Labuda Gerard

Profesor G. Labuda (1916–2010) był wielkim mistrzem dla wielu uczonych, nie tylko historyków, w kraju i poza jego granicami, przede wszystkim na Kaszubach i Pomorzu. Dla swoich kaszubskich ziomków był uosobieniem człowieka sukcesów, będących owocem edukacji i samokształcenia, wytężonej pracy. Jako pierwszy z Kaszubów osiągnął godność rektorską – Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz członkostwo i prezesurę Polskiej Akademii Umiejętności, a także stanowisko wiceprezesa Polskiej Akademii Nauk. Macierzysty poznański uniwersytet, gdzie już jako student przed wojną uznany został przez swoich mistrzów za najlepszego znawcę historii Kaszubów, uhonorował go za życia niejedną księgę jubileuszową i podobną po śmierci. Redakcje wielu czasopism historycznych poświęciły mu numery specjalne. Kilka uniwersytetów w Polsce nadało mu godność doktora honoris causa. Był też laureatem wielu prestiżowych nagród w kraju i za granicą.

W 1996 r. był współzałożycielem Instytutu Kaszubskiego, wkrótce jego Członkiem Honorowym. Trudno w świecie nauki wskazać kogoś bardziej dlań zasłużonego i utożsamiającego się wszędzie z Kaszubami. Swoich ziomków ujął m.in. tym, iż jako znawca niemal wszystkich języków europejskich – słowiańskich i indoeuropejskich – głosił, iż tylko jeden zna naprawdę dobrze, to jest swój pierwszy – język kaszubski. Mówiąc o sobie, iż jest Kaszubą w Poznaniu, podkreślał, że myśli i śni po kaszubsku.

Urodził się 28.12.1916 r. we wsi Nowa Huta koło Kartuz jako syn Anastazji z Baranowskich i Stanisława, właścicieli niewielkiego gospodarstwa. Do szkoły podstawowej uczęszczał w Luzinie, w sąsiedztwie którego rodzina osiadła po 1918 r., a w pobliskim Wejherowie ukończył Gimnazjum Klasyczne im. Jana Sobieskiego. Tam zasłynął jako miłośnik historii i dobrze zapowiadający się badacz dziejów kaszubsko-pomorskich. W 1936 r. zdał maturę i rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie „pławił się w książkach”. Skupił się tam na nauce i badaniach, publikując jako student pierwsze opracowania. Zasłynął wtedy jako recenzent wydawniczy Historii Kaszubów A. Majkowskiego i współpracownik naukowy red. J. Kisielewskiego, tworzącego wówczas niezwykłą księgę reportażu pt. Ziemia gromadzi prochy, obejmującej dzieje – losy Słowian nadbałtyckich, Kaszubów-Pomorzan w szczególności. Już jego referat z I roku przybrał postać 250-stronicowej monografii pt. Polska i krzyżacka misja w Prusach, która ukazała się na łamach „Annales Misiologica” w 1937 r. Rok 1938, jako stypendysta rządu polskiego, spędził na studiach uniwersyteckich i badaniach w Lundzie (Szwecja) (→ Szwedzi). Powrócił stamtąd zafascynowany Skandynawią z gotową pracą doktorską, która złożona w Dziekanacie, przepadła w latach wojny.

Po 1.09.1939 r., zagrożony aresztowaniem, schronił się w Generalnym Gubernatorstwie, najpierw w Krakowie, gdzie słuchał wykładów na tajnym Uniwersytecie Jagiellońskim. Stamtąd udał się w Kieleckie do Chrobrza, gdzie w 1938 r. jako student w Ordynacji Wielopolskich pracował w tamtejszej bibliotece i archiwum. Początkowo kontynuował prace archiwalne, a po likwidacji ordynacji przez Niemców zatrudniony został jako księgowy w jej niemieckim zarządzie. Jednocześnie studiował i pracował jako wykładowca w kieleckiej filii Tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich, gdzie dokończył studia i obronił rozprawy magisterską i doktorską. W Chrobrzu poznał swoją żonę, hrabiankę A. Wielopolską, poślubioną w 1943 r. W 1944 r. urodził się ich najstarszy syn Aleksander, późniejszy profesor romanistyki na Uniwersytecie Wrocławskim.

W 1945 r. G. Labuda wrócił z rodziną do Poznania, gdzie w następnym uzyskał tytuł doktora habilitowanego. Na UAM w 1950 r. został profesorem nadzwyczajnym, a w 1956 zwyczajnym, kierując katedrami – ostatnio Historii Polski i Powszechnej Średniowiecza. Jednocześnie współpracował z Instytutem Zachodnim i działał od 1948 r. w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, pełniąc w nich także funkcje prezesa czy sekretarza generalnego, redagując czasopisma i pomnikowe nieraz dzieła zbiorowe. Z tych ostatnich najważniejsze to: Szkice z dziejów Pomorza (t. 1-3, 1958–1961); Słownik starożytności słowiańskich (t. 1-9, 1961–1999); Dzieje Szczecina (t. 1-4, 1962–1998); Historia dyplomacji polskiej (t. 1-5, 1982–1998) i monumentalna Historia Pomorza. Jej tom pierwszy ukazał się w 1968, a kolejne do V w różnych odstępach czasowych, będąc nadal in statu nascendi. Po drodze powstało wiele autorskich monografii oraz recenzji. Całość bibliografii Profesora obejmuje około 2000 pozycji. Powstawały one w warunkach szerokiego zaangażowania w działalności pozauniwersyteckiej, głównie w PAN, której został członkiem w 1964 r. W 1951 r., tuż przed likwidacją, zdążył zostać również członkiem PAU. W PAN w ramach Instytutu Historii powierzono mu kierownictwo Zakładu Historii Pomorza, a na lata 1972–1980 wybrano go na prezesa Oddziału PAN w Poznaniu.

Wcześniej ważnym wydarzeniem w jego karierze naukowej było powierzenie mu drogą wyboru na lata 1962–1965 godności rektora UAM, co zapisane zostało pozytywnie w dziejach uczelni i całego środowiska akademickiego Poznania. Z inicjatywy G. Labudy zaistniało w końcu 1962 r. Kolegium Rektorów Uczelni Poznańskich, którego został pierwszym przewodniczącym. Był on równie skutecznym na polu nauki, jak i inwestycji.

Na UAM pracowała także do emerytury żona G. Labudy – Alberta (dr romanistyki), a studiowali synowie i córka. Obok Aleksandra to: Iwo ur. 1945, dziś prof. matematyki; Adam (1946), prof. historii sztuki; Damian (1949), prof. biologii; Anastazja (1953), mgr historii sztuki. Trójka z nich (Iwo, Damian, Anastazja) pracuje poza Polską – USA, Kanada, Szwajcaria.

W 1968 r. synowie Labudów uczestniczyli w „wypadkach marcowych”. Stąd w 1970 r. Profesorowi odmówiono dalszego zatrudnienia na dwóch etatach. Pozostał więc dalej jedynie kierownikiem Zakładu Historii Pomorza PAN, gdzie pracował do 1986 r., nie zrywając współpracy z Zakładem i UAM do śmierci.

W tym czasie, po ukazaniu się t. I Historii Pomorza, Profesor zapowiedział w Gdańsku późniejsze opracowanie „Historii Kaszubów”. Jednocześnie nawiązał bliższe kontakty z rodzinnymi stronami i Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim. W 1969 r. Klub Studencki „Pomorania” uhonorował Profesora za t. I Historii Pomorza Medalem Stolema, zwanym żartobliwie kaszubskim Noblem. Przez 20 lat Profesor przewodniczył Radzie Naukowej powstałego w 1968 r. Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Przez wiele lat przewodniczył też Radzie Naukowej Biblioteki Gdańskiej PAN; był także członkiem rzeczywistym i honorowym Gdańskiego Towarzystwa Naukowego. Uczestniczył jako referent w Gdańsku i innych miejscach na Pomorzu w niejednej konferencji naukowej, będąc współautorem pokonferencyjnych dzieł zbiorowych, ale też pisząc wstępy lub komentarze do ważnych dzieł o tematyce kaszubskiej. Przykładem jego artykuły:

– Mitologia i demonologia w słownictwie, baśniach i legendach kaszubskich, w: Materiały ogólnopolskiej sesji naukowej pt. „Świat bajek, baśni i legend kaszubskich” (7-8 VI 1976), Wejherowo 1979;

– „Sprawa kaszubska” w perspektywie historii, w: Kaszuby, seria Pomorze Gdańskie, nr 18, red. J. Borzyszkowski, Wrocław i in. 1988;

– O potrzebie badań nad społecznością kaszubską, w: Kaszubi. Monografia socjologiczna, red. M. Latoszek, Rzeszów 1990;

– Węzłowe zagadnienia historii Kaszubów na tle historii Pomorza, w: Antropologia Kaszub i Pomorza, t. 1, red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 1990;

– Podłoże polityczne dyskusji nad autonomią języka kaszubskiego na przełomie XIX i XX wieku, w: Całe życie pod urokiem mowy kaszubskiej, red. H. Horodyska, Warszawa 1995;

– Pomorze na progu integracji (1266–1296), w: Kaszuby. Pomorze. Polska. Więź państwowa i tradycje „Zapisu Mestwina”, red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 1995;

– Zastanowienie: jak pisać syntezę historii Kaszubów, w: Gdańsk i Pomorze. Mała ojczyzna Kaszubów, red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 1995;

– Literatura kaszubska w rozwoju kultury narodowej i regionalnej, w: Literatura kaszubska – Książka, twórca i biblioteka, red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 2000.

Na oddzielną uwagę zasługują referaty Profesora, przygotowane na II Kongres Kaszubski w Gdańsku (1992) i zakończenie Kongresu Pomorskiego w Szczecinie (1998).

Te i inne artykuły stanowiły kolejne przybliżenie powstania syntezy „Historia Kaszubów w dziejach Pomorza”. Ukazały się one także w postaci zbiorowych tomów: Kaszubi i ich dzieje, Gdańsk 1996 oraz Zapiski kaszubskie, pomorskie i morskie, Gdańsk 2000. W 2006 r. Instytut Kaszubski w Gdańsku wydał t. I ww. syntezy – Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. I, Czasy średniowieczne. Podczas jego promocji na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w trakcie uroczystości 90-lecia urodzin Profesora, Bohater spotkania stwierdził, iż to najważniejsze dzieło jego życia, ukoronowanie całości dorobku naukowego na drodze kaszubskiej.

Niejako po drodze do tejże Historii Kaszubów… ukazały się m.in. biografie patronów Polski. To: Święty Wojciech, biskup – męczennik, patron Polski, Czech i Węgier (2000) i Święty Stanisław – biskup krakowski, patron Polski. Śladami zabójstwa – męczeństwa – kanonizacji (2000). Ich egzemplarze zaprzyjaźniony Kaszuba ks. prymas abp H. Muszyński (→ Prymas z Kaszub) przekazał w im. autora papieżowi Janowi Pawłowi II. Profesor, podobnie jak Papieża i Prymasa, równą sympatią darzył premiera D. Tuska (→ premier z Kaszub), obecnego wraz z nim na jubileuszu 90-lecia UAM w 2009 r.

Szczególną atencją darzyły Profesora redakcje gdańskich miesięczników „Pomerania” (red. W. Kiedrowski, S. Pestka, C. Obracht-Prondzyński, E. Szczesiak) i „Litery” (red. T. Bolduan (→ Bolduanowie)), odnotowując kolejne jego publikacje i jubileusze (60-, 70-, 80-, 90-lecia) oraz nagrody. Ich lista jest bardzo obfita. Obejmuje ona m.in. honorowe obywatelstwa Luzina, Wejherowa (1976), Gdańska (1994) i Powiatu Wejherowskiego (2001). W 1995 r. Kapituła Medalu im. Bernarda Chrzanowskiego „Poruszył wiatr od morza”, działająca przy ZKP, której od początku Profesor przewodniczył, przyznała mu to najwyższe wyróżnienie jako osobie działającej poza Pomorzem na rzecz tego regionu. W jego codzienności ważna była m.in. obfita korespondencja z kaszubologami i Kaszubami, prowadzona najczęściej w języku kaszubskim. Dotyczyła ona m.in. ich prac naukowych, także z dziedziny językoznawstwa i etnografii oraz literackich. Między innymi z ks. B. Sychtą i L. Bądkowskim, dla których był on z wzajemnością niekwestionowanym najwyższym autorytetem.

Warto odnotować fakt, iż jego szwagier, prof. A. Wielopolski z Szczecina, sprawując któregoś lata pieczę nad synkami Labudów, napisał sympatyczny poemacik pt. O czterech Kaszubkach, składający się z wierszy: Domek Kaszubów, Dzieci Kaszubka Rybaka, Wyprawa drugiego Kaszubka, Przygoda trzeciego Kaszubka, Wieczerza, Piosenka Kaszubów. Z kolei sam prof. G. Labuda przetłumaczył na język kaszubski z niemieckiego wiersz W. Bergengruena Kaschubisches Weihnachtslied…, będący poetycką wersją znanej pastorałki pt. Kolęda Kaszubów. W tym kontekście godne uwagi są też wiersze dedykowane G. Labudzie, m.in. S. Pestki Wieczórny widnik – Wieczorny widnokrąg, napisany w językach kaszubskim i polskim.

Profesor G. Labuda zmarł 1.10.2010 r. w Poznaniu. (Pośmiertnie został odznaczony Orderem Orła Białego). Zgodnie z jego wolą pochowany został w Luzinie. Uroczystości pogrzebowe rozpoczęły się 8 października w Poznaniu, gdzie po mszy żałobnej w kościele oo. dominikanów w auli AUM pożegnali go Żałobnym Posiedzeniem Senat i społeczność akademicka miasta oraz przedstawiciele towarzystw i środowisk naukowych z całego kraju, a w imieniu Prezydenta RP B. Komorowskiego prof. T. Nałęcz. Po południu trumnę ze zwłokami Mistrza przewieziono do Luzina, gdzie mszy św. żałobnej przewodniczył i homilię wygłosił b. metropolita gdański ks. abp T. Gocłowski. Następnie została odśpiewana kaszubska „Pusta Noc”. W kolejnym dniu mszy św., odprawianej również przez kapłanów Kaszubów, przewodniczył ks. abp S. Głódź, a homilię pożegnalną wygłosił ks. prymas abp H. Muszyński. Liturgia słowa i pieśni wykonane tam przez Chór Męski „Harmonia” z Wejherowa zabrzmiały w języku kaszubskim. Z słowami pożegnania zwrócił się do Profesora w kościele premier D. Tusk. W długim kondukcie, odprowadzającym Profesora na miejsce wiecznego spoczynku, szły liczne poczty sztandarowe Oddziałów ZKP, szkół i innych organizacji z orkiestrą OSP na czele. Na cmentarzu pożegnali Profesora: Rektor UAM, Prezes Instytutu Kaszubskiego, Wójt Gminy Luzino i w imieniu najbliższych prof. A. Labuda.

W 2011 r. ukazała się w Poznaniu książka pt. Naukowe dzieło Profesora Labudy, red. J. Dobosz, owoc zorganizowanej przez UAM i PAN konferencji naukowej w 2010 r. Instytut Kaszubski i Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej opublikowały tom Pro memoria Gerard Labuda (1916–2010), zebrał i opracował J. Borzyszkowski, Gdańsk-Wejherowo 2011. Wspomnieniowe publikacje ukazały się także w Kartuzach – wydawnictwa „Czëc” i Biblioteki Gminnej w Luzinie.

Prof. G. Labuda w testamencie postanowił przekazanie swej biblioteki wraz z archiwum naukowym do Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, dokąd część księgozbioru ekspediował jeszcze za życia. Ponadto za zgodą rodziny ustanowił nagrodę naukową dla młodych historyków, powierzając stosowny fundusz i powołanie Kapituły Instytutowi Kaszubskiemu w Gdańsku. Po raz pierwszy Nagroda Naukowa im. Gerarda Labudy została przyznana w 2013 r. (dotychczas odbyły się cztery edycje) (→ kaszubskie nagrody). Kolejnym niepisanym zleceniem testamentalnym Profesora było powierzenie Instytutowi Kaszubskiemu opracowanie i wydanie dalszych tomów syntezy „Historia Kaszubów w dziejach Pomorza”. Dzieło to w postaci 5 tomów ukazało się w latach 2019 i 2024.

W roku 2020, w 10. rocznicę śmierci, została otwarta i poświęcona Książnica prof. Gerarda Labudy w Wejherowie, stanowiąca oddział MPiMKP, będąca owocem współpracy m.in. Miasta i Powiatu, Województwa oraz Samorządu Województwa Pomorskiego w Gdańsku. Na przygotowanej wystawie znalazły się wówczas także t. I oraz III–V Historii Kaszubów w dziejach Pomorza, dziś komplet.

Wcześniej w ramach Roku Gerarda Labudy, staraniem ZKP oraz władz Gminy Kartuzy i Gminy Luzino, ufundowane zostały poświęcone mu pomniki w Nowej Hucie i Luzinie. Pamięć o Profesorze znalazła wówczas różnorodny wyraz niemal we wszystkich zakątkach Kaszub.

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Borzyszkowski J., Gerard Labuda a ruch kaszubsko-pomorski, „Acta Cassubiana”, t. XIX, 2017
• Tenże, Gerard Labuda – Kaszuba z Poznania – jego droga od „Historii Pomorza” do „Historii Kaszubów”, „Przegląd Zachodni”, 2006, nr 4
• Dobosz J., Profesor Gerard Labuda jako organizator życia naukowego, „Acta Cassubiana”, t. XIX, 2017
• Fopke T., Spuścizna Gerarda Labudy w muzeum wejherowskim. Budowa książnicy i obchody Roku Gerarda Labudy – kalendarium dokonań, „Acta Cassubiana”, t. XIX, 2017
• Kalinowski D., Gerard Labuda jako recenzent literacki i przyjaciel „po piórze”, „Acta Cassubiana”, t. XIX, 2017
• Listy ks. B. Sychty i prof. G. Labudy do Lecha Bądkowskiego, red. L. Pszczółkowska, W. Kiedrowski, Gdańsk 2006
• Obracht-Prondzyński C., Gerard Labuda jako historyk Kaszub. Inspiracje, „Acta Cassubiana”, t. XIX, 2017
• Pro memoria Gerard Labuda (1916-2010), zebr. i oprac. oraz wstępem opatrzył J. Borzyszkowski, Gdańsk-Wejherowo 2011
• Schramm T., Gerard Labuda – zarys biografii, [w:] Naukowe dzieło Profesora Gerarda Labudy, red. J. Dobosz, Poznań 2006
• Sikorski D.A., Gerard Labuda jako mediewista, „Acta Cassubiana”, t. XIX, 2017
• Strzelczyk J., Gerard Labuda jako historyk wczesnej słowiańszczyzny i stosunków słowiańsko-niemieckich, „Acta Cassubiana”, t. XIX, 2017
• W hołdzie Wielkiemu Kaszubie. Gerard Labuda (1914-2010), red. W. Kiedrowski, Kartuzy 2011

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski
3. Źródło: Instytut Kaszubski
4. Źródło: Instytut Kaszubski