Kraków i Kaszuby

Kontakty między Krakowem i Kaszubami rozpoczęły się w średniowieczu w kontekście rozszerzania ośrodka władzy przez dynastię Piastów i rozwoju państwa polskiego. Istotne były kontakty handlowe pomiędzy Krakowem a Gdańskiem, jak i okazjonalne kontakty pomiędzy mieszczańską i intelektualną elitą obu miast.

W związku z rozwojem ruchu kaszubskiego i kultury kaszubskiej od XIX w. zyskiwały na znaczeniu przede wszystkim kontakty ważnych przedstawicieli polskiej kultury, literatury, nauki i publicystyki z Pomorzem Gdańskim czy Kaszubami. Wynikały one częściowo z przypadku i okoliczności życiowych, częściowo jednak z celowego, aktywnego zainteresowania. Także pewna grupa przedstawicieli kaszubskiej kultury, nauki i ruchu studiowała w Krakowie.

„Budziciel” ruchu kaszubskiego F. Ceynowa opublikował w 1850 r. w Krakowie część swoich wczesnych pism w wydawnictwie radykalno-demokratycznego słowianofila L. Łukaszewicza, który był zwolennikiem Ceynowy (Czile słów ò Kaszëbach ë jich zemi; Trzë rozprawë, które zawierają ponownie Czile słów, z użyciem nowszej ortografii Ceynowy). Do obydwu pism Łukaszewicz napisał przedmowę, w drugim przypadku jednakże dystansując się pośrednio od nowej pisowni Ceynowy, gdyż ostrzegał przed tworzeniem sztucznych różnic i wypowiadał się za jak największym zbliżeniem języka kaszubskiego do polskiego. Natomiast H. Derdowski opublikował w 1883 r. w krakowskim „Przeglądzie Polskim” jeden z podstawowych dokumentów swojego zapatrywania na sprawy kaszubskie – artykuł O Kaszubach. Podkreślił w nim specyfikę tego „kraika” i jego tradycji, krytykując przy okazji słabe zainteresowanie polskich elit Kaszubami. Jednocześnie jednak opisał Kaszuby i Kaszubów w kategoriach polskiego regionalizmu folklorystycznego, etnograficznego i geograficznego.

Szczególne miejsce zajmuje pochodzący z ziemi krakowskiej filolog i profesor UJ S. Ramułt, który od młodości interesował się językiem kaszubskim, wyjeżdżał na pobyty studyjne na Kaszuby (na początku lat 90. XIX w.) i w 1893 r. opublikował w Akademii Umiejętności Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego (→ badania języka kaszubskiego; → słowniki). Wyraził w nim pogląd o statusie języka kaszubskiego jako odrębnego od polszczyzny i nobilitował go wbrew ówczesnym opiniom, że chodzi o sztuczny twór. W ten sposób otworzył drogę panującemu dzisiaj w naukach filologicznych poglądowi na temat języka kaszubskiego, wywołał jednakże w polskiej nauce i publicystyce gorącą debatę i stał się celem ataków. Jeden z głównych ataków na dzieło i tezę Ramułta, zawarte w Słowniku, został przypuszczony na łamach krakowskiego konserwatywnego „Przeglądu Powszechnego” przez folklorystę Sz. Matusiaka, czynnego m.in. w Krakowie i Bochni. Ramułt przyczynił się znacząco do rozpowszechnienia wiedzy o Kaszubach w polskiej opinii publicznej i częściowo też w międzynarodowym świecie nauki, propagując jednocześnie dla języka kaszubskiego określenie język pomorski. Drugą część słownika wydano dopiero w 1993 r. staraniem PAU w Krakowie. Ramułt zajmował się ponadto gwarą słowińską i napisał Statystykę ludności kaszubskiej: opracowanie tematyki osadnictwa i nazw miejscowych na Kaszubach (Kraków 1899) (→ statystyka Kaszubów).

Oprócz naukowców także wielu literatów związanych z Krakowem poświęciło się dogłębnie tematyce Kaszub bądź Pomorza Gdańskiego. Przykładowo A. Chołoniewski już przed I wojną światową zwracał uwagę na potencjał turystyki dla rozwoju kulturalnego Kaszub (Nad morzem polskim, 1912) – temat ten został następnie podjęty przez A. Majkowskiego. Chołoniewski opuścił Kraków w 1919 r. i do lat 30. XX w. mieszkał w Sopocie i Gdańsku. Z kolei geograf J. Smoleński z UJ opublikował w 1928 r. przewodnik Morze i Pomorze, który opierał się na informacjach naukowych i przyczynił się w ten sposób do turystycznego i kulturalnego propagowania regionu. Jeszcze przed Smoleńskim przyrodniczka M. Kulikowska zapisała swoje obserwacje z Kaszub w formie esejów i reportaży (Z wędrówek po kraju, 1911; tu: rozdział Kaszuby), w sposób szczególny opisując Kartuzy, Kościerzynę i Wejherowo, podkreślając presję germanizacji oraz konieczność ratowania „polskości”.

Członkami krakowskiej PAU byli zarówno w XIX w. i międzywojniu, jak i po jej odnowieniu w 1989 r., znaczący naukowcy z Pomorza Gdańskiego i Gdańska, zwłaszcza że od samego założenia PAU problematyka pomorska należała do jej profilu badawczego (→ kaszubscy uczeni). Oprócz Ramułta również inni naukowcy zajmowali się Kaszubami, np. językoznawca K. Nitsch, który już w młodości, dzięki badaniom prowadzonym bezpośrednio na Pomorzu (1901, 1904), położył podwaliny pod późniejsze tworzenie polskich nazw miejscowych na ziemiach przyłączonych do Polski w 1945 r. Już w 1905 r. opublikował Stosunki pokrewieństwa języków lechickich oraz Dialekty polskie Prus Zachodnich, następnie w 1911 r. Mowę Kaszubów, a w 1915 r. Dialekty języka polskiego, gdzie opisywał kaszubski jako polski dialekt, choć „najodrębniejszy” ze wszystkich. Polemizował z niemieckimi naukowcami i publicystami, m.in. z F. Lorentzem, i utrzymywał bliskie kontakty z młodokaszubami. W 1910 r. napisał do ich czasopisma „Gryf” tekst pt. W sprawie pisowni kaszubskiej, włączając się do ówczesnej dyskusji nad ortografią.

Pierwszym prezesem PAU po jej reaktywacji był w latach 1989–1994 G. Labuda, wybrany potem na Prezesa Honorowego. W 2014 r. z inicjatywy J. Borzyszkowskiego i J. Limona powstała Stacja PAU w Gdańsku, a rok później powołano jej piętnastoosobową Komisję Kaszubską, obydwie pod przewodnictwem J. Borzyszkowskiego. Ich siedzibą jest Dom Kaszubski przy ul. Straganiarskiej. Działalność rozpoczęto konferencją w 2015 r. w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku na temat historii i socjologii naukowych kontaktów pomiędzy Krakowem i PAU z jednej strony, a Kaszubami i Pomorzem z drugiej. Publikacja pokonferencyjna pod red. J. Borzyszkowskiego ukazała się następnego roku w wydawnictwie PAU.

Ze współczesnych powiązań kaszubsko-krakowskich można przywołać np. działalność malarza i poety J. Jutrzenki-Trzebiatowskiego, mieszkającego od 1954 r. w Krakowie, twórcy galerii sztuki m.in. w rodzimych Chojnicach.

W kaszubskiej kulturze nawiązuje się czasami do symbolicznego powiązania poprzez Wisłę Pomorza Gdańskiego, Kaszub i Gdańska z jednej strony oraz Małopolski z Krakowem jako historycznego centrum Polski z drugiej strony. Temat ten wkomponowuje się w obraz historycznej, kulturowej, politycznej i geograficznej wspólnoty kaszubsko-polskiej. Typowa dla tej wizji jest pieśń Marsz Kaszubski, przez długi czas uznawana za nieoficjalny hymn Kaszubów, której tekst pochodzi z poematu H. Derdowskiego Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł (1880). Rozpoczyna się on od słów „Tam gdze Wisła òd Krakòwa / W pòlsczé mòrze płënie”, a został w 1921 r. udźwiękowiony przez F. Nowowiejskiego. W polskiej literaturze podobną tematyką zajęła się krakowska pisarka A. Gruszecka w opowiadaniu Od Karpat po Bałtyk (1946), w którym korzystała z wyrażeń języka kaszubskiego jako środka stylistycznego, umieszczając prawie całą fabułę na Kaszubach i opierając się na doświadczeniach i wiedzy swojego męża K. Nitscha.

Miloš Řezník

Bibliografia:

• Kaszubi i Pomorze a Kraków. O zainteresowaniach sprawami kaszubsko-pomorskimi w kręgu Polskiej Akademii Umiejętności, red. J. Borzyszkowski, Kraków 2016

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski