Krajobraz kaszubski

Najpiękniejszy opis krajobrazu kaszubskiego znajdujemy w legendzie o stworzeniu Kaszub (→ legendy Kaszubów i Pomorzan), utrwalonej w wierszu J. Karnowskiego pt. Pòwiôstka, Kaszub tak pięknych, iż samemu Stwórcy wydawały się one „nôładniészim krajã, bez to Jadamòwim rajã zemia ta sã nazéwała”. Podobnych poetyckich określeń i opisów kaszubskiego krajobrazu znajdujemy w literaturze więcej. H. Derdowski inwokację do poematu Kaszëbi pòd Widnã zaczyna słowami: „Piãkny kraju kaszubsczi, zemio òbiecónô”. To ostatnie określenie wprowadził, a może jedynie utrwalił w literaturze i świadomości Kaszubów sam F. Ceynowa swoimi pierwszymi publikacjami z połowy XIX w. W pracy pt. Czile słów ò Kaszëbach ë jich zemi…, Kraków 1850, tak oto opisuje granice Kaszub (→ granice Kaszub): „Zemia kaszëbskô cygnãła sã ju w nôdôwniészich czasach òd Mòrza Bôłtëcczégò, czëlë jak më je terô zwiemë, Wiôldżégò, jaż pò rzéczi Notecã ë Wartã, miedzë Òdrą ë Wisłą. Lëdowi tutejszémù dôwelë dzejopisarze różné nôzwëstka: Wenetów czëlë Wendów, Słowianów, Pòmòrzanów, Kaszëbów. (…)”. W dalszej części tego obrazu przywołuje opisy dawniejszych autorów.

Z kolei w wydanym w tym samym roku w Gdańsku jego krotochwilnym utworze literackim pt. Rozmòwa Pòlôcha z Kaszëbą, znajdujemy próbę przekonania – zachętę pierwszego z rozmówców do tego, by drugi został Kaszubą – dla piękna i biblijnego rodowodu kraju i mowy Kaszubów oraz ich uczciwości. Najistotniejszy jest tu sam opis Kaszub – położenia i granic, dziejów i ich obrazu jako staro- i nowotestamentowej Palestyny, czyli Ziemi Obiecanej, Izraela i Raju. Nazwom miejscowości izraelskich przypisuje ich niejako odpowiedniki kaszubskie, np. Jerozolimie – Wejherowo, Betlejem – Bëtowò. Tu też następuje bardziej szczegółowy opis granic ziemi kaszubskiej. Do tegoż opisu autor dołączył mapę pt. Krajòbrôzk Zemi Kaszëbsczi, na której wyeksponował miejscowości ze swej rodzinnej Nordy.

Łatwo można zauważyć, że przywołany wcześniej H. Derdowski szedł niejako śladem F. Ceynowy w owym porównaniu – nazwaniu Kaszub Ziemią Obiecaną, do czego nawiązuje także w zawartym w epopei Ò Panu Czôrlińsczim… egzaminie z katechizmu kaszubskiego, jakiemu poddany został bohater w kościele oliwskim.

Kontynuator dzieł Ceynowy i Derdowskiego – A. Majkowski nieco wzbogacił opis kraju kaszubskiego, zaprezentowany przez poprzedników. W powieści Żëcé i przigòdë Remùsa, główny bohater zostaje wtajemniczony w obraz Ziemi Kaszubskiej wskazany na mapie przez pana Józefa.

„Te dwa krąconé czôrné drodżi, co jidą z pôłniô kù nocë to dwie wieldżé rzéczi: na wschòdze słuńca Wisła, na zôchòdze Òdra. Tam, chdze Wisła bieżi w mòrze, môsz Gduńsk, tam chdze Òdra, môsz Szczecëno. Zdrzë, jak linijô mòrzô pòdbiégô tãpim klinã do ùscô Òdrë i bôczë, że przeszedłszë rzékã tã na lewi brzég, wiedno jesz stojisz na dôwny zemi kaszëbsczi. Bò òna sã cygnie pò górach bôłtëcczich jaż bezmała tãdë, chdze stoji Berlin, stolëca Niemców i miasto Roztoka, niedalek mòrzô. Òd pôłniô sznur Wartë i Notecë, jaż do kòlana Wisłë przë Fòrdonie, a òd nocë mòrze: to stôrodôwné granice naszi zemi kaszëbsczi. Na pôłnié zemia sã z nią łączi pòlskô, z chtërną wòlą ksążąt najich i nôrodu jednã twòrzëłasma Rzeczpòspòlitą”.

Te starodawne granice i piękno Kaszub za A. Majkowskim zawarł w pieśni J. Trepczyk, dając jej tytuł Zemia rodnô… (→ hymny kaszubskie). Pierwsza jej zwrotka głosi:

„Zemia rodnô, pëszny kaszëbsczi kraju,
Òd Gduńska tu, jaż do Roztoczi bróm,
Të jes snôżô, jak kwiat rozkwitłi w maju.
Ce, Tatczëznã, jô lubòtną tu móm”.

Jak widać, wszystkie przytoczone opisy krajobrazów Ziemi Kaszubskiej dotyczą przeszłości i świadomości historycznej jej elit.

Trzymając się nadal nieco bliżej kaszubskich mitów, warto przywołać humorystyczny wykład geografii kaszubskiej, pozwalający ulokować dzięki rysunkowi Kaszuby i Polskę nad Bałtykiem wraz z innymi nadbałtyckimi krajami. W Bedekerze kaszubskim R. Ostrowskiej i I. Trojanowskiej pod hasłem Geografia kaszubska czytamy: „Bardzo szczególna to nauka. Ma ambicje nie tylko rodzinne, ale i europejskie. Zaraz zobaczycie. Bo co to są na przykład Włochy? »Kùrp (but) rëbacczi«. Wystarczy spojrzeć na mapę. Bałtyk natomiast to »kobieta klęcząca twarzą na wschód: jej ręce złożone do modlitwy – to Zatoka Fińska, głowa i szyja – Zatoka Botnicka, kolana – Zatoka Gdańska, a stopy – Skagerrak«. Trzeba wiedzieć, że raz do roku, w Sylwestra, Bałtyk robi wielki »rachunk« sumienia i żałuje za grzechy, wspominając wszystkich dobrych maszopów, których pochłonął. Może stąd ta klęcząca gotowość… A znów półwysep Helski to »krowi ògón«. Kępa kaszubska – »wësoczi kraj«. Kępa Żarnowiecka – »krokòwizna«. Zatoka Pucka bywa dwojako: albo zwykłą »pùcką plëtą« (czyli kałużą), albo dumnie: »córką mòrza«. Natomiast Jezioro Żarnowieckie – to »wërodnô córka«. Ale mimo to »matka ji nie zabëla i przez Piôsznicã (rzeka) pòséłô ji slizgacze (węgorze)«. Polecamy naukę geografii na sposób kaszubski, daje doskonałe wyniki i dużo uciechy” (tamże, Gdynia 1962, s. 98).

Nie przekreślając wartości cytowanych opisów i zachęt, wypada dopowiedzieć, że ich waga wzrasta przy koniecznym przyjrzeniu się krajobrazowi Kaszub w terenie, a choćby na geograficznej mapie, najlepiej razem z lekturą prac profesjonalnych geografów. Tu można jedynie zasygnalizować obok roli Bałtyku i wybrzeża morskiego wraz z rzeką Piaśnicą i Jeziorem Żarnowieckim, iż współcześnie mniej lub więcej kaszubski brzeg morski sięga po miasto Łeba, a i odrobinę dalej, niemal do Ustki. Po drodze mamy jedyną pustynię kaszubską – Mierzeję Łebską i morski brzeg jeziornej krainy Słowińców.

Obok morza charakterystycznym elementem krajobrazu Kaszub w ich centrum są Szymbarskie Góry (→ góry) w otoczeniu wielu jezior (→ jeziora) – z Ostrzyckim najbliżej i dalszymi po Chmielno, tworzącymi tzw. Kółko Raduńskie, jako że przez wiele z nich przepływa najbardziej kaszubska i najpracowitsza do dziś rzeka Radunia (→ rzeki). Góry te i jeziora zadecydowały o obdarzeniu przez Niemców środkowych Kaszub mianem Szwajcarii Kaszubskiej. W opisach niektórych krajoznawców obejmuje ona obszar nie tylko powiatu kartuskiego, ale i znaczą część kościerskiego po Jeziora Wdzydzkie, nazwane Małym Kaszubskim Morzem. Za stolicę tej Szwajcarii uchodzą Kartuzy, a sąsiadująca niejako i konkurująca z nimi Kościerzyna przyjęła miano Serca Kaszub. (Jak sądzę, Kartuzom w konkurencji nie tylko z Kościerzyną, przy ich ambitnych politykach, nie pomógł nawet patent urzędowy dotyczący ich stołeczności dla Kaszub. Niemniej, trudno pominąć fakt, iż na początku XXI wieku samorządowe władze miasta zadbały o urzędowy patent stwierdzający, iż Kartuzy to stolica Kaszub…!?).

Obok mnóstwa jezior, obecnych na całych Kaszubach, w dzisiejszych ich granicach od Bałtyku po Chojnice z Charzykowami i Jeziorem Charzykowskim na południu włącznie, ich polodowcowy krajobraz wraz z jeziorami rynnowymi ukształtowały rzeki. Część z nich bieży krętą drogą z południa na północ, bezpośrednio do Bałtyku. To m.in. Łeba i Słupia oraz Reda i Płutnica. Dwie ostatnie płyną raczej z zachodu na wschód, przy czym Reda z Łebą współtworzą jedyny w swoim rodzaju krajobraz Pradoliny Łeby i Redy. Uchodząca kiedyś również za najbardziej kaszubską od pradziejów Brda, dziś jedynie w części, płynie z północnego zachodu na południowy wschód m.in. przez jeziora Karsińskie i Charzykowskie, przez Fordon i Bydgoszcz do Wisły, łącząc po drodze wiele innych jezior, stanowiąc w przeszłości jeden z najważniejszych szlaków spławu drewna, dziś najpiękniejszy może turystyczny dla licznych wodniaków, wzbogacony Wielkim Kanałem Brdy. W kontekście Brdy, do której wpada m.in. Zbrzyca, warto pamiętać także o pokrewnej Gwdzie.

Obecna w kaszubskiej pieśni rzeka Wierzyca, podobnie jak płynąca przez Jeziora Wdzydzkie Wda – Czarna Woda, w dolnej części swego biegu płynie przez Pelplin i Kociewie (→ Kociewiacy). Obie wpadają do Wisły, pierwsza w sąsiedztwie Gniewa, druga Świecia. Obie łączą sąsiednie i bliskie sobie światy Kaszub i Kociewia.

Wbrew potocznym sądom południowe Kaszuby, objęte geograficznym pojęciem Bory Tucholskie, to nie tylko obok jezior ubogie piaski i piękne sosnowe lasy. Warto jednak pamiętać o Czystych Polach, ciągnących się od Kornego i Stężycy przez Mściszewice po Kamienicę Szlachecką i Sulęczyno, na których najlepiej rosną kamienie obok żytka i kartofli. Podobnie jest na słynących z bukwity (gryki białej) Gochach. Niemniej nie wolno też zapominać o żyznych glebach na Nordzie, z jakich słyną kaszubskie Kępy – Oksywska, Swarzewska, Pucka i Żarnowiecka. Stąd też w przeszłości w krajobrazie Nordy wyróżniało się budownictwo tamtejszych wsi – już w XIX w. zdominowane często przez murowane zagrody bogatych gburów, z którymi na południu i w centrum Kaszub mogły się równać jedynie parafialne wsie Zaborów, a zwłaszcza Brusy – stolica Krëbanów.

Wszędzie, na całych Kaszubach oryginalnym elementem krajobrazu są liczne Boże Męki – kapliczki i krzyże przydrożne. Obok świątyń (także nielicznych drewnianych na południu) świadczą one w kontekście przyrody o zróżnicowaniu krajobrazu kulturowego tej nadbałtyckiej krainy.

Skupiając się na przyrodzie zdominowanej przez bory, można zauważyć – że obok sosnowych lasów na południu, w krajobrazie Kaszub i kulturze duchowej Kaszubów znalazły mocne odbicie Lasy Mirachowskie oraz Puszcza Darżlubska (→ lasy) na północy, obejmująca m.in. niepowtarzalną Mechową. Oryginalnym elementem kaszubskiego krajobrazu są góry i doliny, w tym także Babidół i Babie Doły…

Wśród gór, obok najwyższej Wieżycy i kilku o nazwie Zamkowa Góra, czy świętych – Rowokół, Chełmska czy Polanowska, godne uwagi nie tylko krajoznawców i etnografów są takie jak: Bukowa…, Bursztynowa…, Gołębia…, dwie Jastrzębie… i Łysa Góra, może najbardziej wsławiona wieloma legendami. Podobnie jak Łysa Góra, zwana też Łyską (225,3 m), ze światem podziemnym związane są liczne diabelskie kamienie, z których ten w podkościerskiej Wieprznicy, leżącej nad strugą Kania, zwany jest także Wielkim Kamieniem. Już w XIX w. został on wzbogacony metalowym krzyżem, mającym przepędzać zbierające się przy nim w noc świętojańską czarownice. Z kolei diabelski kamień znad Jeziora Kamiennego w Lasach Mirachowskich w pobliżu Mirachowa i Nowej Huty, zwany jest także Wielkim, Pękniętym, Szczelinowym i Zgubionym. Zgubiony został przez diabła, który chciał nim zniszczyć kościół w Kartuzach… Inny głaz z tej diabelskiej rodziny, zwany także Pogańskim, leży w lesie w sąsiedztwie nadbałtyckiego Odargowa.

Gdy mowa o kamieniach, przywołać wypada liczne na Kaszubach kamienne kręgi – rezerwaty archeologiczno-przyrodnicze; najbardziej znane to te w Odrach, Węsiorach i Uniradzach (→ Goci).

Znamienne, że mimo bogactwa piasków i kamieni, na Kaszubach nie brak też przeróżnych błot. Obok może najbardziej znanych Karwieńskich Błot znad Bałtyku, jak i Bielawskich w tym samym pow. puckim oraz leżących dalej na zachód Łebskich Błot, gdzie kiedyś mieszkało wiele stolemów – tym razem szkodzących ludziom, przywołać wypada także przysiółek Białe Błoto w parafii wielewskiej oraz Żurawie… i Wilcze Błota, na których rosną czerwone jesienią żurawiny i zielone rok cały wilcze bagno.

Spośród licznych piewców krajobrazów Kaszub, niemieckich i polskich autorów przewodników z XIX i XX w., unikatowy opis zawdzięczamy pierwszemu laureatowi Medalu im. Bernarda Chrzanowskiego „Poruszył wiatr od morza”, ks. prof. J. Pasierbowi. W tomie esejów pt. Gałęzie i liście, Poznań 1985, czytamy (s. 194-195):

„Galilejska uroda Kociewia i Kaszub, lato na Kaszubach z cieniami białych masywnych obłoków, wędrującymi po wzgórzach, nad polami z dojrzewającym żytem, nad jasnymi kartofliskami, nad ciemnymi lasami, z jeziorami rozsypanymi jak rybie łuski, nad łubinami krzyczącymi z radości. Tylko Toskania może stanąć obok tej uśmiechniętej ziemi. I jak tu nie wierzyć, że jest to ziemia Chrystusa, który po niej chodził i został ukrzyżowany na Kalwarii Wejherowskiej, dokąd z pobożnym weselem szło się na Wniebowstąpienie z pielgrzymką z Redy. To oczywiste, że w Pucku obchodzi się odpust na św. Piotra i Pawła, bo Piotr z towarzyszami rybaczyli przecież na Zatoce, którą Nowaczyński jeszcze przed I wojną nazwał »Bożą Zatoczką«, gdzie wciąż jedna z toni nazywa się »Pioterkowe Stopy«, a Matka Boska mieszka w Swarzewie (…) Apostołowie zresztą to dwanaście wielkich głazów na plaży w stronie Rzucewa… A ilu tu żyje do dziś Abramów i Abrahamów?
Piękny kaszubski świat… (…)”.

Potwierdzenie słów poety ks. Pasierba znaleźć można, wędrując jego śladami, a zwłaszcza kaszubskimi drogami i stegnami, prowadzącymi nas np. przez Słowiński Park Narodowy, Park Krajobrazowy „Dolina Słupi”, Park Narodowy „Bory Tucholskie” czy Kaszubski Park Krajobrazowy, obejmujący Szymbarskie Góry, Lasy Mirachowskie, Jeziora Raduńskie i Potęgowskie, a także przez sąsiadujący z nim równie piękny Wdzydzki Park Krajobrazowy, jak i tuż obok Zaborski Park Krajobrazowy. Ich walory krajoznawcze wzbogacają liczne rezerwaty przyrody o tak frapujących nazwach jak np.: Kurze Grzędy, Krowie Doły, Piaśnickie Łąki, Przylądek Rozewie, Przytoń, Słone Łąki, a także Babnica, Bagna Izbickie, Bagnisko Niedźwiady, Jar Raduni, Jar Reknicy, Jezioro Lubygość, Mierzeja Sarbska, Osiedle Kormoranów i wiele, wiele innych.

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Baranowski J., Tusk D., Pojezierze Kaszubskie, Warszawa 1985
• Borzyszkowski J., Przewodniki turystyczne po Kaszubach i Pomorzu z 20-lecia międzywojennego – ich autorzy i historia, [w:] Dziedzictwo kulturowe – teraźniejszość – przyszłość. Markowy produkt turystyczny Pomorza, red. M. Borzeszczak, Gdańsk 2010
• Borzyszkowski J., Klejna A., Boże Męki – krzyże i kapliczki przydrożne na Kaszubach, Gdańsk-Pelplin 2004
• Borzyszkowski J., Rolbiecki K., Kaszuby – Ziemia – Ludzie, Gdańsk 2010
• Chrzanowski B., Na kaszubskim brzegu, Poznań 1910
• Tenże, Z wybrzeża i o wybrzeżu, Poznań 1920
• Klimowicz S., Całe Kaszuby w jednej miejscowości, czyli przewodnik po Chmielnie i Szwajcarii Kaszubskiej, Pelplin 2000
• Majkowski A., Zdroje Raduni. Przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej, Warszawa 1913
• Mamuszka F., Trojanowska I., W krainie kaszubskich jezior. Przewodnik, Gdynia 1968
• Pasierb J. S., Stąd powiał największy wiatr, [w:] 50 lat z „Pomeranią”, Gdańsk 2013
• Przewoźniak M., Ochrona przyrody i krajobrazu Kaszub. Studium krytyczne z autopsji, Gdańsk-Poznań 2017
• Szukalski J., Kaszubski Park Krajobrazowy, Gdańsk 1991
• Tenże, Krajobrazy kaszubskie. Informator ekologiczny, Gdańsk 1999

Ikonografia:

1. Źródło: Muzeum – Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach
2. Fot. Kazimierz Rolbiecki
3. Fot. Kazimierz Rolbiecki