Kaszubi giną to titel rodzący wiele wątplëwòtów ksążeczczi aùtorstwa K. Kòscyńsczégò, ùwôżónégò historika-amatora Pòmòrzô. Kòscyńsczi ùrodzył sã 2.06.1858 r. we wsë Wlewsk, w dzysdniowi gminie Welsczi Lidzbark, w familie biédnégò gbùra Józefa i Julianë z d. Bieniaszewsczi. Skùńcził leno czile klasów strzédny szkòłë i nie ùdostôł maturë, ale miôł nadzwëkòwą inteligencjã – naùcził sã czile jãzëków i prowadzył samòstójné historiczné sztudia. Dało mù to mòżlëwòtã dostaniô robòtë jakno etatowi sądowi sekretéra, na zôczątkù w Grëdządzu, pózni w Nowim (1885–1893), jesz rôz w Grëdządzu (1894–1898) i kùreszce w Człëchòwie (1899–1903), dze pòtkôł sã z Kaszëbama. W 1905 r. skùńcził robic za ùrzãdnika i zamieszkôł w Pòznaniu, dze całowno òddôł sã pùblicysticzny i nôùkòwi robòce. Apartné pùblikacje namienił miastu Człëchòwò i parafióm Bòrëszczi, Kònarzënë i Przechlewò. W 1905 r. òpùblikòwôł téż cykel artiklów w gazéce „Dziennik Poznański” pt. Listy z Kaszub, jaczé stałë sã spòdlim do wëdaniô ksążeczczi Kaszubi giną. Kòscyńsczi ùmarł 15.07.1914 r., òb czas bëtnoscë w rodnym Lidzbarkù i tam téż òstôł pòchòwóny na parafialnym smãtarzu.
Kaszubi giną mô dzesãc rozdzélów i pòdrechòwanié. W pòsobnëch rozdzélach Kòscyńsczi pòkôzôł tamtoczasné warënczi niemiecczi kòlonizacji na Kaszëbach, òpisôł tã krôjnã w etnograficznym i historicznym znaczenim a téż pòlskò-kaszëbsczé òdniesenia w prësczi prowincji Pòmòrzé, to je na lãbòrskò-bëtowsczi zemi. Pòtemù nacéchòwôł gwôsnoscową stojiznã z pòzdrzatkù na nôrodnosc w pòjedincznëch pòwiatach: człëchòwsczim, tëchòlsczim, chònicczim, kòscersczim, pùcczim, wejrowsczim i gduńsczim. Za przédny cél miôł pòkôzanié miectwa wikszich zemsczich majątków na Kaszëbach òd pierszégò zagôrënkù Pòlsczi w 1772 r. do jegò czasów. Pò zestôwienim przëstãpnëch mù pòdôwków, Kòscyńsczi zmerkôł, że majątkòwô stojizna Pòlôchów i Kaszëbów w przërównanim do Niemców òb czas sto lat mòcno sã zmiészëła. Dlôte dôł òn swòjémù dokazowi titel Kaszubi giną, bò jak pòdczorchnął w zakùńczenim: „Prôwdą je wej, że materialno Kaszëbi dżiną. Ale z tëch materialnëch stracënków prëskò-niemieckô deja ni mô niżódnëch zwësków, bò dzysdniowi system nie dôł jima kaszëbsczich serc”.
Il. 1. Òbkłôdka pierszégò wëdôwkù Kaszubi giną K. Kòscyńsczégò z 1905 r.
Kąsk bôczeniô Kòscyńsczi dôł téż na môłą kaszëbską szlachtã. Òglowò mùsz je scwierdzëc, że ni miôł òn ùwôżaniô do pòùczënowi robòtë na Kaszëbach, jakô ju wnenczas bëła prowadzonô, i do twòrzący sã kaszëbsczi rësznotë (→ młodokaszëbi). Widzôł barżi germanizacjã i ekònomiczno-nôrodné òpóznienié, a nôdzejã dlô Kaszëbów miôł w jich pòlònizacji.
Ksążeczka Kòscyńsczégò chùtkò miała òdbicé w jinszich pùblikacjach, ale ji titel prowadzył czãsto do ùprosceniów, jak w prowadnikù L. Wasylewsczégò Niektóre wiadomości o Gdańsku i o Sopotach i Kwestya kaszubska (1909), dze je m.jin. zdanié: „Tej całô kaszëbskô sprawa, zapisónô w słowach »Kaszubi giną« òdnôszô sã blós do nordowégò partu ti krôjnë i tikô sã leno stolemnégò felënkù nôrodny pòùczënë ù ji mieszkańców”.
Z. Hartingh w swòjim Przewodniku po Ziemi Kaszubskiej (1909) dała bôczenié na niską samòswiądã przedstôwców môłi kaszëbsczi szlachtë z Gôchów.
Titlowé zéwiszcze òstało téż kriticzno òtaksowóné przez przédników młodokaszëbsczi rësznotë, chòc widzelë òni zasłëdżi Kòscyńsczégò i jegò prôwdzëwą starã ò kaszëbsczi kawel. Mòckò równak pòdczorchiwelë, że jich zadanim je ùretanié Kaszëbów òd zdżiniãcô.
Il. 2. Kònstanti Kòscyńsczi (1858–1914).
Do tegò zéwiszcza wrôcëlë pózni wiele razy pùblicyscë, ale pòjôwiało sã òno téż w rozmajitëch dejowëch wëpòwiescach tëch kaszëbsczich przédników, chtërny bëlë dbë, że alarmòwanié mdze pòmagac w etniczny mòbilizacji i przebùdzenim. Je równak prôwdą, że głos òstrzedżi sã nie zjiscył – Kaszëbi wcyg żëją – nawetka pòtómkòwie szlachtë…
Tomôsz Rembalsczi
Bibliografiô:
- Borzyszkowski J., Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. III, W Królestwie Pruskim i Cesarstwie Niemieckim (1815-1920), cz. 1: Kaszubi i Pomorze na drodze do kapitalizmu i społeczeństwa obywatelskiego (1815-1870), cz. 2: W Cesarstwie Niemieckim – oraz za Wielką Wodą na emigracji (1871-1920), Gduńsk 2019
- Fryda M., Przedmowa do uwspółcześnionego wydania, [w:] Konstanty Kościński o Gochach. Z dziejów parafii w Borzyszkowach, Konarzynach i Przechlewie, red. M. Fryda, Gdiniô 2017, s. 9–24
- Hartingh Z., Przewodnik po Ziemi Kaszubskiej, Warszawa [1909]
- Kościński K., Kaszubi giną. Wiązanka wiadomości historycznych i statystycznych, Pòznań 1905
- Osmólska-Piskorska B., Kościński Konstanty, [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, red. S. Gierszewski, t. II, red. Z. Nowak, Gduńsk 1994, s. 474−475
- Rembalski T., Konstanty Kościński i jego zainteresowania Kaszubami, [w:] K. Kościński, Kaszubi giną. Wiązanka wiadomości historycznych i statystycznych, Pòznań 1905 (reprint: Gduńsk 2013), s. I–V
- W[asilewski] L., Niektóre wiadomości o Gdańsku i o Sopotach i Kwestya kaszubska, Gduńsk 1909
Ikònografiô:
- Zdrzódło: Kaszubi giną: wiązanka wiadomości historycznych i statystycznych – Pomorska Biblioteka Cyfrowa (pbc.gda.pl), [przëstãp: 3.12.2023]
- Zdrzódło: Praca: tygodnik polityczny i literacki, illustrowany. 1914.07.19 R.18 nr29 – Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (wbc.poznan.pl), [przëstãp: 3.12.2023 r.]
