògòwie). Dërżeniã historii je sztrid midzë bògatim piéckôrzã Lubòrã a rëbôkã Domanã – òbëdwaji jidą na wrëje do pëszny Bògnë, córczi ksyżëca Mestwina. Ten slédny barżi je rôd Lubòrowi i chcącë skùńczëc z drëdżim kandidatã do żeńbë z córką, prawi mù ò zatopiony Winece. Panowniczka tegò gardu, Jurata, miała czedës zgardzëc miłotą Peruna, co sprowadzëło na niã i ji gard górz bòga ògnia. Na skùtk strasznégò grzëmòtu w głãbiach Bôłtu zdżinãło całé miasto. Leno rôz òb rok, w noc Kùpałë, Wineta wëchòdzy z mòrsczégò zôtoru. Dzyrznik, chtëren tegò dnia bë dôł radã dostac sã do pòdwòdnégò królestwa,  bë mógł òdczarzëc Juratã i ùdostac ji kòrónã, dôwającą panowanié nad mòrzama. Mestwin dôwô òbiecënk, że jeżlë Doman dobãdze kòrónã Juratë, wnenczas bãdze sã mógł òżenic z Bògną. Pò òddzãkòwanim z ùkòchóną, młodi rëbôk rëgnął szëkac zatopionégò miasta. Czej dôł so radã z wszelejaczima niebezpiekama, zwëskôł żëczlëwòtã bòdżinë mòrza, chtërna z wdzãcznotë za przebùdzenié z długò warającégò spikù wrãczëła mù swòjã kòrónã. W tim samim czasu niechãtnô Lubòrowi Bògna je przez niegò òbwinionô ò splëgawienié sztaturë bòdzinë Dzewillë. Przed gòrzã lëdu bróni jã pòmòc bòga Peruna, jaczi zeswiôdcził ò ji niedowinnoce słowama wërzekłima przez wiesczégò niemòwã. Dobëcé nad falszëwim òbwinienim dzeje sã w czasu, czej triumfalno wrôcô Doman. Mieszkańcë sedlëszcza bierzą ùdzél w redotnym swiãce Kùpałë, sparłãczonym z pòspólnym spiewã, zabawą i tuńcama.

Premiera dokazu bëła 28 lëstopadnika 1924 r. w Pòznańsczi Òperze. Jak wspòminôł tamtoczasny robòtnik òperowégò technicznégò partu, J. Szkaradkewicz: „Lëdztwò cygnãło do teatru jak na procesjã Bòżégò Cała”. To zdanié bëło òpiarté na prôwdze – òb czas jednégò artisticznégò sezonu òpera wëstawilë 50 razy. Wątplëwòtë mielë niejedny recenzencë co do titlowégò zapisënkù „pòlskô nôrodnô òpera”, wkół czegò jesz i dzysô są sztridë. Mùzyka Nowòwiesczégò je wej blëższô romanticzny tradicji niemiecczi i italsczi òperë jak pòlsczi. Je widzec szlachòwnotã z kómpòzytorsczim warstatã R. Wagnera, wërazné òsoblëwie w gãsti instrumentacji, jak téż zgrôw do bùdowaniô mònùmentalnëch grëpòwëch scenów z ùdzélã chùru, òrkestrë i solistów. Pòdczorchiwóné tam-sam „dzélëczi pòlsczégò fòlkloru i bòkadnosc lëdowëch mòtiwów” są pò prôwdze ògrańczoné do pòkôzaniô sobótkòwégò òbrzãdu, w tim czile tańców, jaczé drãgò je ùmôlnic w kòlmòrsczi wëkònôwczi tradicje, tim barżi z przedhistoricznëch czasów. Delë na to bôczenié w swòjich recenzjach Ł. Kamieńsczi i Z. Jachimecczi. Nie bëło to równak zôwadą dlô corôz wikszi pòpùlarnoscë òperë, jaką niejedny lubòtnicë z pòzdrzatkù na rozkòlib zwelë pòlską Aidą.

Legenda Bałtyku bëła wiele razy pòkazywónô w rozmajitëch òstrzódkach, m.jin. we Lwiwie (1927), Katowicach (1928) i Warszawie (1937). Kómpòzytór wcyg ùbëlniwôł swój dokôz, robiącë wszelejaczé pòprôwczi, żebë kùreszce w 1938 rokù duńc do kùńcowi wersji. Miała òna bëc prezentowónô w artisticznym sezonie 1939/1940, ale tak sã nie stało na skùtk wëbùchniãcô II swiatowi wòjnë.

Pòwòjnowé realizacje Legendy Bałtyku apartniłë sã mòckò òd òriginału. Na skùtk mòdifikacji libretta, jaką zrobiła K. Jeżewskô, òpera miast trzech aktów miała sztërë. Zmienił sã téż finał – dostôł òn fòrmã napãpùżony i kąsk propagandowi Apoteozy słowiańskiej. Je mòżlëwé, że nen finał mógł bëc dorobiony przez sënów kómpòzytora (F. Nowòwiesczi dostôł w 1941 pòwôżnégò pòrażeniô, pò jaczim ju nie wrócył do kómpònowaniô). Òperã w nowi wersje wëstawilë w Pòznanim (1955, 1975), Rostockù (1959), Wrocławiu (1960), Łodzë (1963) i Gduńskù (1974).

W gòdnikù 2017 r. Legenda Bałtyku wrócëła na binã Wiôldżégò Teatru w Pòznaniu, kùńczącë òbchòdë Rokù Nowòwiesczégò 2016/2017. Òstała òpiartô przédno na wersji z 1938 r., donądka niewëzwëskóny. Òdrzuconé bëłë téż wszelejaczé pòzmianë wprowadzoné pò II swiatowi wòjnie.

Brawãdowi swiat królestwa Juratë zôs przëbôcził R. Bòndara – reżiséra, tancôrz i chòreògraf. Ni miôł òn òperë Nowòwiesczégò za nôrodną òperã, ale barżi za wrócenié do swiata mitów, symbòlów i pòezji. Jak pòdczorchnął recenzent A.Ò. Gibòwsczi, „ùdało mù sã stwòrzëc prôwdzëwi teater tuńca”. Pòznańskô inscenizacjô czarzi scenografią, grą widów, binową rësznotą, co bëło widzec dzãka ùmôlnieniu òperë na apartny medialny platfòrmie – przëstãpny dlô kòżdégò melomana, chtëren mô kómpùter.

Jinszą sprawą je pòdczorchiwónô przez samégò kómpòzytora „kaszëbskòsc” òperë. Z relacje J.M. Wieczorka je wiedzec, że w cządze pòwstôwaniô dokazu Nowòwiesczi béł w òkòlim Chòniców, dze miôł szëkac òriginalnëch lëdowëch mùzycznëch mòtiwów. Pózniészô (niedokùńczonô) òpera Kaszuby je fùl nawléczeniów do mùzyczi regionu, ale w  Legendzie Bałtyku nijak jich ni ma. W jedny z pierszich wersjów òperë jistniała piesń Hej, żeglujże, żeglarzu, jaką wësztrichnął sóm kómpòzytór. Jistno stało sã z ùsôdzkã Hymn do Bałtyku, chtëren béł w partiturze òperë.

Wëbór témë òperë béł zrzeszony z òglowònôrodną redotą zrzeszoną z ùdostanim przëstãpù do mòrza. Przed Legendą kómpòzytór robił wkół òperë Busola, jaczi dzélëczi trafiłë do nowégò dokazu. Tak Nowòwiesczim, jak i aùtorką libretta W. Szalay-Groele czerowała brëkòwnota òdwòłaniô sã do ùniwersalny symbòliczi plemieniowëch mitów (Kaszëbi jakno erbòwie stôrëch Słowianów – tak pisôł w recenzji francësczi kritik Algazy, w dniownikù „Le Temps” w Parizu) i pòdczorchniãcô òdwiecznégò prawa Pòlsczi i Słowianiznë do Bôłtëcczégò Mòrza. Dôwającë bôczënk na pierszą ùdbã òperë ùmôlniony w Italsczi i ji zmianã na słowiańsczi mòtiw, kriticë tej-sej òbwinielë Nowòwiesczégò ò mùzyczny kòniunkturalizm.

Je pitanié, czë legenda ò zatopiony Winece słëchô leno do kaszëbskò-pòmòrsczi tradicji? Òkazywô sã, że nié – R. Kiersnowsczi pòdôwô nôzwëska piãc mni znónëch niemiecczich kómpòzytorów (H. Frankenberger, R. Wüerst, S.N. Skraùg, A. Könnemann. O. Wermann), chtërny ju przed Nowòwiesczim nawlékelë do mitu zatopionégò miasta.

Òbiektiwno zdrzącë, Legenda Bałtyku je òperą barżi „słowiańską” jak kaszëbskò-pòmòrską. Na ji zamkłoscową wiôrztã zeszłë sã jakbë dwie mitologie nordë – słowiańskô i bôłtijskô. Môlowé znanczi dodôwô òperze ji ùmôlnienié – „kaszëbsczi pòbrzég Bôłtu”, krótkò zatopionégò „pòmòrsczégò gardu Winetë”, a téż kòstjimë i scenografiô. Chòc drãgò je nalezc lokalnosc w sami mùzyce, A. Pòszowsczi pòdczorchiwô, że „tipiczną znanką kómpòzytorsczi techniczi Nowòwiesczégò, òsoblëwie widzewną w Legendzie Bałtyku, je ôrt wëzwëskaniô dzélëków kaszëbsczégò fòlkloru: sëganié do znanków lëdowégò aùtentikù, bez przëwòłaniô òriginalny piesnie w całoscë”.

Gduńsczi teòretik mùzyczi dôwô bôczenié na znanczi parłãczącé mùzykã Nowòwiesczégò z regionã, to je majorową skalã, trzëdzélné metrum w strzëmòwny chùtkòscë, czãsté wëzwëskiwanié rozłożonégò durowégò trzëzwãkù. Znanczi te miałë cësnąc na twòrzenié òriginalnëch zwãkòwëch kònstrukcjów, òstôwającëch w lëdowim dëchù abò „w klimace kaszëbsczégò fòlkloru”.

To, co je przëstãpné dlô òczów i ùszów teòretików, mùzykòlogów, nié wiedno je zrozmiałé dlô słëchińców. Dlô wiele z nich Nowòwiesczi tak a tak òstónie przédno ùtwórcą Kaszëbsczégò marsza do słów H. Derdowsczégò (Tam, gdze Wisła òd Krakòwa…), namienionégò „kòchónym bracynóm Kaszëbóm” (→ kaszëbsczé himnë).

Òpera Nowòwiesczégò bëła wëstawionô w Bôłtowi Òperze we Gduńskù leno w 1974 r. Wiãcy grelë samã ùwerturã. Znóną ariã Domana „Czë të mie kòchôsz?”, rozkòscérzëlë na swiece pòlsczi tenorzë, a westrzód nich J. Kiepùra, J. Kùsewicz, W. Òchman i P. Beczała.

Ò znaczënkù, jaczi miała dlô pòlsczi spòlëznë òpera Nowòwiesczégò, swiôdczi m.jin. nôdpis na pamiątkòwi tôflë w Barczewie na Warmii: „Tu ùrodzył sã 7 gromicznika 1877 ùtwórca Roty i Legendy Bałtyku – Féliks Nowòwiesczi”. Apartnym ôrtã ùpamiãtnieniô òperë je fòntana, jakô sã zwie „Legenda Bałtyku”, ùmôlnionô krótkò promenadë w Swinoùscym – gardze, w jaczim przed I swiatową wòjną kómpòzytór spãdzôł latowé ferie z familią.

Pòłożënk „słowiańsczi Atlantidë” nie je wcyg znóny. Zdrzącë na turisticzno-kómercjowé wôrtnotë je ò co miec starã. Nick tej dzywnégò, że sprawa ùrosła do rówiznë spòlëznowégò plebiscytu. W Państwòwim Pòmòrsczim Mùzeùm (Pommersches Landesmuseum) w Greifswaldze przed tôflama pòkazywającyma mòżlëwi môl, w jaczim bëła zatopionô Wineta (òkòlé Barth/Bardo, Peenemünde i Kòserow na òstrowie Ùznam, òstrów Wòlin) stoją sztërë sklané stołpë wëfùlowóné wòdą. Chto je gwës, że wié, jakô je prôwda, mòże welowac na kònkretny pòłożënk – sygnie cësnąc czile eùrocentów. Donëchczôs dobiwô Wòlin.

Witosława Frankòwskô

Bibliografiô:

• Bliźniuk A., Wielki powrót„Legendy Bałtyku”, przëstãp 01.06.2022
• Kiersnowski R., Legenda Winety, Kraków 1950, s. 111-158.
• Nowowiejski K., Pod Zielonym Pegazem, Pòznań 1971, s. 110.
• Nowowiejski F.M., Geneza Legendy Bałtyku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1997, nr 3, s. 426-438.
• Poszowski A., Kompozycje Feliksa Nowowiejskiego o tematyce kaszubskiej, w: Feliks Nowowiejski. W setną rocznicę urodzin, Gduńsk 1978, Prace Specjalne 13, s. 127.
• Samp J., Miasto z legendy o zagładzie, w: J. Samp, Z woli morza. Mitopeje bałtyckie, Gduńsk 1987, s. 81-86.
• Wieczorek J.M., Wokół mistrza Nowowiejskiego, w: Feliks Nowowiejski. W setną rocznicę urodzin, Gduńsk 1978, Prace Specjalne 13, s. 79-86.

Ikònografiô:

1. Zdrzódło: zbiorë Galerii Plakatu kòl Wiôldżégò Teatru w Łodzë (przëstãp 30.07.2020)
2. Òdj. Radosłôw Kamińsczi