Historiô kaszëbsczich kòlãdów na Pòmòrzim mô wicy jak 400 lat. Dokazã na to są ùsôdzczi zamkłé w kancjonale Sz. Krofeya z 1586 r. (→ zabëtczi kaszëbsczi mùzyczi), zwóné piesniama. Jich znanką je mòcné zachëczowanié w religijno-esteticzny kònwencji czasów, w chtërnëch pòwstałë. W ùchòwónëch ewanielicczich tekstach z XVI w. je widzec sërosc i dogmaticznosc, ògrańczoną symbòlikã, cësk na przekôzanié biblijnëch zamkłosców bez rozbùdowóny metafòriczi (→ ewanielicë). Mùzyczny sztôłt kòscelnëch kòlãdów mòcno béł zanôleżny òd bëtnoscë mòdalnëch skalów, gregòriańsczégò chòrału, a w pózniészim czasu téż protestancczégò. Wikszosc dokazów je midzëwëznaniowëch – dzél z nich pòchôdô z łacëznowi tradicji katolëcczégò Kòscoła, a jinszé mają pòczątk w refòrmacji. Zgódno z tamtoczasnym òglowòeùropejsczim rozwijowim zgrôwã wiele ùsôdzków je trzimónëch w tańcowi ritmice.
Zaczinającë òd XVIII w. corôz mòcniészi béł żoch lëdowëch kòlãdów, namienionëch do mùzykòwaniô doma (to ò nich pisôł ks. M. Mioduszewsczi w słowach spiéwczi te bë ni miałë bëc wëkònywóné w kòscele). W przëtrôfkù piesniów wëkònywónëch na Pòmòrzim je widzec zamkłi w kòlãdach religijny pragmatizm i dosłownosc nowòtestamentowégò przekazënkù. Żelë jidze ò zamkłosc, dokazë te są we wiôldżim stãpniu wariantama òglowòpòlsczich mòtiwów ùmôlnionyma w lokalny jawernoce i dają bôczënk na krôjmalënk, klimat i môlowé zwëczi abò wëkònywóné warczi. Czedës mòcno zachëczowóné w òbrzãdowim rëmie, pòkazywają bòkadnosc sparłãczeniów ze swiatã rodë, kòsmòsu, lëdowëch wierzeniów, swójny symbiozë magicznoscë i religijnotë.
Czej przërównómë lëdowé kaszëbsczé kòlãdë z kòlãdama z jinëch regionów w Pòlsce, mòżemë barżi akùrôtno òpisac jich przédné znanczi: epickòsc przekazënkù, stojiznowi realizm, prostotã, ògrańczoną metafòrikã, môłą wielënã symbòlicznëch òdnieseniów, kùreszce werbalné emòcjonalné òddalenié, co je widzec w przemôdze witającëch kòlãdów nad adorëjącyma. Co czekawé, mało czedë są òne ùmôlnioné nad mòrzã, co mòże bëc dokazã na wanożenié przédnégò mòtiwù. Wëraznô wikszosc kòlãdów je dwadzélowô i trzimónô je w tonalnoscë dur-moll. Melodicznô rozcygłosc colemało nie je wikszô jak òktawa, jidze téż dozdrzec lëczbòwą równowôgã midzë kòlãdama trzimónyma w dwadzélnym i trzëdzélnym metrum.
W dëchòwim òbrëmim wëprzédniwô sã epickò-religijny („kanticzkòwi”) znaczënk, barżi tikający sã òdnieseniów do Bòga jak afirmacji żëcégò w całi jegò rozcygłoscë, co je znankòwné dlô pôłniowò-wschòdny Pòlsczi. Baro czãsté w Môłopòlsce i na Lubelszczëznie winszëjącé kòlãdë, na Kaszëbach mają ògrańczony òbjim.
Nôstarszi zapisënk lëdowi kòlãdë, nazwóny przez ks. Mioduszewsczégò Kolędą Kaszubów, pòchòdzy z 1843 r. Przëwòłiwô jã téż Z. Gloger (1892), pòkazywającë nieòbsygłosc môlowi gòscynnoscë, jakô mògła czësto zmienic kawle Swiãti Familii – pòd warënkã „gdyby się Pan Jezus na Kaszubach zrodził” [„czejbë sã Pón Jezës na Kaszëbach ùrodzył”]. Mòtiw ten stôł sã zôczątkã wielnëch kòlãdów z kategórii „gdybyś”.
„Witaj, Jezuniu! Witaj, kochanie,
O pożądany od wieków Panie.
Z Kaszub w szopie stajem,
pokłon ci oddajem,
Przed toba czołem bijewa społem.[…]
Gdybyś w Kaszubach był narodzony,
Nie na sianeczku byłbyś złożony:
Dałbym ci sienniczek, i pod cię pierzniczek,
Parę poduszek, piernat jak puszek.
Odzieżę miałbyś nie lada jaką,
Z siwym barankiem czapkę bogatą:
Sukienkę z modrego sukna kaszubskiego
A pas choć z siebie dałbym dla ciebie.[…]
Gdybyś się w naszych Kaszubach rodził,
Nie tak byś się był Jezuniu głodził:
Na każde śniadanie miałbyś przysmażanie,
Z masłem bułeczkę, wódki szklaneczkę […]”.
Kolãda Witaj, Jezuniu ùdostała téż swòjã niemiecką wersjã w pòeticczim tłómaczenim W. Bergengruena jakno Das Kaschubisches Weihnachtslied (1927). Melodiã do ti piesnie skómpònowôł F. Motzer. Bëła òna baro pòpùlarnô w Niemcach w midzëwòjnowim cządze. Szlachòwną wersjã tekstu, w nordowòkaszëbsczim dialekce, òpùblikòwôł w 1930 r. A. Bùdzysz.
Òkòma swiecczich i kòscelnëch lëdowëch kòlãdów w 30. latach XX w. pòjawił sã jesz żoch regionalnégò ùtwórstwa (→ kaszëbskô mùzyka). Nigle tak sã równak stało, pòstrzédną fòrmą midzë lëdowima kòlãdama a nowò twòrzonyma regionalnyma ùsôdzkama, bëłë adaptowóné kòlãdë. Nawlékałë òne do zjawiszcza kòntrafakturë, to je pòdkłôdaniô nowégò tekstu do pòwszechno znóny melodii. Parafrazë òriginalnëch tekstów òstałë napisóné przez J. Karnowsczégò, B. Sëchtã, J. Cenôwã. Równo czãsté bëło tłómaczenié na kaszëbsczi jãzëk pòpùlarnëch pòlsczich kòlãdów, czim zajimelë sã przédno A. Peplińsczi i T. Fópka. Dolmaczënczi nôbarżi znóny kòlãdë swiata Stille Nacht F. Grubera z mùzyką J. Mohra zrobilë pòecë: A. Nôdżel i J. Trepczik.
Wespół z rozwijã regionalny rësznotë twòrzoné bëłë òriginalné dokazë, z nowima tekstama i melodiama. Na skùtk swòji prostotë i nawlékaniô do lëdowi melodiczi, òsoblëwie pòpùlarné w kaszëbsczim òkrãżim stałë są pastorałczi ks. A. Peplińsczégò. Wiele razy nagriwóné, reinterpretowóné, towarzą mieszkańcóm Kaszëb òb czas Gòdów w chëczach, kòscołach, òb czas kòncertów, Pòmòrsczégò Kònkùrsu Kaszëbsczi Gòdowi Piesnie w Szëmałdze, Pòmòrsczégò Przezérkù Kòlãdów i Pastorałków w Lãbòrgù i Festiwalu Kaszëbsczich Kòlãdów w Pierwòszënie.
Wiôldżi znaczënk dlô jich rozkòscérzaniô miôł pierszi kaszëbsczi kòlãdowi spiéwnik pt. Kaszëbsczé kòlãdë ë gòdowé spiéwë (1982). Wëszedł smarą dzãka L. Ropplowi i J. Bòrzëszkòwsczémù, we wespółrobòce z W. Kirsteinã i J. Stachùrsczim. Ilustracje – swiąteczné drzewòritë – do tegò zbioru zrëchtowôł A. Arendt (→ kaszëbsczé spiéwniczi).
W przërównanim do òglowòpòlsczégò repertuaru Kaszëbë wëprzédniwô zachtnô lëczba napisónëch w dzysdniowëch czasach regionalnëch kòlãdów. Jich apartnosc sztôłtëją lokalné znanczi, a westrzód nich jãzëk, ùmôlnienié w kòlmòrskò-kaszëbsczich warënkach, religijnô i etnicznô swiąda, syganié do lëdowégò instrumentarium, tej-sej nawlékanié do swiata kaszëbsczich brawãdów i wierzeniów. Dô sã w nich nalezc wiele topònimicznëch òdnieseniów bãdącëch skùtkã swójnégò przenieseniô ùrodzeniô Christusa w pòmòrsczé realia.
W lëdowëch kòlãdach colemało ùrodzenié Christusa bëło pòkazywóné w lasowò-pastursczich òkrãżach, ale w regionalnëch kòlãdach górã mô mòtiw mòrza, chtëren je trzimóny za apartną znankã kaszëbsczégò etnicznégò karna. Wôrt téż dac bôczenié na wëzwëskiwanié môlowëch mión pasturzów. Nie są ju nima bëlno znóny z barokòwi pòlsczi tradicji Kuba, Bartek, Mikołaj, ale swòjsczi Gùst, Tóna, Józk, Frãc, Léón, Władk i Jan.
Wôżną znanką, czãsto pòdczorchiwóną w kòlãdach, je gòscynnosc nimò żëcégò w biédze: ò prôwdzëwi materialny stojiznie dôwnëch mieszkańców Pòmòrzô wiele nama gôdają darënczi, jaczé są dôwóné Dzecątkù – colemało są òne brzadã robòtë swòjich rãków. Są to: „miészk brzadu, masła òsełka, kòpa jôj”, a w przëtrôfkù bògatszich rëbôków, gbùrów: „wãgòrze, wãdzoné losose, miodné kòlôcze, szpiek, gãsé piersniczi i jesz co wicy”. W aùtorsczich kòlãdach, jaczé wërosłë na mòcno rozwiniãti regionalny swiądze, te darënczi są ju jinszé. Nie są to rëbë, òwieczczi, baranë czy „kwiôtczi òd kaszëbsczich naszich pól”, ale jantôr i „piesnie w naszi piãkny mòwie”, „stôré piesnie bez miarë”, „nasze serca, nasza wiara” i… słowôrz. Kaszëbi witają Jezësa, grającë na blësczich jima instrumentach: krzëwim rogù, barinie, bazunie, mrëczkù – brómbasu, skrzëpicach, basu, bandónii, piszczówkach. Jak to zapisôł pòetickò J. Stachursczi w kòlãdze Zdrzijta, Kaszëbi:
„Wezną Kaszëbi wszelczé jinstrumenta,
Naszã mùzykã niech Jezësk pamiãtô.
Z »welewetczi« nótë, z »dzëka« môsz trzôsk bótów,
Dô mùzyka zgòdã i przez rok pògòdã”.
Òbrôz (→ pòrtret/wizerënk Kaszëbów), jaczi pòjôwiô sã, czej przërównywómë kaszëbsczé lëdowé i regionalné kòlãdë z òglowòpòlsczim materiałã, pòkazywô nama etniczné karno, co sã czerëje dalek jidącym pragmatizmã, bez ùdzélu niżódnëch mirakùlarnëch dzélëków. W kòlãdach z Pòmòrzô ni ma mòtiwù krzosaniô ògnia z lodu, nie nalézemë téż historii pszénicë, chtërna cëdowno ùrosła, żebë zmilëc Heródowëch mòrdarzów ùstëgùjącëch Swiãtą Familiã. Ji bëtnosc je zapisónô leno w Słowniku gwar kaszubskich ks. B. Sëchtë. Felëje téż òpisënkù cëdów zdzejónëch przez Jezësa i Bòżą Matkã. W tekstach lëdowëch kòlãdów je widzec prostą religijnotã, zwóną „wieską religijnotą” (→ pòbòżnota).
Ni ma w ni pietisticznëch zôwzãców, a górã mają słowa wëniosłi z kòscelny tradicji. Ùdałą interpretacjã tegò zjawiszcza pòkôzôł w ùsôdzkù W cëdowną noc gwiôzdkòwą pòeta F. Sãdzëcczi.
Czedës pòchwôt òbrzãd kòlãdowaniô òznôczôł skłôdanié żëczbów, wierzenia, religijné prakticzi i swiąteczné rituałë, rëchtowanié rekwizytów, wanodżi kòlãdowników, gòdowé widzawiszcza na ôrt Pastorałek pomorskich pòkazywónëch przez ks. Nagórsczégò na binie Teatru w Torniu w 1938 r. Dzysô kòlãdowanié òstało ògrańczoné przédno do ùdzélu w kòncertach (→ Zéńdzenia z mùzyką Kaszëb), festiwalach, kòlãdowëch przezérkach (→ mùzyczné kònkùrsë i festiwale) i przezérkach karnów kòlãdowników (òrganizowónëch i nagriwónëch od 1990 r. przez robòtników Gminowégò Òstrzódka Kùlturë w Serakòjcach); tam-sam téż do ùdzélu w towarzësczich i familiowëch pòtkaniach namienionëch piastowaniu tradicji pòspólnégò spiéwaniô.
Pò òtemkniãcym Kòscoła na elementë liturgii w kaszëbsczim jãzëkù (→ kaszëbizna w Kòscele) niejedne kaszëbsczé kòlãdë weszłë do kanonu swiątecznëch gòdowëch dokazów spiéwónëch òb czas mszów z kaszëbską liturgią słowa. W slédnëch trzëdzesce latach pòjawiło sã wiele platowëch nagraniów – jich wëkònywôczama są tak chùrë, jak i fòlklorowé karna.
Òsoblëwą zawdzãkã w òbrëmim rozkòscérzaniô zwãkòwëch nagraniów mają B. Lutogniewskô, ks. J. Perszón, ZPiT „Krëbanë” z Brus, RZPiT „Kaszuby” z Kartuz, ZPiT „Koleczkowianie”, Chùr „Morzanie”, Kameralny Chùr „Discantus” (→ karna piesni i tuńca).
Kaszëbsczé kòlãdë òbrobioné przez E. Pałłasza i I. Łukaszewsczégò trafiłë do repertuaru Pòlsczégò Kameralnégò Chùru pòd dir. J. Łukaszewsczégò, jistno jak kòlãdë na głos i òrkestrã w òbrobienim W. Frankòwsczi, wëkònywóné przez Pòlską Kameralną Filharmóniã Sopòt pòd direkcją W. Rajsczégò. Starą Wëdôwiznë Region i Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie wëszedł smarą Kaszubski śpiewnik bożonarodzeniowy (2015); niepisóną tradicją stałë sã gòdowé pòtkania nôleżników, òb czas chtërnëch spiéwô sã kaszëbsczé kòlãdë. Nimò dzejaniów czerowónëch tak na piastowanié tradicji, jak i twòrzenié nowi – nôwikszą gwësnotã przedërchaniô kaszëbsczich kòlãdów dôwô niezmieniwno religijny znaczënk Gòdów.
Witosława Frankòwskô
Bibliografiô:
- Frankowska W., Kolędowanie na Kaszubach. Dzieje kolęd na Pomorzu od XVI do XXI wieku, Warszawa 2015.
- Janke S., Kolęda Kaszubów, „Pomerania”, 2002, nr 12, s. I-II.
- Kaszëbsczé kòlãdë ë gòdowé spiéwë, wstãp J. Borzyszkowski, red. W. Kirstein, J. Stachurski, Gduńsk 1982.
- Kaszubski śpiewnik bożonarodzeniowy, red. W. Frankowska, Gdiniô-Wejrowò 2015.
- Kolędowanie na Lubelszczyźnie, red. J. Bartmiński, Cz. Hernas, Wrocław 1986.
Fònografiô:
- Biegôjta, pastuszce. Kolędy kaszubskie, magnetofònowô kaseta, Regionalné Karno „Koleczkowianie”, 1998.
- Chwaszczińskô kòlãda, CD, Karno „Kaszubki” z Chwaszczëna, Gdiniô 2015.
- Cud na zemi. Kolędy i pastorałki, CD, Karno „Kosakowianie”, Dãbògòrzé 2020.
- Felix Cassubia. Najpiękniejsze kolędy kaszubskie, CD, Słëpsk 2017.
- Gòdë na Kaszëbach, CD, òbr. M. Bolewski, Kameralny Chùr „Discantus” i Kameralnô Òrkestra „Progress”, Gduńsk 2012.
- Gwiôzdka jidze. Pastorałki kaszubskie J. Stachurskiego, magnetofònowô kaseta, Przedkòwò 1992.
- Hej, w dzień narodzenia. Najpiękniejsze kolędy i pastorałki od morza do gór, Regionalné Karno „Frantówka”, Lãbórg 2021.
- Kaszëbi na Gòdë, CD, dodôwk do „Dziennika Bałtyckiego” nr 297 z 22 XII 2003, red. T. Fopke, Gdiniô-Gduńsk: „Dziennik Bałtycki” i Wëdôwizna Region.
- Kaszëbi na Gòdë, II. Śpiewnik kolęd kaszubskich, red. T. Fopke, dodôwk do „Dziennika Bałtyckiego” nr 296 z 21 XII 2005, Gduńsk: Polskapresse i Radio Kaszëbë.
- Kaszëbsczié kòlãdë, CD, Kaszëbsczé Regionalné Karno „Levino” z Lãbòrga, Lãbórg 2012.
- Kolędy, CD, Karno „Krëbane” z Brus, Warszawa 1998, 2011.
- Kolędy kaszubskie, magnetofònowô kaseta, RZPiT „Kaszuby” z Kartuz, Żukòwò 1998.
- Kolędy kaszubskie. Godowé spiéwë. Kashubian carols, CD, Pòlsczi Kameralny Chùr, Gduńsk 1997.
- Na Gòdë. Kolędy kaszubskie, kaseta magnetofonowa, red. J. Perszon, Żelëstrzewò 1991.
- Nad mòrzã, północą, CD, wëk. Kameralny Chùr „Discantus”, 2016.
- W dzyséjszą noc swiãtą. Kaszubskie kolędy i pastorałki, CD, Karno Piesni i Tuńca „Ziemia Lęborska”, Lãbórg 2013.
Ikònografiô:
- Werner Bergengruen, Das Kaschubisches Weihnachtslied (zdrzódło: zbiorë É. Kamińsczégò)
- Òbkłôdka I kaszëbsczégò kòlãdowégò spiéwnika, 1982 (zdrzódło: Kaszëbsczi Institut).
- Òbkłôdka Programù IX Festiwalu Kaszëbsczich Kòlãdów w Pierwòszënie, 2014 (zdrzódło: Kaszëbsczi Institut).
