Łajming Anna

A. Łajming – pierwsza i najwybitniejsza pisarka Kaszubów urodziła się 24.07.1904 r. we wsi Przymuszewo, będącej siedzibą nadleśnictwa, parafia Leśno, gmina Brusy. Jej ojciec – J. Żmuda-Trzebiatowski był wówczas kamerdynerem w przymuszewskim dworze – siedzibie pruskiego barona – nadleśniczego. Matka Marianna z d. Edel zajmowała się domem i wychowaniem rosnącej gromadki dzieci, marząc o własnym gospodarstwie. Rodzina Trzebiatowskich, reprezentująca katolicko-polską cząstkę kaszubskiego świata, mieszkała nader zgodnie w jednym domu z ewangelicko-niemiecką familią Heringów pochodzących z sąsiednich Gochów. Łączyła ich wspólnota życia codziennego, troska o liczne gromadki dzieci oraz przyroda i kaszubszczyzna. Był to świat polsko-niemieckiego pogranicza, w którym po 1920 r. Trzebiatowscy zamieszkali w pobliskim Parzynie jako dzierżawcy niewielkiego gospodarstwa, a Heringowie w Sominach położonych tuż za granicą po niemieckiej stronie.

Anna ukończyła w Przymuszewie pruską szkołę powszechną oraz szkołę gospodarstwa domowego w klasztorze sióstr franciszkanek w Chojnicach, gdzie pracowała także jako opiekunka chorych w prowadzonym przez zakonnice szpitalu. W odrodzonej Rzeczypospolitej podjęła pracę jako sekretarka w Starostwie Powiatowym w Chojnicach w gabinecie starosty, szambelana papieskiego S. Sikorskiego, ziemianina i działacza narodowego z Wielkich Chełmów (→ Sikorscy). Utraciwszy tę posadę po jego odwołaniu w 1923 r., pracowała jako urzędniczka w firmach handlowych w Chojnicach i Toruniu oraz w Sądzie Powiatowym w Sępólnie, zaznając jednak także smaku bezrobocia. Wiosną 1929 r. podjęła pracę księgowej w majątku Gorzędziej k. Tczewa, należącym do Stefana Sikorskiego (syna szambelana) i jego żony Aldony z Wolszlegierów. Tam poznała męża M. Łajminga, przedstawiciela białej emigracji rosyjskiej. Po ślubie Łajmingowie zamieszkali w Tczewie, gdzie Anna przez dwa lata pracowała w biurze redakcji „Gońca Pomorskiego”. W Tczewie urodziły się ich dzieci – Wiera Maria i Włodzimierz. Tam też Łajmingowie przeżyli lata II wojny światowej (→ wojna i okupacja). Po jej zakończeniu, uciekając przed nową rzeczywistością, przenieśli się na tzw. Ziemie Odzyskane, gdzie Mikołaj pracował w administracji PGR-ów (→ „odwet na historii”, czyli powojenne migracje przygraniczne).

W połowie lat 50. Łajmingowie zamieszkali w Słupsku, gdzie Anna, całe życie zainteresowana literaturą i teatrem, uwolniona od wychowania dzieci, chwyciła za pióro. Na konkurs literacki do Koszalina wysłała humoreskę Parzyn, zdobywając jedno z wyróżnień. Po śmierci męża skupiła się na twórczości literackiej, pisząc m.in. kaszubskie sztuki sceniczne – Szczescé (Gdańsk 1959) i Gdzie jest Balbina (Gdańsk 1974), a przede wszystkim opowiadania. Współpracowała z redakcją „Kaszëbë”, a szczególne więzi połączyły ją z redakcją „Pomeranii”. Stało się to za przyczyną W. Kiedrowskiego oraz K. i E. Puzdrowskich, a także I. Trojanowskiej i M. Kowalewskiej oraz L. Bądkowskiego, którzy stali się promotorami jej dalszej twórczości prozatorskiej. Dzięki „Pomeranii” zasłynęła w świecie kaszubskim i polskim jako autorka niezwykłych opowiadań i wspomnień. Pisała jako narratorka po polsku, prezentując arcyciekawe dialogi i opowieści bohaterów w języku kaszubskim. Jej opowiadania, publikowane pierwotnie w „Pomeranii” (→ wydawnictwa kaszubskie), ukazywały się wkrótce w osobnych tomikach, głównie w oficynie ZKP, a z czasem w Wydawnictwie Morskim w Gdańsku. Wyjątkowość tych utworów sygnalizują tytuły kolejnych tomów: Miód i mleko (1971), Symbol szczęścia (1973), Od dziś do jutra (1976), Czterolistna koniczyna (1985), Czerwone róże (1990), Dwie kobiety. Konkurent (1993), Mrok i świt (1994), Z leśnych pustków (2000); osobno dramaty – Szczescé. Spòtkanié na Półmackù. Gdze je Balbina (2005). W 1996 r. ukazały się jej Bajki, adresowane dla dzieci, wznowione w 2013 r.

Równocześnie z kolejnymi opowiadaniami powstawały jej zbeletryzowane wspomnienia. Stanowią one niezwykłą panoramę życia codziennego pisarki i jej rodziny, całego kaszubsko-pomorskiego świata, uwzględniającą specyfikę i psychologię ludzi bliskich jej środowisk, obejmujących obok Kaszubów przedstawicieli społeczności niemieckiej, rosyjskiej i ukraińskiej (→ Ukraińcy na Kaszubach), obecnych na Pomorzu w kolejnych epokach naszych dziejów XX w. Ich t. I pt. Dzieciństwo ukazał się w 1979 r.; t. II Młodość (1980); t. III Mój dom (1986). Chronologicznie obejmują one okres do końca II wojny światowej. Późniejsze losy, refleksje pisarki, poznajemy z lektury publikowanych w tym samym i późniejszym czasie kolejnych tomów opowiadań.

Fenomen twórczości A. Łajming, jej niezwykłe miejsce w dziejach literatury kaszubskiej i polskiej, wskazali za życia pisarki czytelnicy oraz liczni krytycy i historycy – nie tylko literatury. W 1973 r. pisarka została członkiem Związku Literatów Polskich, a w 1974 r. wyróżniono ją Medalem Stolema. Została też wyróżniona m.in. Krzyżem Kawalerskim O.O. Polski. W 2000 r. Rada Miasta nadała jej tytuł Honorowy Obywatel Miasta Słupska.

Poświęcone jej hasła znalazły się wcześniej na kartach dzieł dotyczących literatury kaszubskiej i polskiej, a także bedekerów – R. Ostrowskiej i I. Trojanowskiej oraz T. Bolduana (→ Bolduanowie). Niezwykły urok opowiadań A. Łajming za życia pisarki mogli poznać także czytelnicy żyjący w światach języka niemieckiego, białoruskiego, ukraińskiego i serbołużyckiego (→ translacje z języka kaszubskiego). Niewielkie mieszkanie A. Łajming, a potem dom troskliwej córki Wiery, stanowiły miejsca niepowtarzalnych spotkań Pisarki z czytelnikami i badaczami jej twórczości, przybywającymi doń z różnych zakątków Polski i zagranicy. Z niezwykłą serdecznością świętowano w Gdańsku i Słupsku jej kolejne jubileusze pracy twórczej, jak też urodzin, zwłaszcza 80., 90. i 95-lecia. W 1998 r. w ramach programu Kongresu Pomorskiego miała miejsce w Słupsku konferencja naukowa pt. „Gochy i Zabory Anny Żmudy-Trzebiatowskiej-Łajming”, której owocem jest publikacja pt. Dom Słowa Anny Łajming, pod red. J. Kęcińskiej, Gdańsk-Wejherowo 1999. W czasie tej sesji Z. Zielonka, literaturoznawca i pisarz, swój referat pt. Świat przedstawiony w pisarstwie Anny Łajming zakończył znamienną refleksją:

„Sądzę, że można już powiedzieć o szczególnym miejscu w literaturze kaszubskiej autorki Mleka i miodu.

Jak Hieronim Derdowski stworzył pierwszą, imponującą panoramę Kaszub, której realia tworzą niedościgły stop życia i wyobraźni, przedmiotowości i fantazji, smutku i humoru, rzeczowości i poetyckości, jak Aleksander Majkowski zaprojektował niezwykłą, niepowtarzalną wizję Kaszub i Pomorza, jak Jan Drzeżdżon budował poetycką, oniryczną baśń Kaszub, tak Anna Łajming postawiła jeszcze jedną, czwartą ścianę gmachu literatury kaszubskiej, bez której, jak żaden dom, budowla ta nie stałaby mocno, niewzruszenie, nie byłaby doskonale wypełniona i zamknięta. Jest to ściana twardego, nieubłaganego, miejscami mrocznego, ale doskonałego realizmu dnia codziennego kaszubskiego świata. (…)
To jej dokonanie jest zamknięciem całego procesu budowania; jest otwarciem ku dalszym kondygnacjom i wystrojom tego gmachu, który, jako że powstał z materii słowa – zapewnił sobie nieśmiertelność wśród wszystkich domów wznoszonych od wieków w Europie” (Dom Słowa Anny Łajming, s. 81).

A. Łajming zmarła niemal w przeddzień swoich 99. urodzin w niedzielę 13.07.2003 r. w słupskim szpitalu. W tym dniu w mieście odbywał się kolejny Zjazd Kaszubów. Kilka dni potem pochowano ją nader uroczyście obok męża na tamtejszym cmentarzu. Wkrótce na domach – w Przymuszewie, w którym się urodziła i siostry w Kaliszu Kaszubskim, gdzie powstały jej pierwsze opowiadania, ufundowano pamiątkowe tablice. Rada Miasta i Gminy Brusy nadała jej pośmiertnie w 2004 r. honorowe obywatelstwo. Tablicą i ulicą, biegnącą w sąsiedztwie ratusza, uhonorowano ją także w Słupsku, w którym za życia nazywano ją wielką księżną Anną. W 2004 r. w Gdańsku ukazał się tom Pro memoria Anna Łajming (1904–2003). W przymuszewskiej szkole powstała Izba Pamięci Anny Łajming, której scenariusz opracował jej syn – artysta malarz, prof. ASP w Gdańsku Włodzimierz. Bruscy krajoznawcy – skupieni w Zaborskim Towarzystwie Naukowym opracowali i wydali publikację Szlak literacki im. Anny Łajming z podtytułem Przewodnik historyczno-literacki (2014). Redakcja „Pomeranii” w 1997 r. wznowiła jej wspomnienia, które również – za sprawą S. Frymarka i B. Krbechek oraz A. Frymark i K. Gawlik-Luiken – ukazały się, obok opowiadań, w tłumaczeniu na język angielski, docierając do potomków emigrantów kaszubskich w Kanadzie i USA, mających swoje korzenie w rodzinnych stronach najwybitniejszej pisarki z Kaszub. Dodać również należy, że tom I wspomnień Dzieciństwo na język niemiecki przetłumaczyła S. Grabowski z Düsseldorfu.

O niezwykłym fenomenie twórczości A. Łajming świadczą listy do autorki jej czytelników oraz nader liczne prace magisterskie, doktorskie itp., podejmowane zwłaszcza na Uniwersytecie Gdańskim i Akademii Pomorskiej – dziś Uniwersytecie Pomorskim w Słupsku. Podobnym zainteresowaniem jej twórczość cieszy się wśród doświadczonych historyków literatury i językoznawców, nie tylko kaszubologów.

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Bądkowski L., Zarys historii literatury kaszubskiej, Gdańsk 1959
• Dom słowa Anny Łajming, red. J. Kęcińska, Gdańsk-Wejherowo 1999
• Kalinowski D., Literatura kaszubska i socrealizm. Przyciąganie i odpychanie, [w:] Regionalizm literacki, Historia i pamięć, red. Z. Chojnowski, E. Rybicka, Kraków 2017
• Kuik-Kalinowska A., Tatczëzna. Literackie przestrzenie Kaszub, Gdańsk-Słupsk 2011
• Taż, „Z leśnych pustków”. Kaszubskie lasy Anny Łajming, [w:] Las w kulturze Polski, t. I, red. W. Łysiak, Poznań 2000
• Taż, Kalinowski D., Od Smętka do Stolema. Wokół literatury Kaszub, Słupsk 2008
• Neureiter F., Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu, przeł. M. Boduszyńska-Borowikowa, wstęp T. Bolduan, Gdańsk 1982
• Pro memoria Anna Łajming (1904-2003), zebr. i oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2004
• Schramke G, Procem Smãtkòwi. Współczesna literatura kaszubska w latach 1981-2015, Gdańsk 2023
• Zapisane i ocalone. Twórczość literacka Anny Łajming, red. A. Kuik-Kalinowska, Słupsk 2016
• Zielonka Z., Miejsce Anny Łajming w literaturze kaszubskiej, „Acta Cassubiana”, t. V, 2003
• Tenże, O historii literatury kaszubskiej, „Acta Cassubiana”, t. V, 2003

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski
3. Źródło: Instytut Kaszubski