J. Kaszubowski (ur. 5.10.1902 w Bolesławowie – zm. w 1972 r. w Niemczech), vel Hans Kassner, ps. M-14, funkcjonariusz gdańskiego gestapo, zwalczający ruch oporu, przede wszystkim TOW „Gryf Pomorski” (→ partyzanci kaszubscy), współpracownik NKWD i UB. Jego życiorys jest nadal pełen niewyjaśnionych sytuacji, zaprezentowanych w poświęconej mu monografii A. Gąsiorowskiego pt. Jan Kaszubowski i służby specjalne Gestapo, Śmiersz, UB…, Gdańsk 2008. Mimo wielu przypadków pozytywnych kontaktów z Polakami – Kaszubami jest to najbardziej czarna postać okupacji hitlerowskiej na Pomorzu.
Urodził się w rodzinie ogrodnika i leśnika Jana i Cecylii z d. Lewandowskiej, pracującego na majątku sprawiedliwego Niemca – W. Modrowa, kuzyna Güntera – jednego z zbrodniarzy hitlerowskich na Kaszubach, landrata w pow. kościerskim. (Werner przed nadejściem Armii Czerwonej popełnił wraz z rodziną zbiorowe samobójstwo).
Ojciec J. Kaszubowskiego I wojnę światową spędził na froncie wschodnim, gdzie dostał się do niewoli. Przed jego powrotem do Bolesławowa, gdzie pracował do końca II wojny, matka z pięciorgiem dzieci przeniosła się do Gdańska, gdzie prowadziła jadłodajnię z kuchnią polską, w której stołowali się głównie Polacy, w tym pracownicy Poczty Polskiej (→ Polonia gdańska). W domu Kaszubowskich posługiwano się swobodnie językiem polskim obok języka niemieckiego. Dzięki ojcu Jan opanował także j. rosyjski, a przez rodzinne kontakty również kaszubski. Swobodnie obracał się zarówno w kulturze polskiej, jak i niemieckiej.
Il. 1. Jan Kaszubowski
W Bolesławowie (Nygut, 1920 – Modrowo) Kaszubowski ukończył pruską szkołę powszechną. W Gdańsku odbył praktykę handlową, połączoną z nauką w szkole średniej. Od 1923 r. pracował 8 lat w firmie szwedzkiej „Optimus” w Oliwie; później czasowo w Gdyni. W 1923 r. ożenił się z Polką – Kaszubką z Oliwy, obywatelką W.M. Gdańska – G. Kreft, z którą miał czworo dzieci. W końcu lat 30. rodzina Kaszubowskiego mieszkała w Gdańsku przy Targu Kaszubskim, skąd przed 1.09.1939 r. przeniosła się do Gdyni. Kaszubowski został szoferem tamtejszego komendanta policji, m.in. świadkiem mordów w Piaśnicy. Od października 1940 r. był pracownikiem gdyńskiego urzędu osiedleńczego i przesiedleńczego SS i policji, a rok później został funkcjonariuszem gestapo w Gdańsku, zatrudnionym w wydziale ds. zwalczania konspiracji polskiej.
Przypuszcza się, że już przed wojną Kaszubowski był związany z działalnością wywiadowczą – niemiecką i polską, a nawet brytyjską. Jako funkcjonariusz gestapo, znany szeroko na Kaszubach, odpowiedzialny jest za uwięzienie setek i śmierć wielu członków różnych organizacji (zwłaszcza „Gryfa Pomorskiego”), którzy zginęli w Gdańsku i Stutthofie. 4.03.1944 r. osobiście w trakcie zasadzki zastrzelił J. Dambka, głównego twórcę i przywódcę „Gryfa”.
Jego pogmatwane działania sprzęgały się z tragicznymi losami kilku innych wybitnych przywódców kaszubsko-pomorskiego ruchu oporu, mając negatywne konsekwencje w latach PRL i III RP. W trakcie Marszu Śmierci pomógł kilku gryfowcom w ucieczce, zanim został aresztowany przez Rosjan. Udając dezercję z gestapo, podjął współpracę z NKWD, angażując się ponownie w tępienie członków konspiracji kaszubsko-pomorskiej. Rosjanie przekazali go do dyspozycji UB, które wysłało go jako agenta do Niemiec. Jego przebywanie na wolności budziło powszechne oburzenie kombatantów. Podejrzany przez UB o nielojalność w 1952 r. został aresztowany w Berlinie. Podjęte wówczas w Warszawie śledztwo, w trakcie którego nadal oskarżał gryfowców, zakończone zostało w końcu 1954 r. procesem w Gdańsku i wyrokiem kary dożywotniego więzienia, odbywanej m.in. w Sztumie, Wronkach i Strzelcach Opolskich. Po złagodzeniu wyroku w 1957 r., w wyniku starań rodziny mieszkającej we Wrocławiu, w następnym roku został warunkowo zwolniony. Zamieszkał wówczas w Opolu przy ul. Kaszubskiej, skąd w 1959 r. wyjechał do RFN, gdzie prawdopodobnie zmarł w 1972 r. – Jego nazwisko, jak też gdański i opolski adres zamieszkania, mogą być przyjęte jako symbol i niezwykły przypadek zjawiska renegactwa na Kaszubach.
Józef Borzyszkowski
Bibliografia:
- Borzyszkowski J., Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. IV: Kaszubi w II RP i w latach II wojny światowej (1920-1945), Gdańsk 2019
- Chrzanowski B., Gąsiorowski A., Steyer K., Polska podziemna na Pomorzu w latach 1939-1945, Gdańsk 2005
- Ciechanowski K., Ruch oporu na Pomorzu Gdańskim 1939-1945, Warszawa 1972
- Tenże, Pomorze pod okupacją hitlerowską. Spór o specyfikę egzystencji i walki, Gdańsk 1981
- Gąsiorowski A., Jan Kaszubowski i służby specjalne Gestapo-Smiersz-UB…, Gdańsk 2008
Ikonografia:
- Źródło: A. Gąsiorowski, Jan Kaszubowski i służby specjalne Gestapo, Smiersz, UB…, Gdańsk 2008, s. 278
